Кіріспе
Ауғанстанның халқы немесе азаматтары – Ауғандар (парсы тілінде/; ) немесе Ауған этносы – Ауғанстанның азаматтары, сондай-ақ осы елден шыққан тегі бар адамдар. Ауғанстан түрлі этностық топтардан құралған, олардың ішінде паштун, тәжік, хазара және өзбектер басым. Ауғандардың үш негізгі тілі – дари, пушту және өзбек тілдері. Көптеген ауғандар дари және пушту тілдерін біледі, яғни екі тілде сөйлейді.
Afghans (Persian/; ) or Afghan people are nationals or citizens of Afghanistan, or people with ancestry from there. Afghanistan is made up of various ethnicities, of which Pashtuns, Tajiks, Hazaras and Uzbeks are the largest. The three main languages spoken by Afghans are Dari, Pashto and Uzbek many Afghans are bilingual speaking both Dari and Pashto.
Өмірбаян
Ауған (Абған) атауын ең алғаш рет Сасанид әулетінің патшасы Шапур I біздің заманымыздың 3-ші ғасырында қолданған. "Ауған" сөзі парсы тілінен шыққан және паштун халқына қатысты айтылады. Кейбір ғалымдар "Ауған" сөзі авеста тіліндегі awajan/apajan және санскрит тіліндегі ava Han/apa Han сөздерімен байланысты екенін айтады, бұл сөздер "өлтіру, ұру, лақтыру, қарсы тұру немесе қорғану" мағыналарын білдіреді. Сасанидтер және, мүмкін, Парфян империясы кезінде бұл сөз белгілі бір парсы діни тобының өкілдерін атау үшін қолданылған. Бұрынғы зерттеулерде бұл сөзді "ат" сөзімен байланыстыруға тырысқан. Мысалы, aśva (санскрит), aspa (авеста) – бұл ежелгі Хиндукуш аймағының тұрғындары Ашвака немесе Ашвакаянаның атауы. Кейбір теориялар бойынша, Ашвака немесе Асаканның атауы қазіргі паштундарда сақталған, ал "ауған" атауы осы Ашваканнан шыққан. Сын есім ретінде "ауған" сөзі Ауғанстанға немесе оның халқына, тіліне немесе мәдениетіне қатысты деген мағынаны білдіреді. Ауғанстанның 1964 жылғы Конституциясына сәйкес, барлық ауғанстандық азаматтар заң алдында тең құқықтар мен міндеттерге ие. Ауғанстан Ислам Республикасының 2021 жылға дейін қолданыста болған Конституциясының төртінші бабында Ауғанстан азаматтарының құрамына паштун, тәжік, өзбек, түрікмен, балуч, пашаи, нуристандық, аймақ, араб, қирғыз, қизылбаш, гүржар, брахуи және басқа да этностар кіреді. Бұл мәселе бойынша саяси даулар бар: Ауғанстанның паштун емес этностарының өкілдері өздеріне "ауған" терминінің қолданылуын қабылдамайды, ал Пәкістандағы паштундар өздеріне бұл терминнің қолданылуын қалайды. Ұлт мемлекеті құрылғанға дейін, тарихи этноним "ауған" паштун этносының мүшесін білдіру үшін қолданылған. Мемлекеттің саяси жағдайының өзгеруіне байланысты мағынасы өзгеріп, бұл термин Ауғанстанның барлық этностарының ұлттық идентификаторына айналды. Этнологиялық тұрғыдан алғанда, "Ауған" – Ауғанстанда парсы тілінде сөйлейтін (және жалпы пашту тілінде сөйлейтін этностар) паштундарды атау үшін қолданылатын термин. "Ауғандар = паштундар" теңдеуі Ауғанстан ішінде де, одан тыс жерлерде де кеңінен тарады, себебі паштун тайпалық конфедерациясы елде сандық және саяси үстемдігін сақтап келді.
Ауғанстандықтар, афғандықтар және афғандықтар
Ауғанстандық (افغانستانی) – Ауғанстан азаматтарының балама айқындама белгісі. "Ауғанстандық" термині, нәсіліне, ұлтына, дініне қарамастан, Ауғанстан азаматтығын иеленген адамды білдіреді. Көпұлтты Ауғанстанда "ауған" термині көбінесе паштун халқымен байланыстырылып келген. Паштун емес азаматтар, мысалы, тажиктер, хазаралар және өзбектер бұл терминді паштундардың этникалық ерекшеліктерін жоюға бағытталған үстемдігінің бір бөлігі деп қарастырған. "Ауғанстандық" термисі кейбір босқындар мен диаспоралардың арасында, әсіресе паштун емес топтарда қолданылады. "Ауған" термині Ауғанстан валютасының атауын білдіреді. Бұл термин ағылшын тілінде Ауғанстанмен байланысты адамдар мен нәрселерді атау үшін жиі қолданылады (кейбір сөздіктерде де кездеседі), бірақ бұл қолданыс дұрыс емес деген пікірлер де бар. Мұның себебі, "ауған" (افغانی) термині парсы тілінде ауғандарды белгілейтін ресми атау болып саналады, ал "ауған" сөзі пашту тілінен алынған. Осылайша, "ауған" – дари тілінен аударғанда "ауған" сөзінің ағылшын тіліндегі нұсқасы, бірақ пашту тілінен емес. Тағы бір нұсқасы – "ауғандық", ол сирек қолданылады.
Ұлты
Ауғанстандықтардың этникалық құрамы алуан түрлі. Ең ірі этникалық топтар – паштун, тажик, өзбек және хазаралар, олар Ауғанстан халқының шамамен 95% құрайды. Олардың тегі әртүрлі, иран, түркі немесе моңғол этнолингвистикалық топтарына жатады.
Дін
Ауғанстан халқының барлық этникалық топтары негізінен және дәстүрлі түрде ислам дінін ұстанады, олардың шамамен 90 пайызы сүнни, ал 10 пайызы шиит. Басқа діни азшылықтарға ауған индуистері, ауған сикхтері, ауған зороастрийшілері, ауған яһудилері және ауған христиандары жатады.
Мәдениет
Ауған мәдениеті үш мың жылдан астам уақыттан бері қалыптасып келеді, б.з.д. 500 жылы Ахеменид империясы тұсында бастау алды. Ауған халқының ортақ мәдени ерекшеліктері бар, сонымен қатар 34 провинцияның әрқайсысының өзіне тән ерекше мәдениеттері де бар, бұл елді бөліп тұратын географиялық кедергілердің нәтижесі. Ауғанстан мәдениеті тарихи тұрғыдан Парсымен тығыз байланысты, екі ел де ислам дінін ұстанады, Күндік хиджри күнтізбесін пайдаланады және ұқсас тілдерде сөйлейді, себебі Иран мен Ауғанстан мыңдаған жылдар бойы мәдени жағынан жақын болып келген.