Кіріспе

1948 жылғы Батыс Еуропа қорғаныс шарты

1948 жылғы шарт

Брюссель шарты, сондай-ақ Брюссель келісімі деп те аталады, 1948 және 1954 жылдар аралығында Батыс Одағының (БО) негізгі шарты болды, кейіннен ол Өзгертілген Брюссель шарты (МТБ) ретінде жаңартылып, 2010 жылы таратылғанға дейін Батыс Еуропа Одағының (БЕО) негізгі шарты болып қызмет етті. Шарт мүше мемлекеттер арасындағы әскери, экономикалық, әлеуметтік және мәдени ынтымақтастықты ұйымдастыруды, сондай-ақ өзара қорғаныс міндеттемесін көзделді. Шартқа 1948 жылдың 17 наурызында Батыс Одағының мүшелері – Бельгия, Франция, Люксембург, Нидерланды және Ұлыбритания қол қойды. Бұл шарт, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германия немесе Кеңес Одағы тарапынан болатын агрессиядан қорғану мақсатымен, өткен жылы Ұлыбритания мен Франция арасында жасалған Дюнкерк шартын кеңейту болып табылды. Солтүстік Атлантика шартының міндеттемелерін тиісті саяси және әскери құрылымдармен нығайту қажеттілігі Солтүстік Атлантика келісімі ұйымын (НАТО) құруға алып келді. 1950 жылдың желтоқсанында Брюссель шартының тараптары Батыс Одағының қорғаныс ұйымының (WUDO) штаб-пәтерін, құрамын және жоспарларын НАТО-ға беруге келісті. НАТО-ның Бас штабы – Еуропадағы Одақтас күштері (SHAPE) Батыс Еуропаның қорғанысына жауапкершілікті өз мойнына алды. НАТО-ның құрылуы, сонымен қатар 1948 жылдың сәуірінде Еуропалық экономикалық ынтымақтастық ұйымын, 1949 жылдың мамырында Еуропа Кеңесін және 1951 жылдың сәуірінде Еуропалық көмір және болат қауымдастығын құру туралы келісімдерге қол қойылғаннан кейін, Брюссель шартын және оның Батыс Одағын биліксіз қалдырды. 1954 жылғы Париж конференциясында шартқа өзгерістер енгізілді, себебі Еуропалық қорғаныс қауымдастығын құру туралы келісімді Франция ратификациялай алмады. 1952 жылғы Жалпы келісім (Deutschlandvertrag) Германияның одақтас әскерлерінің оккупациясын аяқтаудың шарты ретінде Еуропалық қорғаныс қауымдастығын ресми түрде таныды, сонымен қатар Германияны Батыс қорғаныс жүйесіне қосу қажеттілігі болды. Өзгертілген Брюссель шарты (МТБ) Батыс Одағын Батыс Еуропа Одағына (БЕО) айналдырды, осы кезде Италия мен Германия қабылданды. Өзгертілген Брюссель шартымен құрылған БЕО бастапқы Батыс Одағынан гөрі әлдеқайда әлсіз және аз амбициялы болғанымен, Германияның БЕО-ға мүшелігі елдегі оккупацияны Жалпы келісімге сәйкес тоқтату үшін жеткілікті деп есептелді. Еуропалық Одақ (ЕО) 2009 жылы Лиссабон шарты күшіне енгеннен кейін өзінің өзара қорғаныс міндеттемесіне ие болғанда, БЕО мүшелері, сонымен қатар ЕО мүше мемлекеттері БЕО-ны қажетсіз деп санады. Нәтижесінде 2010 жылғы 31 наурызда Өзгертілген Брюссель шартының күші тоқтатылды, ал 2011 жылғы 30 маусымда БЕО органдары жабылды.

Мазмұны

Келісім мүше мемлекеттер арасында әскери, экономикалық, әлеуметтік және мәдени ынтымақтастықты ұйымдастыруды көзделді. Брюссель шарты өзара қорғану туралы бапты қамтыды (алғашқы шартының IV-бабы және өзгертілген Брюссель шартының V-бабы).

