Кіріспе

Лесбиянка, гей, бисексуал және трансгендер (ЛГБТ) адамдар Камбоджада ЛГБТ емес тұрғындарға тән емес құқықтық қиындықтарға тап болады. Камбоджада бір жынысты жыныстық қатынас заңды болғанымен, ЛГБТ адамдарды кемсітуден қорғайтын ешқандай заң жоқ, сондай-ақ жыныстық бағдары мен гендерлік идентитіге негізделген жеккөрушілік қылмыстарға тыйым салынбаған. Король Нородом Сихамони бір жынысты некелерді заңдастыруды қолдайды. Тайвань Конституциялық соты бір жынысты некеге тыйым салу конституцияға қайшы екенін шешкеннен кейін, көптеген адамдар Камбоджаны да бір жынысты некелерді заңдастыруға шақырды. Пномпень мен Сием Рип қалаларында ЛГБТ қоғамы белсенді, көптеген барлар, клубтар және ЛГБТ қауымдастығына арналған басқа да орындар бар. Камбоджада 2003 жылдан бері мақтан парадтары өткізіліп келеді және олардың маңызы жыл сайын артып келеді. Дегенмен, ЛГБТ келушілер көбінесе қабылданып, құрметтелгенін сезсе де, көптеген камбоджалық ЛГБТ адамдары әлеуметтік кемсітушілікке тап болады, оның ішінде күштеп әртүрлі жынысты некеге тұру, жұмыста кемсіту және мектептерде қорлау жағдайлары кездеседі. Бірнеше адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар, атап айтқанда Камбоджа Адам Құқықтары Орталығы, CamASEAN және Rainbow Community Kampuchea, ЛГБТ-мен байланысты кемсітушілікті азайту және ЛГБТ адамдар туралы хабардар ету үшін жұмыс істейді. Олардың жұмысы арқасында үкіметті Камбоджаның барлық мектептерінде ЛГБТ тақырыбын қамтитын жаңа сабақтар енгізуге және бір жынысты жұптарға шектеулі құқықтық мәртебе беруге көндіре алды.

Бір жынысты жыныстық қатынастың заңдылығы

Камбоджада жеке, ересектер арасындағы коммерциялық емес және келісімге негізделген бір жынысты адамдардың жыныстық белсенділігі заңды және ел тарихында ешқашан қылмыстық құқық бұзушылық ретінде қарастырылмаған. Келісім жасы 15 жас, гендерлік идентиті мен сексуалдық бағдарына қарамастан. Қылмыстық кодекстің кейбір ережелері Камбоджада тұратын ЛГБТ+ адамдарының құқықтарына әсер етуі мүмкін: Камбоджада проституциямен айналысу немесе проституциямен айналысатын адамдармен бірге тұру заңсыз. Бұл ЛГБТ+ адамдары көшеде тұрып, білім алуға мүмкіндік болмаған жағдайда проблема тудырады. Қылмыстық кодекстің 298-бабына сәйкес, жыныстық қызмет көрсету үшін қоғамдық жерлерде сұрауға тыйым салынған, тіпті жыныстық белсенділік жеке орында жүрсе де, айыппұл салынады.

