Кіріспе

Мазар-и-Шәриф (/m//ə/'/z//æ//r//i////ʃ//ə/'/r//iː//f/ məZARRee shəREEF; дари тілінде), сондай-ақ Мазар-и-Шәриф немесе жай ғана Мазар деп те аталады, Ауғанстанның халқы бойынша төртінші ірі қаласы, 2021 жылы шамамен 500 207 тұрғыны бар. Ауғанстанның барлық провинциялық орталықтарының арасында, қала муниципалдық шекарадан тысқары жерге дейін кеңейген, бірақ үлкен қалалық аймақтың бір бөлігін құрайтын қосымша құрылыс аймағына ие. Бұл сонымен қатар елдегі ең төменде орналасқан ірі қала, теңіз деңгейінен шамамен биіктікте орналасқан. Қала совет-афған соғысы мен одан кейінгі азаматтық соғыс кезінде елдің басқа ірі қалаларын қампқан қиратудан сақталды және ұзақ жылдар бойы елдегі ең қауіпсіз қалалардың бірі деп есептелді. 2021 жылдың 14 тамызында Мазар-и-Шәриф талибандар басып алды, бұл 2021 жылғы талибандардың кең ауқымды шабуылының бөлігі ретінде талибандар басып алған жиырма бесінші провинциялық орталық болды.

Этимология

Мазар-и-Шәриф атауы "әулие қабірі" дегенді білдіреді, бұл Ислам пайғамбары Мұхаммедтің туысы, күйеу баласы және серігі Әлидің қабіріне сілтеме жасайды. Қабір қала орталығындағы үлкен, көк плиткамен қапталған киелі орын және мешітте орналасқан, ол Әли қасиетті орны немесе Көк мешіт деп белгілі.

Ежелгі кезең

Ахеменидтер бұл аймақты б.з.д. VI ғасырдан бастап бақылады. Ұлы Ескендір бұл аймақты жаулап алды, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін Селевкид империясының құрамына кірді. Селевкидтердің әлсіреуі нәтижесінде Греко-Бактрия патшалығы пайда болды. Б.з.д. 130 жылдары сақтар аймақты басып алды және Греко-Бактрия патшалығы құлдырап кетті. Юэчжилер Мазари-Шарифті және оның төңірегін басып алып, Кушан империясын құрды. Кушандардың құлдырауынан кейін Сасанидтер бұл аймақты бақылауға алды. 651 жылы Ислам жаулап алулары Мазари-Шарифке жетті.

9 ғасырдан 1919 жылға дейін

Мазар-и-Шарифтің айналасындағы аймақ тарихи түрде Үлкен Хорасанның бір бөлігі болды және оны Тахиридтер, одан кейін Саффаридтер, Саманидтер, Газнавидтер, Гуридтер, Ылхандықтар, Тимуридтер және Бұхара хандығы басқарды. Ақын Жалал әд-Дин Руми осы аймақтың бір жерінде дүниеге келген. Оның әкесі Баха Валад, бірінші халифа Әбу Бакрдың ұрпағы. Селжұқ сұлтаны Ахмет Санжар осы жерде қала мен қасиетті орын салуға бұйрық берді, бірақ ол 13 ғасырда Шыңғыс хан мен оның моңғол әскері тарапынан қиратылып, кейін қайта салынды. 19 ғасырда суарна жүйелерінің болмауы және аймақтың әлсіз экономикасы салдарынан, осы аймақтағы артық су тұрғын үйлерге жақын жердегі көптеген гектарларды басты, бұл аймақта безгек эпидемиясына әкелді. Солтүстік-Орталық Ауғанстанның билеушісі астананы Мазар-и-Шарифке көшіруге шешім қабылдады. Қала, Аму-Дарьяның оңтүстігіндегі аймақпен бірге, шамамен 1751 жылы Дуррани империясының құрамына кірді. Аймақтың көп бөлігі автономиялы өзбек билеушілерінің бақылауында болды. 1788–1790 жылдардағы Бұхара-Дуррани соғысынан кейін Хульмның Қылыш Әлі Бегі Балхтан Айбаққа, Сайғанға, Кахмардқа, Дарра-и Суфқа және Қундузға дейінгі кішкентай империя құрды. Ол 1817 жылы қайтыс болғаннан кейін Балх және Мазар-и-Шариф аймағы Ақшаға тәуелді тәуелсіз қала-мемлекетке айналды. 1837 жылдың қараша айында Бұхаралықтар қаланы басып алды, бірақ Балх әлі де автономиясын сақтай алды. 1849 жылы қала басып алынып, Ауғанстанға қосылды.

