Кіріспе
Ауғанстан – Орталық және Оңтүстік Азияның тоғысқан жерінде, Иран үстіртінде орналасқан, теңізге шығу жолы жоқ таулы ел. Әлемдегі аумағы бойынша 40-шы орында тұрады. Кабул – Ауғанстанның Кабул провинциясында орналасқан астанасы және ең ірі қаласы. Ірі сауда жолдарының торабында орналасқандықтан, Ауғанстан б.з.б. VI ғасырдан бері шапқыншылардың назарына ілігіп келеді. Ауғанстанның көп бөлігі Хиндукуш тауларына жатады. Елде Амудария, Аргандаб, Фарах, Хари, Гелменд, Кабул, Кокча және Күнәр сияқты маңызды өзендер көптеп ағады. Сонымен қатар, елде көптеген кішкентай өзендер, арналар, көлдер, тоғандар мен бұлақтар бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, оның тұщы суының көп бөлігі көрші елдерге ағып кеткен. Ауғанстанның ерекшеліктері – жаз бен қыс температурасының, күндізгі және түнгі температураның айқын айырмашылығы, сондай-ақ, климатты аз ғана орын ауыстыру арқылы өзгертуге болатындығы. Ауғанстан климаты құрғақ. Күн жылдың үштен екі бөлігінде сәулелі, ал түндер күндізге қарағанда ашық. Елдің биік таулы аймақтарын ескерсек, Ауғанстан мен Төменгі Гималайдың орташа температурасы арасында айтарлықтай ерекшелік жоқ. Дегенмен, Ауғанстан климатының ерекшелігі – шектеулі уақыт ішіндегі температураның күрт өзгеруі. Солтүстіктегі тәуліктік ең аз температуралық ауытқу суық ауа райында байқалады, ал ең жоғарысы – ыстық ауа райында. Жылдың жеті айында (мамырдан қарашаға дейін) бұл ауытқу тәулігіне 17°C (31°F) асып түседі. Бірнеше күнге созылатын суық толқындар жиі болады, температура көтеріліп, ең жоғары деңгейге жетеді. Газниде қар көктемгі күн мен түннің теңелуінен кейін ұзақ уақытқа дейін сақталады. Керісінше, жазғы температура өте жоғары, әсіресе Окс аймақтарында көлеңкедегі ең жоғары температура жиі кездеседі. Жазғы ыстық Систан алқабында, Жалалабад және Түркістан қалаларында қатты сезіледі. Қандаһар провинциясында жаз айларында симум желдері соғады. Жылы маусымды жиі болатын шаңды дауылдар мен күшті желдер одан да қиындатады, ал елді кесіп өтетін жалаңаш тасты беткейлер күндіз жылуды сіңіріп, түнде оны сәулелендіру арқылы жазғы түндерді ысырапты етеді. Кабулда Хиндукуш тауларынан соққан салқын жел кейде ыстықты басады, ал түндер әдетте салқын болады. Қандаһарда жазық жерлерге немесе төменгі төбелерге қар сирек түседі, бірақ түсіп қалса, бірден еріп кетеді. Жаздың ыстығы мен қыстың суығының үйлесімі АҚШ-тың Вайоминг штатына ұқсас. Жазғы жаңбырлар Үндістанның оңтүстік-батысындағы муссонмен бірге Гималайдың оңтүстік беткейлеріне соғып, Кабул аңғарынан Лагманға дейін көтеріледі, бірақ олар Баджур мен Панджкорада, Хиндукуш астында және Сафед Кохтың шығыс тармақтарында жақсырақ сезіледі. Осы маусымда Құрам аңғарының басында да жаңбыр жауады. Одан оңтүстікке қарай Сулиман таулары муссонның батыс шегі ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл Ауғанстанның қалған бөлігінде сезілмейді, онда, Батыс Азияның қалған бөлігіндегідей, қысқы жаңбыр мен қар ең маңызды. Көктемгі жаңбыр, аз болса да, ауыл шаруашылығы үшін қысқы жаңбырдан маңыздырақ, егер соңғысы қар түрінде жаумайынша. Муссонның әсері болмағандықтан, ауа райының тұрақтылығы Үндістанға қарағанда жоғары. Қыс пен көктемде болатын солтүстік-батыс қырауылды дауылдар ең байқалатын құбылыс, олардың әсері Үндістан шекарасында анық сезіледі.