Бір жынысты адамдардың арасындағы қатынастарды тану

Азаматтық кодекс және Неке және отбасы туралы заң бір жынысты некелерді тікелей тыйымдайды және Камбоджада азаматтық серіктестікті мойындамайды. Дегенмен, 1990 жылдардан бері бір жынысты жұптар туралы қоғамдық хабардарлық артып келеді. 1993 жылдың қыркүйегінен бастап Камбоджа Конституциясы некені бір ер және бір әйел арасындағы одақ ретінде анықтайды. Конституциядағы некеге қатысты ереже 2011 жылы өзгертілді, бірақ неке әлі де «бір ерлі-әйелді» деп анықталады. Бірақ, бір жынысты некелер діни рәсімдер арқылы өткізілуі мүмкін. Бір серіктестікті мойындаудың бір жағдайында Хав Соха мен Пум Эт 1995 жылдың 12 наурызында олардың туған жері – Кандал провинциясындағы Кро Бао Ах Кок ауылында некеге тұрды. Соха Phnom Penh Post газетіне берген сұхбатында: «Билік бұл жағдайды қызық деп ойлады, бірақ менің үш балам болғандықтан (бұрынғы некеден) оған төзімділік танытты. Екеуміз де үйленбеген (баласыз) болсақ, бала тудыра алмайтындықтан үйленуге рұқсат бермес едік», – деді. Осылайша, бұл толыққанды мойындалған, ресми бекітілген неке болды және оған ешқандай қарсылық болған жоқ. Мерекеге 250 адам келді, олардың ішінде буддалық монахтар мен провинцияның жоғары лауазымды шенеуніктері де болды. 2004 жылдың ақпан айында Камбоджадағы ЛГБТ құқықтары мәселесі сол кездегі король Нородом Сианукпен талқыланды. Король Сианук өзінің веб-сайтында Сан-Францискодағы бір жынысты серіктестердің некелесуіне қызығушылық танытып, егер оның халқы Камбоджада бір жынысты некелерді заңдастыруды қаласа, ол оны іске асыратынын жазды. Сондай-ақ, король Сианук Құдай гомосексуалистер мен трансвеститтерді тең қарастырады деп сенді, себебі «Құдай әртүрлі талғамдарды жақсы көреді». Қазіргі король Нородом Сихамони да бір жынысты некелерді заңдастыруды қолдайды. 2015 жылы Министрлер Кеңесінің өкілі Фай Сифан Камбоджада бір жынысты некелерді заңдастыруды қолдап, қазіргі заң ЛГБТ адамдарын кемсітуден қорғайды деп мәлімдеді. Камбоджалық Адам құқықтары орталығы бұл мәлімдемені жоққа шығарып, ЛГБТ теңдігін қамтамасыз ету үшін заң қабылдауға үкіметке шақырды. Кампучияның Көктемгі қауымдастығы (RoCK) жергілікті биліктің көмегімен «Отбасылық қатынастар туралы декларация» деп аталатын ресми қатынас тіркелімін құрды. RoCK-тің мәлімдемесіне сәйкес, «Отбасылық қатынастар туралы декларация – бұл екі адам арасындағы азаматтық келісім, олар бірге болуға және отбасы мен балаларға қамқорлық жасауға, сондай-ақ заңды жұбайлар сияқты ортақ мүлікті бөлуге дайын». 2018 жылдың мамыр айына дейін азаматтық келісімшарт 15 провинцияның 50 коммунасында енгізіліп, 21 жұп нысандарға қол қойды. 2019 жылдың шілдесінде Камбоджа үкіметі Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комитеті (БҰҰАҚК) өткізген үшінші жалпыға бірдей мерзімді шолу кезінде Исландия, Нидерланды және Канададан бір жынысты некелерді заңдастыру туралы ұсыныстарды қабылдады.

Бала асырап алу және бала тәрбиесі

Заң бойынша Камбоджада тек некеде тұрған жұптар ғана бала асырап алуға құқылы. Дегенмен, жергілікті билік көбінесе қатаңдық танытпайды, соның салдарынан көптеген бір жынысты жұптар бала асырап алған. ЛГБТ адамдарына бала асырап алуға рұқсат беріледі.