ХХ ғасырдың аяғы

1980-ші жылдардағы совет-афған соғысы кезінде Мазар-и-Шариф совет әскерінің стратегиялық базасы болды, себебі олар оның әуежайын моджахедтерге қарсы әуе шабуылдарын жүргізу үшін пайдаланды. Мазар-и-Шариф солтүстіктегі совет территориясына, әсіресе Өзбек КСР-на апаратын жолдарға байланысты маңызды қала болды. Советтік қолдауға алған Ауған армиясының гарнизоны ретінде қала генерал Абдул Рашид Достумның басқаруында болды. Моджахедтердің «Хезбе Вахдат» және «Жамиат-и Ислами» жасақтары қаланы басып алуға тырысты, бірақ армия оларды кері қайтарды. Достум 1992 жылдың 19 наурызында, үкімет құлауына аз уақыт қалғанда, Мұхаммед Наджибулла үкіметіне қарсы бүлік көтерді және өзінің жаңа партиясы мен жасағы «Джунбиш-и Миллиді» құрды. Партия келесі күні қаланы басып алды. Кейіннен Мазар-и-Шариф Достум билігінде Ауғанстанның солтүстігінде салыстырмалы түрде тұрақты және зайырлы мемлекеттің де-факто астанасы болды. Қала бейбіт және гүлденген, ал елдің қалған бөлігі ыдырап, талибан күштері баяу түрде басып алды. Сол кезде қала «Ауғанстанның қираған тәжінің жарқыраған жоғары тасы» деп аталды. Достуммен жақын қарым-қатынас орнатқан Ресей, Түркия, жаңадан тәуелсіз Өзбекстан және басқа да шетелдік донорлардан қаржы келіп түсті. Ол аймақ үшін өз валютасын басып шығарды және әуе компаниясын құрды. Қала бұрынғы Кабул сияқты салыстырмалы түрде либералды болды, онда әйелдер мен еркектер біріктірілген мектептер мен тікелей ставкалар рұхсат етілді, бұл елдің оңтүстігіндегі талибан аймақтарынан өзгеше болды. Бұл бейбітшілік 1997 жылдың мамыр айында Достумның генералдарының бірі, Әбділ Малик Пахлаванның сатқындығымен бұзылды, ол талибандармен одақтасып, Достумды Мазар-и-Шарифтен қашуға мәжбүр етті, себебі талибандар Пахлаван арқылы қаланы басып алуға дайындалып жатты. Кейін Пахлаван талибандармен келісімді бұзып, 1997 жылдың мамыр және шілдесі аралығында Пахлаван мыңдаған талибандарды өлтіргені хабарланды, ол 1995 жылы Абдул Али Мазаридің өліміне кек ретінде тұтқындарды жеке өзі өлтірген. «Ол 3000-ға дейін талибан тұтқындарын қатыгездікпен қырғынға ұшыратқанына кеңінен сенеді, оларды Мазар-и-Шарифке шақырған». Бірнеше талибан қасаптан аман қалды және оқиға туралы айтты. Осы уақытта Достум оралып, қаланы Пахлаваннан қайта тартып алды. Алайда 1998 жылы талибандар шабуыл жасап, шамамен 8000 бейбіт тұрғынды өлтірді. 1998 жылдың 8 тамызында сағат 10-да талибандар қалаға кірді және келесі екі күн бойы Мазар-и-Шарифтің тар көшелерінде жүк машиналарын жоғары-төмен айдап, оңға-соқпа атып, дүкен иелерін, арба тартқыштарын, әйелдер мен балаларды, тіпті ешкілер мен есектерді өлтірді. Мазар-и-Шарифте және кейін Бамиян қаласында 8000-нан астам бейбіт тұрғын қаза тапты. Сонымен қатар, талибандар алғашқы алты күн бойы мәйіттерді көмуге тыйым салғаны үшін сынға ұшырады (Исламның талаптарына қайшы, ол дереу көмуді талап етеді), ал қалдықтар жазғы ыстықта шіріп, иттер жеді. Талибандар Мазарды басып алған кезде хазараларды іздеп тауып, өлтірген. Ирландиялық деректі фильм «Ауған қырғыны: өлім конвойы» осы айыптауларды зерттеді. Фильм түсіруші Доран БҰҰ тергеушілері мыңдаған құрбандардың жаппай қабірлерін тапқан деп мәлімдеді. Бұш әкімшілігі оқиғаға қатысты тергеуді тоқтатты. Қала 2002 жылдан кейін президент Хамид Карзай басқаратын Карзай әкімшілігінің бақылауына кірді. Ауған Ұлттық Армиясының 209-шы корпусы (Шахин) Мазар-и-Шарифте орналасқан, ол Ауғанстанның солтүстігіне әскери көмек көрсетеді. Солтүстік аймақ үшін Ауған шекара полициясы штабы да қалада орналасқан. Қауіпсіздік шараларына қарамастан, талибандардың іс-әрекеті және тайпа ақсақалдарын өлтіру туралы хабарлар бар. Мазар-и-Шарифтің ресми өкілдері соңғы бірнеше жылда Балх провинциясында 20-30 ауған руларының ақсақалдары өлтірілгенін хабарлады. Бұл оқиғаның артында кім тұрғаны туралы нақты дәлел жоқ, бірақ құрбандардың көпшілігі «Хезб-и Ислами» саяси партиясымен байланысы бар деп айтылады. 