Afghanistan is a landlocked mountainous country located on the Iranian Plateau, at the crossroads of Central Asia and South Asia. The country is the 40th largest in the world in size. Kabul is the capital and largest city of Afghanistan, located in the Kabul Province. With a location at the intersection of major trade routes, Afghanistan has attracted a succession of invaders since the sixth century BCE. Afghanistan contains most of the Hindu Kush. There are a number of major rivers in the country, including Amu Darya, Arghandab, Farah, Hari, Helmand, Kabul, Kokcha, and Kunar. The country also possesses many smaller rivers as well as streams, canals, lakes, ponds, and springs. Most of its fresh water historically flowed into neighboring countries. Marked characteristics are the great differences of summer and winter temperature and of day and night temperature, as well as the extent to which change of climate can be attained by slight change of place. The Afghan climate is a dry one. The sun shines for three fourths of the year, and the nights are clearer than the days. Taking the highlands of the country as a whole, there is no great difference between the mean temperature of Afghanistan and that of the lower Himalaya. However, a remarkable feature of the Afghan climate is its extreme temperature range within limited periods. The smallest daily range in the north is when the weather is cold; the greatest is when it is hot. For seven months of the year (from May to November) this range exceeds 17 °C (31 °F) daily. Waves of intense cold occur, lasting for several days, and one may have to endure temperatures of , rising to a maximum of At Ghazni the snow has been known to stay long beyond the vernal equinox; the temperatures sink as low as Oral tradition tells of the destruction of the entire population of Ghazni by snowstorms on more than one occasion. On the other hand, the summer temperature is exceedingly high, especially in the Oxus regions, where a shade maximum of is not uncommon. The summer heat is strong in the Sistan Basin, Jalalabad and Turkestan. The simoom wind occurs in Kandahar province during the summer. The hot season is rendered more intense by frequent dust storms and strong winds; whilst the bare rocky ridges that traverse the country, absorbing heat by day and radiating it by night, render the summer nights most oppressive. In Kabul the heat is tempered occasionally by cool breezes from the Hindu Kush, and the nights are usually cool. In Kandahar snow seldom falls on the plains or lower hills; when it does, it melts at once. The combination of hot summers and bitterly cold winters has been noted comparable to the U. S. state of Wyoming. The summer rains that accompany the southwest monsoon in India, beat along the southern slopes of the Himalaya, and travel up the Kabul valley as far as Laghman, though they are more clearly felt in Bajour and Panjkora, under the Hindu Kush, and in the eastern branches of Safed Koh. Rain also falls at this season at the head of Kurram valley. South of this the Suliman mountains may be taken as the western limit of the monsoon's action. It is not felt in the rest of Afghanistan, in which, as in the rest of western Asia, the winter rains and snow are the most considerable. The spring rain, though less copious, is more important to agriculture than the winter rain, unless where the latter falls in the form of snow. In the absence of monsoon influences there are steadier weather indications than in India. The north west blizzards which occur in winter and spring are the most noticeable feature, and their influence is clearly felt on the Indian frontier.
Өзендер, өзендер және көлдер
Ауғанстанға қараша мен наурыз айлары аралығында қар жауады, ол біртіндеп көптеген өзендерге, ағыстарға, каналдарға, көлдерге, тоғандарға және бұлақтарға еруде, бірақ елдің тұщы суының басым бөлігі көрші елдерге ағып кетеді. Ол суының үштен екі бөлігін көршілес Пакистан, Иран, Тәжікстан, Өзбекстан және Түрікменстанға жоғалтады. Елдің су желісі көбінесе құрлық ішінде орналасқан.