Уақыт шкаласы

22 қаңтар 1948: Ұлыбританияның сыртқы істер министрі Эрнест Бевин Ұлыбритания француз әріптестерімен келісе отырып, 1947 жылғы Дюнкерк шартын Бенилюкс елдерін де қамтитын жаңа келісімшарт жобасын дайындауды ұсынады деп хабарлайды. 31 қаңтар 1948: Бенилюкс елдерінің сыртқы істер министрлері өз елдерінің осы келіссөздерді бастауға келіскенін мәлімдейді. 19 ақпан 1948: Франция мен Ұлыбритания Бенилюкс мемлекеттеріне келісімшарт жобасын жібереді. 4 наурыз 1948: Брюссельде бес елдің сыртқы істер министрлері конференциясын өткізеді, одан кейін ұсыныс толықтырылып, 12 наурызда тиісті үкіметтерге жолданады.

Мотивация

Бұл шарт Батыс Еуропаны коммунистік қауіптен қорғайтын бекініс ретінде құруға және ұжымдық қауіпсіздікті арттыруға бағытталған. Мәдени және әлеуметтік шарттар мен "Консультативтік кеңес" құру ұсынылған. Батыс елдерінің ынтымақтастығы коммунизмнің таралуын тоқтатуға септігін тигізеді деп есептелді.

Адамды жегізу және шеттету

Еуропалық экономикалық ынтымақтастық ұйымын (1948 жылдың сәуірінде), Солтүстік Атлантика шарты ұйымын (1949 жылдың сәуірінде), Еуропа Кеңесін (1949 жылдың мамырында) және Еуропа көмір және болат қауымдастығын (1951 жылдың сәуірінде) құру туралы келісімдерге қол қойылғаннан кейін, бұл шарт өкіметтілігінің көп бөлігінен айырылды. 1948 жылғы Еуропа конгресінің Еуропалық ынтымақтастықты кеңейту туралы ұсыныстарына жауап ретінде Консультативтік кеңес Еуропалық бірлікті зерттеу комитетін құрды, ол 1948 жылдың қарашасынан 1949 жылдың қаңтарына дейін сегіз рет отырып, Еуропа Кеңесіне айналатын жаңа ұйымға қатысты ұсыныстар жасады. Еуропаның екі қарама-қарсы лагерьге бөлінуі қажетсіз деп есептелген кезде, КСРО-ның қауіп-қатері Германияның қайта қарулануынан гөрі маңыздырақ болды. Сондықтан Батыс Еуропа, мұндай одақта күшті әскери күш – Америка Құрама Штаттарының қатысуын қамтамасыз ететін жаңа өзара қорғаныс шарты іздеді. АҚШ КСРО-ның ықпалын шектеуге мүдделі болғандықтан, бұл шақыруға жауап берді. Солтүстік Атлантика шартының міндеттемелерін тиісті саяси және әскери құрылымдармен нығайту қажеттілігі Солтүстік Атлантика шарты ұйымын (НАТО) құруға әкелді. 1950 жылдың желтоқсанында генерал Эйзенхауэр Еуропадағы жоғарғы бас қолбасшы (SACEUR) болып тағайындалғаннан кейін, Брюссель шартының мүшелері Батыс Одағының қорғаныс ұйымын (WUDO) НАТО-ға қосу туралы шешім қабылдады. Әлеуметтік және мәдени мәселелер Еуропадағы жауапкершіліктің қайталануын болдырмау үшін Еуропа Кеңесіне жүктелді.

Аяқтау

2009 жылы Лиссабон шартының 42.7-бабы Еуроодақ мүше мемлекеттері үшін, сонымен қатар Батыс Еуропа Одағының (БЕО) одақтастары болған елдерге қатысты, Брюссель шартының өзгертілген V-бабын өзара қорғаныс шарты ретінде толығымен алмастырды. Келіссөздерден кейін, БЕО-ның он мүше мемлекеті 2010 жылдың 31 наурызында Брюссель шартын тоқтату туралы шешім қабылдады.