2011 жылдың 1 сәуірінде қалада ашулы наразылықшылар Ауғанстандағы БҰҰ көмек миссиясында (ЮНАМА) жұмыс істейтін он шетелдік қызметкерді өлтірді. Бұл демонстрация 21 наурызда Флорида штатында пасторлар Терри Джонс пен Уэйн Саптың Құранды өртеп жібергеніне жауап ретінде ұйымдастырылды. Өлгендердің арасында бес непалдық, бір норвегиялық, румын және швед азаматы бар, олардың екеуінің басы кесілген. Терри Джонс, исламның қасиетті кітабын өртемек болған американдық пастор, оның үгіттеуге жауапкершілігінен бас тартты. Президент Барак Обама Құранды өртеп жіберуді «үлкен наразылық пен фанатизм актісі» деп айыптап, наразылықшылардың шабуылдарын «адамдық қадір-қасиетке және қадір-қасиетке қарсы келеді» деп атады. «Ешқандай дін бейкүнә адамдарды өлтіруге және басын кесуге төзбейді, мұндай арсыз және қорқынышты әрекетке ешқандай ақтау жоқ». Сенаттың көпшілік көшбасшысы Гарри Рейд сияқты АҚШ заң шығарушылары да өртеуді және оған реакция ретінде болған зорлық-зомбылықты айыптап тастады. 2011 жылдың шілдесіне қарай көтерілістегі зорлық-зомбылық рекордтық деңгейге жетті. 2011 жылдың соңында НАТО әскерлері де қалаға жасалған өлімге әкелген шабуылдан кейін Мазар-и-Шарифтің бақылауын жергілікті күштерге тапсырды. Мазар-и-Шариф Ауғанстанның бақылауына өтуге тиіс жеті аймақтың алтыншысы болды, бірақ сыншылар бұл уақыттың саяси екенін және ауғандықтардың талибандардың көтерілісімен күресу қабілетіне күмән бар екенін айтады. 2016 жылдың 10 қарашасында Мазар-и-Шарифтегі неміс консулдығының қабырғасына жүк көлігімен шабуыл жасалды. Сегіз адам қаза тауып, жүзден астам адам жараланды. 2017 жылдың 21 сәуірінде талибандар жасаған үйлесімді шабуыл нәтижесінде Мазар-и-Шарифтегі «Шахин» әскери базасында 100-ден астам адам қаза тапты. 2018 жылдың қарашасында VOA Мазар-и-Шарифтің жанындағы Қазыл Абадтағы 40 үйдің советтік «Град» ракеталарынан құрылған екенін хабарлады. 1989 жылы совет-афған соғысының соңында совет әскері қалдырған бұл ракеталар ауылдың кедей тұрғындары үшін арзан құрылыс материалы ретінде пайдаланылды. Ауылға 400-ден астам ракета қабырғалар мен төбелерге, есік тоқтағыштарына және тіпті балалардың пайдаланатын көпірлерге орнатылған деп есептелді. Әлем бұл фактіні білгеннен кейін Даниялық босқындар кеңесінің Даниялық миналық тобы ауылға барып, тұрғындармен сөйлесіп, ракеталарды қауіпсіз түрде алып, Өзбекстанмен шекарада жарып тастады. Президент Гани 2021 жылдың 11 тамызында талибандармен күресу үшін жергілікті басшыларды біріктіру үшін қалаға келді. 14 тамызда талибандар Мазар-и-Шарифті, сондай-ақ Пактика және Кунар провинцияларының әкімшілік орталықтары Шарана мен Асадабадты басып алды. Жергілікті үкімет күштері мен аймақтық көшбасшылар Абдул Рашид Достум мен Атта Мохаммад Нур көршілес Өзбекстанға қашты. 2022 жылдың 21 сәуірінде «Ислам мемлекеті» – Хорасан провинциясы шиа мешітіне жасаған шабуыл салдарынан 31 адам қаза тапты. Бір аптадан кейін қос бомбалау салдарынан 11 адам қаза тапты. Мазар-и-Шариф Сабан орындаған «Биа ке берем ба Мазар» (Келеміз Мазарға) ауған әнімен де танымал.

