Кіріспе
Нагархар провинциясындағы қала, Ауғанстан. Жалалабад (/dʒ//ə/'/l//æ//l//ə/,/b//æ//d/; جلال آباد [d͡ʒä. lɑː. lɑː. bɑːd̪]) – Ауғанстанның бесінші ірі қаласы. Халық саны шамамен 356 274 адамды құрайды және елдің шығыс бөлігіндегі Нагархар провинциясының астанасы болып табылады. Жалалабад Кабул және Кунар өзендерінің тоғысқан жерінде, Хиндукуш тауларының оңтүстігіндегі жазықта орналасқан. Қала батысқа қарай Кабул-Жалалабад тас жолы арқылы, ал шығысқа қарай Торхам және Хайбер асуы арқылы Хайбер-Пахтунхва провинциясындағы Пәкістанның Пешауар қаласымен байланысады. Жалалабад Торхам шекаралық бақылау-өткізу пунктіне және шекаралық өткелге жақын орналасқандықтан, әлеуметтік және сауда-саттық орталығы болып табылады. Басты өнеркәсіптеріне қағаз жасау, сондай-ақ апельсин, лимон, күріш және қант қамысы сияқты ауыл шаруашылығы өнімдері кіреді, бұл жылы климаттың арқасында мүмкін болады. Қала Ауғанстанның екінші ірі білім беру орталығы – Нагархар университетіне ие. Ғасырлар бойы қала Ауған патшаларының қамқорлығында болған және ауған поэзиясында мәдени маңызы зор. 630 жылы Сюань Цзан "Адинапур" және оның төңірегіндегі жерлерді аралаған. Аймақ мұсылман әскерлерінің 1-ші мыңжылдықтың соңында жаулап алуынан кейін буддизм дәуірі аяқталды. Алайда, ислам дініне көшу бірден жүрмеген. 982 жылы жазылған "Худуд әл-Алам" еңбегінде Жалалабад маңындағы ауыл туралы айтылады, онда жергілікті патшаның мұсылман, буддист және индуист әйелдері болған. Аймақ 10 ғасырда Газнави империясының құрамына кірді. Сабуктигин Кашмирдегі Нилум өзенінен батысқа қарайғы жерлерді жаулап алды. "Тауларда тұратын ауғандар мен хилжилер Сабуктигинге адалдық серт берген соң, олардың көптеген бөлігі оның әскеріне қабылданды, одан кейін ол жеңіспен Газниге оралды". Гуридтер Газнавидтерден кейін билікке келді және ислам империясын одан әрі Хиндустанға қарай кеңейтті. Жалалабад аймағы кейін Халджилердің, одан кейін Тимуридтердің құрамына кірді.
Jalalabad (/dʒ//ə/'/l//æ//l//ə/,/b//æ//d/; جلال آباد [d͡ʒä. lɑː. lɑː. bɑːd̪]) is the fifth largest city of Afghanistan. It has a population of about 356,274, and serves as the capital of Nangarhar Province in the eastern part of the country, about 80 mile (129 km) from the capital Kabul. Jalalabad is located at the junction of the Kabul River and the Kunar River in a plateau to the south of the Hindu Kush mountains. It is linked by the Kabul Jalalabad Road to the west and Peshawar in Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan, to the east through Torkham and the Khyber Pass. Jalalabad is a leading center of social and trade activity because of its proximity with the Torkham border checkpoint and border crossing, away. Major industries include papermaking, as well as agricultural products including oranges, lemon, rice, and sugarcane, helped by its warm climate. It hosts Afghanistan's second largest educational institute, Nangarhar University. For centuries the city has been favored by Afghan kings and it has a cultural significance in Afghan poetry. In 630 CE, Xuan Zang, visited "Adinapur" and other locations nearby. The Buddhist era began to end after the region was conquered by Muslim forces during the late 1st Millennium. However, conversions to Islam evidently did not occur quickly. In Hudud al Alam, written in 982 CE, there is reference to a village near Jalalabad where the local king had Muslim, Buddhist and Hindu wives. The region became part of the Ghaznavid Empire in the 10th century. Sabuktigin annexed the land all the way west of the Neelum River in Kashmir. "The Afghans and Khiljies who resided among the mountains having taken the oath of allegiance to Sabuktigin, many of them were enlisted in his army, after which he returned in triumph to Ghazni." The Ghurids succeeded the Ghaznavids and expanded the Islamic empire further into Hindustan. The region around Jalalabad later became part of the Khalji territory, followed by that of the Timurids.