Азық-түлік қорғау

Конституция ЛГБТ-ті кемсітуден тікелей қорғамайды, бірақ жынысына немесе "басқа мәртебесіне" қарамастан, барлық азаматтарға тең құқықтарды кепілдейді. Сол сияқты, жыныстық дискриминация азаматтық құқық заңдарында тыйым салынғанмен, сексуалдық бағдарлама немесе гендерлік идентиті негізіндегі дискриминация жұмысқа орналасу, білім беру, денсаулық сақтау, тұрғын үй, банк қызметтері немесе қоғамдық орындар сияқты салаларда тікелей тыйым салынбаған. Дегенмен, Хун Сен сол мәлімдемесінде басқа ата-аналардың гей балаларына жамандық жасауына қарсы екенін айтты. 2010 жылы Камбоджалық Адам Құқықтары Орталығы (CCHR) Камбоджаның барлық аймақтарындағы ЛГБТ өкілдерін өз құқықтары үшін күресуге және ЛГБТ-ға деген құрметті арттыруға бағытталған Сексуалдық Бағдарлама және Гендерлік Идентиті Жобасын құрды. 2010 жылдың желтоқсан айында CCHR Камбоджадағы ЛГБТ адамдарының жағдайы туралы маңызды есеп жариялады. 2019 жылдың қаңтар айында Камбоджа Исландия, Мексика, Швеция және Уругвай елдерінен сексуалдық бағдарлама негізіндегі дискриминацияны қылмыстық жазаға тарту және ЛГБТ адамдары мен дискриминация туралы хабардарлықты арттыру үшін білім беру бағдарламалары мен науқандарды құру туралы ұсынымдар алды. Камбоджа мұндай заңнаманы қабылдайтынын тікелей растамаса да, "Үкімет ЛГБТ құқықтарын бағалайды және құрметтейді" деп мәлімдеді.

Медиа

2015 жылы Ақпарат министрлігі Камбоджаның танымал БАҚ-тарына ЛГБТ қауымдастығын қорлауды тоқтатуға шақыратын хат жіберді. Хатта Конституцияға сілтеме жасалып, ЛГБТ қауымдастығын қорлау оларды "ЛГБТ адамдарының ар-намысы мен құқықтарынан, сондай-ақ мемлекеттік заңмен және басқа да азаматтармен бірдей қорғалатын құқықтарынан айырады" делінген.

Мектеп оқу бағдарламасы мен жыныстық тәрбие

2017 жылдың маусым айында кхмер үкіметі жыныстық тәрбиеге қатысты жаңа өмірлік дағдылар курстарын жариялады. Курстар жыныстық денсаулық, гендерлік зорлық-зомбылық, гендерлік идентичность және ЛГБТ халыққа қарсы дискриминациямен күресу сияқты тақырыптарды қамтиды. Олар 2018 жылы Камбоджаның барлық мектептеріндегі оқу бағдарламасының бір бөлігіне енгізілді. Бұрын ЛГБТ белсенділері мен Білім министрлігі бірлесіп Камбоджаның тоғыз провинциясындағы 20 мектепте 3000-нан астам мұғалімді олардың сабақтарына ЛГБТ мәселелерін қалай қосуға болатыны туралы оқытумен айналысты.

Тұрғын үй жағдайы

Камбоджа ЛГБТ+ қауымдастығына төзімділікпен қарайтын мемлекет саналғанымен, дискриминацияның әлі де кең таралғаны туралы көптеген хабарлар бар. 2019 жылдың шілде айында Rainbow Community Kampuchea ұйымы жүргізген «Камбоджада лесбиянка, бисексуал және трансгендер (ЛБТ) адамдарына жасалған отбасылық зорлық-зомбылық» атты сауалнамаға 61 ЛБТ әйел (23 лесбиянка, 4 бисексуал және 34 трансгендер әйел) қатысты. Сауалнама нәтижесінде респонденттердің 80%-дан астамы өз отбасы мүшелерінен эмоционалдық және физикалық зорлық-зомбылық көргені, 35%-ы отбасының қабылдамауынан кейін өзін-өзі өлтіруді ойлағаны, ал 10%-ы жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырағаны немесе гетеросексуалдық некеге мәжбүрленгені анықталды.