Климат

Мазар-и-Шарифте суық далалық климат (Кёппен климаттық жіктелімі BSk) басым, жазда ыстық, қыста суық болады. Жауын-шашын мөлшері аз, көбінесе желтоқсан мен сәуір аралығында жауады. Мазар-и-Шарифтегі климат жаз айларында, маусымнан тамызға дейін күнделікті температура өте жоғары болады. Қыс суық, температура нөлден төмен түседі; қарашадан наурызға дейін қар жаууы мүмкін.

Демография

Мазар-и-Шариф қаласының жалпы халқы 500 207 адамды құрайды. Оның жалпы жер аумағы 8 304 гектар, ал тұрғын үйлердің жалпы саны 77 615. 2003 жылғы қараша айында жарық көрген National Geographic журналында этникалық құрамы былай көрсетілген: паштундар – 30%, хазаралар – 10%, тажиктер – 40%, түрікмендер – 10% және өзбектер – 20%. Соңғы он жылдықтарда аймақта, көбінесе паштундар мен басқа топтар арасында, этникалық зорлық-зомбылық оқиғалары тіркелген. 2011 жылғы жаңалықтарда бұл аймақтағы кісі өлтірулер туралы хабарлар тарады, бірақ оның артында кім тұрғанына ешқандай дәлел табылған жоқ. Мазар-и-Шарифте басым тіл – дари, одан кейін пушту және өзбек тілдері қолданылады.

Экономика

Мазар-и-Шариф Ауғанстанның солтүстігіндегі маңызды сауда орталығы болып табылады. Жергілікті экономика негізінен сауда, егіншілік және қарақұл қой шаруашылығымен байланысты. Сонымен қатар, мұнай мен газды шағын көлемде пайдалану қаланың даму перспективасын арттырды. Бұл қалада Үндістан мен Пәкістан елдерінің сауда және саяси байланыстарды нығайту үшін консулдықтары орналасқан.

Темір жол

Ол Ауғанстанда көрші елдермен теміржол байланысын орнатқан алғашқы қала атанды. Мазари-Шарифтен Өзбекстанға теміржол тасымалы 2011 жылдың желтоқсанында басталды. Жүк пойыздары Мазари-Шариф әуежайының жанындағы стансаға келіп түседі, онда тауарлар көліктерге немесе ұшақтарға тиеліп, Ауғанстанның түкпір-түкпіріне жеткізіледі.

Ауа

2016 жылдың маусымына қарай Мазар-и-Шариф әуежайы Кабул, Машад, Тегеран және Стамбул қалаларымен тікелей әуе қатынасы бар еді.

Жол

AH76 тас жолы Мазари-Шарифті батыста Шеберханмен, ал оңтүстік-шығыста Пул-е-Хомри мен Кабулмен байланыстырады. Шығысқа қарайғы жолдар оны Кундузға қосады. Солтүстікке қарайғы жолдар оны Өзбекстан шекарасындағы Термез қаласына жеткізеді, онда ол M39 тас жолы болып, Самарқанд пен Ташкентке солтүстікке қарай жалғасады. Оңтүстікке қарайғы жолдар оны Бамиян провинциясымен және Ауғанстанның орталық таулы аймағымен байланыстырады.