Қазіргі заманғы
Жалалабадтың бастапқы аты Адинапур болған дейді. Жалалабадқа 16 ғасырдың соңғы онжылдығында Моғол билеушісі Жалал-уддиннің құрметіне, яғни Бабурдың немересі деп аталды. Қазіргі заманғы қала Моғол империясының негізін қалаушы Бабурдың тұсында танымал болды. Бұл қаланы Бабур өзінің немересі Жалал-уддин Мұхаммед Акбар 1560 жылы салған. Ол 1738 жылға дейін Моғол империясының құрамында болды, ол кезде Надир Шах және оның Афшаридтер күштері Моғолдарды жеңді. Надир Шаһтың әскеріне жас Ахмад шаһ Дуррани мен оның оңтүстік Ауғанстандағы 4000 адамнан тұратын әскері қосылды. 1747 жылы ол аймақты қайта жаулап алғаннан кейін Дуррани империясын (Ауған империясы) құрды. Ауған армиясы ұзақ уақыт бойы қаладан Үндістан субконтинентіне әскери жорықтары кезінде пайдаланған. 1834 жылы Дос Мұхаммед хан өзінің Жалалабадқа жасаған жорығында Жалалабадты бағындырды. Британдық үнді әскерлері 1838 жылы Бірінші ағылшын-афған соғысы кезінде Жалалабадқа шабуыл жасады. 1842 жылы Джеллалабад шайқасында Акбар хан Жалалабадқа бара жатқан ағылшын әскерлерін қоршап алды. 1878 жылы Екінші ағылшын-ауған соғысы кезінде ағылшындар тағы да Жалалабадқа басып кірді және лагерьлер құрды, бірақ екі жылдан кейін кері қайтты. Жалалабад паштун мәдениетінің ең маңызды қалаларының бірі болып саналады. Әмір Хабибулла мен патша Аманулланың резиденциясы Серадж-ул-Эмарат 1929 жылы Хабибулла Калакани билікке келген кезде қиратылған; басқа ғибадатханалар, алайда, өткеннің іздерін сақтап қалды. Екі билеушінің кесенесі Серадж-ул-Эмартқа қараған бақпен қоршалған. Сулеманхилдер - паштундық отбасы, олар ғылыми зерттеулерімен танымал. Басқа да танымал паштун отбасылары да Жалалабадтың маңындағы ауылдардан шыққан. 1960-1970 жылдары Реге Шәмшад Хан деп аталатын жаңа жоспарланған қала құрылысы басталды. 1978 жылдан 1990 жылдардың басына дейін қала Кеңес Одағы қолдаған Ауғанстан Демократиялық Республикасы үшін стратегиялық орын ретінде қызмет етті. 1989 жылдың наурыз айында екі моджахед бүлікші тобы Пакистан мен АҚШ қолдауымен Жалалабад шайқасында қалаға шабуыл жасады. Алайда, үкіметтік күштер оларды екі айдың ішінде қуып шыға алды, бұл қарсылық күресшілері мен ИСИ үшін үлкен сәтсіздік болды. Қала қатты бомбаға түсіп, жүздеген бейбіт тұрғындар қаза тапты. Екі айлық соғыс кезінде көптеген ғимараттар, мектептер, ауруханалар және қоғамдық ғимараттар қираған. Президент Нәжібулланың отставкасынан кейін Жалалабад тез арада 1992 жылы 19 сәуірде Юнус Халистің моджахедтері қол астына түсті. 1996 жылы 12 қыркүйекте қала Талибан тарапынан 2001 жылдың соңында АҚШ қолдауымен Ауғанстан әскерлері құлатуына дейін бақылауға алынды. "Аль-Каида" Жалалабадта террористерді даярлайтын лагерьлер құрды. Қала Хамид Карзайдың басқаруымен Ауғанстан үкіметінің бақылауына қайтарылды. Жалалабадтың экономикасы соңғы онжылдықта біртіндеп өсті. Қала тұрғындарының көбі Ауғанстанның Ұлттық қауіпсіздік күштеріне қосыла бастады. Құрылыс да өсті. Жалалабад әуежайы ұзақ уақыт бойы НАТО күштерінің әскери базасы болып қызмет етті. 2011 жылы Кабулдағы АҚШ елшілігі Джалалабадта консулдық құруды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. 2007 жылдың наурыз айында АҚШ-тың теңіз жаяу әскері Жалалабад маңында қарусыз 19 адамды өлтіріп, 50 адамды жарақаттады. Бұған кінәлілердің ешқайсысы да ауыр жазаға тартылмаған. Жәхадистік бүлікшілердің көптеген жанкешті шабуылдары болды, соның ішінде 2013 жылдың тамызы, 2015 жылдың сәуір айы, 2018 жылдың қаңтары, 2018 жылдың шілдесі, 2018 жылдың қыркүйегі, 2019 жылдың қазаны және 2020 жылдың тамызы. Шабуылдарға жауапты топтар: Талибан, Хаккани желісі, әл-Қайда және ИГИЛ (Даиш). 2021 жылдың 15 тамызында талибандар қаланы қайтадан қолға алды. Ол Кабулдан сыртқы әлемге апаратын соңғы жолды қиып тастады, ал қала сол күні кейіннен құлдырады. Үш күннен кейін, 18 тамызда, наразылықшылар талибтердің туын алып тастап, оның орнына бұрынғы афған үкіметінің үш түсті туын орнатты.