Дәстүрлі мәдени әдет-ғұрыптар

Кхмер тілі еркек (ប្រុស brŏs) және әйел (ស្រី srei) жыныстарын басым жыныстар ретінде таниды, сонымен қатар олардың арасындағы үшінші жыныс – khteuy (ខ្ទើយ; тай сөзі kathoey-ден шыққан, оның мағынасы кхмер сөзімен сәйкес келеді) терминін де қамтиды: бұл brŏs немесе srei сияқты сыртқы физикалық белгілері бар, бірақ екіншісіне тән мінез-құлық көрсететін адамды сипаттайды. Таиландтағыдай, қазір kathoey термині көбінесе осы терминнің физиологиялық тұрғыдан еркек бөлігін – яғни, әйелдік сезімі бар еркектерді, көбінесе киім ауыстыру арқылы көрсетеді, білдіреді. Дәлелдер 700 жылдан астам бұрын әртүрлі жыныстық бағдары мен гендерлік идентитігі бар адамдар қоғамда қабылданатын болғандығын көрсетеді. Сол кездегі Корольдікке келген қытай дипломаты Чжоу Такуан (Чжоу Дагуан деп те жазылады) жазғандай, Ангкор-Ват маңында әйелдердей киінген ерлер болған, бұл сол кезеңде гендерлік нормадан тыс мінез-құлықтың кең таралғанын көрсетеді. Khteuy термині екі ерекше топты қамтиды: "қысқа шаштылар" және "ұзын шаштылар". "Қысқа шаштылар" (សក់ខ្លី sák khlei) еркек болып киініп, өзін еркек деп таныса да, "нағыз" еркектермен қарым-қатынас жасайды; олар көбінесе үйленген және олардың көпшілігі тек еркектермен қарым-қатынас жасамайды. "Ұзын шаштылар" (សក់វែង sák vêng, сондай-ақ ស្រី ស្រស់ srei srás деп те аталады, "сүйкімді қыздар" деген мағынада) әйелдердей танылып, мінез-құлық көрсетеді және физикалық жынысын өзгерту үшін гормондар мен хирургиялық араласуды қолдануы мүмкін. Олар өздерін khteuy деп атайды, бірақ сырттан келгендер осы терминді қолданса, намыстануы мүмкін. "Нағыз еркектер" (ប្រុសពិតប្រាកដ brŏs pĭt brakâd), өзін еркек деп танып, сондай көрінетін және мінез-құлық көрсететін еркектер, "ұзын" және "қысқа шаштылардың" қызығушылығының нысаны болып табылады. "Нағыз еркектер" үйленген, кейбіреулері тек әйелдермен қарым-қатынас жасайды, ал басқалары әртүрлі жыныстық әріптестерге ие. Khteuy-лер әлеуметтік қабылдау (неке және балаларға қатысты мәселелерді қоса алғанда) және зорлық-зомбылық мәселелеріне тап болады. Қоғамның khteuy-лерге қатысты көзқарасы көбінесе төзімді, бірақ гендерлік мінез-құлық нормасын бұзушылар кемсітуге және дискриминацияға ұшырайды ("маңызды лауазымдардағы нағыз еркектер, бір жынысты қарым-қатынас жасайтындар өз өмір салтын жасырады"). Кейбір "нағыз еркектер" "нағыз емес еркектерге" қарсы зорлық-зомбылыққа бейім және оларға шабуыл жасап немесе зорлық көрсетуі мүмкін (бұрынғы король Сианук бірде "нағыз еркектер", емес азшылықтар қоғамдағы зорлық-зомбылықтың себебі екенін айтқан). ЛГБТ адамдарға қатысты мәдени толеранттылық әлі де ЛГБТ құқықтарын қамтамасыз ететін заңнаманы қабылдауға жеткен жоқ. Мәдени дәстүрлер мен буддизм ЛГБТ адамдарға төзімділік танытуға көмектеседі, бірақ мазақтау мен дискриминация әлі де орын алады, сондай-ақ қарсы жынысты адаммен некеге тұрып, отбасы құруға күшті әлеуметтік қысым бар.

АИТВ/ЖИТС

2019 жылы Камбоджа Адам құқықтары комитетінің директоры Кёо Реми ЛГБТ қоғамында, әсіресе 30 жасқа дейінгі адамдар арасында ВИЧ жұқтырудың өскенін мәлімдеді.