Өсімдіктер
Ауғанстан тауларындағы өсімдік жамылғысының таралуы назар аударуға лайық. Оның көп бөлігі негізгі жоталар мен олардың тікелей тармақтарында шоғырланған, ал алыс және соңғы ұзартуларда ол көбінесе жоқ; іс жүзінде, бұл жалаңаш тас және жыныстар. Сафед Кох альпілік жотасының өзінде және оның жақын маңдағы тармақтарында, биіктігіне қарай, ірі орман ағаштары көптеп өседі, олардың ішінде қызыл ағаш ең құндысы және ерекше көзге түседі, мысалы, Cedrus deodara, Abies excelsa, Pinus longifolia, Pinus pinaster, қарағай (тамаққа жарамды қарағай, бірақ бұл түр Испания мен Португалияға тән болғандықтан, енгізілген болуы мүмкін) және шырша. Бұдан өзге, қарағаш, жаңғақ, жабайы шабдалы және бадам да бар. Олардың көлеңкесінде түрлі роза, шырша, жиде, қайың, қарағай, рододендрон және шөптесін өсімдіктер өседі, олардың ішінде ranunculus тұқымдасының көптігі және түрлерінің саны маңызды. Лимон мен жабайы жүзім де осы жерде кездеседі, бірақ солтүстік тауларда олар жиірек кездеседі. Жаңғақ және емен (мәңгі жасыл, жапырақты және кәрместі) екінші деңгейге түседі, онда олар аллер, күл, хинжак, Arbor vitae, емен және астрагал түрлерімен араласады. Мұнда indigoferae және dwarf laburnum түрлері де кездеседі. Төменде жабайы зәйтүн, таушаң, жабайы липа, акация және мимоза, бүлдірген және зизифус; ал тізбектің шығыс тармақтарында Nannerops ritchiana (әртүрлі пайдалы мақсаттарға қолданылады), бигнония немесе керней гүлі, сису, Salvadora persica, вербена, акант және геснерияның түрлері өседі. Ең төменгі соңғы жоталар, әсіресе батысқа қарай, айтылғандай, жалаңаш. Олардың сирек өсімдіктері көбінесе шөптесін; бұталар тек кейде ғана кездеседі; ағаштар дерлік жоқ. Лабиатты, композитті және көкжапырақты өсімдіктер жиі кездеседі. Папоротниктер мен мүктер көбінесе жоғары тауларда ғана кездеседі. Қандаһар таулы жазықтарында шашыраңқы бұталар арасында папилоноздықтар тобына жататын тікенді өсімдіктерді табуға болады, мысалы, түйе тікенегі (Hedysarum alhagi), астрагалдың бірнеше түрлері, тікенекті тамыры тіс щеткасы ретінде қолданылатын тікенекті (Ononis spinosa), мимоза тұқымдасының өсімдіктері, сезімтал мимоза; липад деп аталатын rue тұқымдасының өсімдігі; жалпы шөптесін; сондай-ақ кейбір орхидеялар және сальсоланың бірнеше түрлері. Рут пен шөптесін дәстүрлі медицинада кеңінен қолданылады - біріншісі ревматизм мен нейралгияға; екіншісі қызба, әлсіздік және асқазан ауруларына, сондай-ақ құрттарға қарсы. Липадтың күшті, жағымсыз иісі зұлым рухтарды қуып шығады деп есептеледі. Кейбір жерлерде, жартастардың қабырғаларында және ойыстарында, Роза шығанағы, парсы тілінде khar zarah немесе есек тырнасы, жабайы лабурн және түрлі indigoferae кездеседі. Соңғы онжылдықта Ауғанстанның орманды жерлерінің 90%-ы жойылды және ағаштардың көп бөлігі көршілес Пәкістанға экспортталды. Нәтижесінде Ауғанстан жерінің көп бөлігі топырақ эрозиясына және шөлдеуге ұшырауы мүмкін. Жақсы жаңалық, Карзай әкімшілігі мен халықаралық ұйымдар миллиондаған көшеттерді отырғызу арқылы бұл мәселеге қарсы күреске көмектесуде. Ауғанстанның 2018 жылғы орман ландшафтының тұтастығы индексі 8.85/10 құрады, бұл 172 елдің ішінде 15-ші орынды иеленді.