Демография
Қала халқының саны 2021 жылы 280 685 адамға бағаланады. Жалалабад тұрғындарының басым көпшілігі мұсылман, олар суннит исламын ұстанады. Жалалабад елдегі сикхтердің де орталығы болып табылады, алайда соғыстар басталғаннан бері қалада (және жалпы елде) олардың саны азайды. Сол сияқты, қалада индуистер де азшылықты құрайды.
Жерді пайдалану
Жалалабад – Ауғанстанның шығысындағы аймақтық орталық, Пакистан шекарасына жақын орналасқан. Жердің 44 пайызы ауыл шаруашылығына пайдаланылады. 1–5 аудандарда тұрғын үйлердің тығыздығы жоғары, ал бос жайлар көбінесе 6-ауданда шоғырланған. 1–6 аудандардың барлығында жолдар торлы желі түрінде салынған. Қаланың климаты АҚШ-тың Аризона штатының климатына ұқсас. Жылдық жауын-шашын мөлшері 152-ден 203 миллиметрге дейін жетеді, ол қыс және көктем айларына ғана шоғырланған. Көктаяқ сирек кездеседі, ал жаз айларында температура 49°C (120°F) дейін көтеріледі. Қаланың солтүстік және оңтүстік-батыс бөліктері, теңіз деңгейінен төмен жатқандықтан, жаз айларында солтүстік және батыс желдерін қабылдап, салқындатады. Жалалабадтың жазғы ауа ылғалдылығы Ауғанстанның басқа қалаларымен салыстырғанда ең жоғары. Дегенмен, қыстың қоңыржай температурасы тарих барысында түрлі адамдардың қалада қоныстанғанына себеп болды. Ал бай адамдар Кабулдағы аязды ауа-райдан қашу үшін Жалалабадтағы виллаларға көшіп барады.
Флора мен фауна
Жалалабадта көптеген жемістер өседі. Бау-бақшаларда және жеміс бақшаларында апельсин, мандарин, грейпфрут, лимон, лайм сияқты түрлі цитрус жемістері өседі. Жемістер жергілікті базарларда сатылады немесе Кабул базарларына тасымалданады, одан кейін экспортталады. Екінші ең көп өсірілетін дақыл – жергілікті ватани қант қамысының түрі. Оның құрамында салмағы бойынша 15% қант бар. Жалалабадта Ауғанстандағы ең ірі құрма шаруашылығы орналасқан.
Көлік
Жалалабад әуежайы (Нангархар әуежайы деп те аталады) қала орталығынан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 3 миль (5 км) қашықтықта орналасқан. Бұл азаматтық қолданысқа арналған ішкі әуежай. Ол Нангархар және көршілес провинциялар халқына қызмет етеді. Ауғанстанның Жалалабадты Пәкістан теміржолымен байланыстыратын теміржол желісін салу туралы ұсыныстар бар, бұл екі ел арасындағы тауарлар, адамдар мен сауда айналымын ұлғайтуға мүмкіндік береді. Жалалабад негізгі тас жолдар арқылы Ауғанстан астанасы Кабулмен, Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва провинциясындағы Пешавар қаласымен, сондай-ақ жақын маңдағы Ауғанстанның бірнеше қалаларымен және кенттерімен байланысқан. Ауғанстан мен Пәкістан арасындағы барлық сауда осы қала арқылы жүзеге асырылады. 2006 жылы Жалалабад пен Кабул арасындағы тас жол жаңартылды, бұл осы екі маңызды қала арасындағы жол жүру уақытын қысқартты. Көптеген жол апаттарының болуына байланысты бұл тас жол әлемдегі ең қауіпті жолдардың бірі саналады. Жалалабад пен Пешавар арасындағы тас жол желілерін жақсарту, жолды кеңейту және қауіпсіздікті арттыру арқылы туристерді тарту және екі ел арасындағы тауарлардың қауіпсіз тасымалын қамтамасыз ету мақсатында да ұсыныс жасалған.