ЛГБТ туризмі

Ресми түрде үкімет тарапынан қолдау көрсетілмесе де, Камбоджаға ЛГБТ туристерін тартатын белсенді бизнес бар. 2011 жылдың ақпан айында камбоджалық туристік компаниялардың бірі "Камбоджаны сүйіңіз!" деген жаһандық науқанды ұйымдастырды, осы арқылы ЛГБТ туристеріне елде олардың қабылданатынын жеткізді. Туризм министрлігі бұл бастаманы құптады. "Біздің саясатымызда жыныс, ұлт және дін бойынша кемсітуге жол жоқ. Біз оларды толық қолдаймыз", - деді министрліктің өкілі Со Соквутхи.

Жыл сайынғы Прайд мерекелері

Камбоджаның алғашқы ЛГБТ-прайд мерекесі 2003 жылы Пномпень қаласында өтті. Қазір бұл жыл сайын өткізілетін, "Камбоджаның әртүрлілігін ашық түрде тойлайтын" шара. Бұрынғыда тыйым салынған тақырып болған гомосексуализмге қатысты камбоджалықтардың арасында көбірек қабылдау байқалады. 2006 жылы шамамен 400 камбоджалық мақтаншылықты қолдау және тойлау үшін келді. Алғашқы Сием Рип Прайд мерекесі 2018 жылы ұйымдастырылды.

Гейлер қаласы

2010 жылы Бейонг Как 2-ге көптеген жасырап отыратын және жұмыс істейтін ЛГБТ адамдары көшіп келгені хабарланды. Халықаралық қоғамдық радио бұл қаланы «Камбоджаның алғашқы гей қаласы» деп атады.

Танымал мәдениет

ЛГБТ адамдарына деген төзімділік дәстүрлі мәдени нормалармен қатар, заманауи танымал мәдени нормаларда да байқалады. Камбоджада гомосексуалдық қатынасты бейнелейтін тұңғыш фильм 2009 жылдың басында көрсетіліп, елде блокбастер атанды; ол «Мен кіммін?» деп аталды. Фильмнің авторы және режиссері Фон Фуонг Бопха болды және ол Камбоджаның ең көп тамашаланатын телеарнасы – Камбоджа телеарнасында (CTN) ондаған рет көрсетілді. 2015 жылы Камбоджада алғашқы ЛГБТ журналы «Q Cambodia» жарық көрді.

Қоғамдық пікір

2015 жылы TNS Cambodia Камбоджада ЛГБТ адамдарға деген пікірлер мен көзқарастарды зерттеу үшін сауалнама жүргізді. Сауалнама нәтижесінде камбоджалықтардың 55%-ы бір жынысты некеге қолдау білдірсе, 30%-ы қарсы болды, ал 15%-ы бейтарап қалды. Сонымен қатар, камбоджалықтардың көпшілігі ашық ЛГБТ адамды жеке танитынын хабарлады. Дегенмен, көптеген камбоджалық ЛГБТ адамдары отбасылары мен достарына өздерін ашқанда кемсітуге ұшырағанын айтты. 2018 жылы өткен сұхбатта "La Chhouk Recycled & Creative Fashion" негізін қалаушы Ит Сованнареч: "Бес-он жыл бұрын камбоджалықтар ЛГБТ қауымдастығын қоғамға пайдасыз деп есептеген. Оларды табиғатқа сай емес жандар деп қараған. Бірақ қазір бұрынғыдай кемсітушілік азайды, себебі телеарналар мен газеттерде олардың қабілеттері туралы көбірек хабарлар жарияланды" деді.

Жиынтық кесте

Бір жынысты жыныстық қатынас заңды (Тұрақты заңды) Бірдей келісім жасы (15) (Тұрақты тең) Тек жұмыспен қамту саласында кемсітуге қарсы заңдар Тауарлар мен қызметтер ұсынудағы кемсітуге қарсы заңдар Барлық басқа салалардағы кемсітуге қарсы заңдар (соның ішінде тікелей дискриминация, жек көруге шақыратын сөздер) Бір жынысты некелер / (1993 жылдан бері конституциялық түрде тыйым салынған; бір жынысты неке заңды түрде мойындалды) Бір жынысты жұптарды мойындау / (Отбасылық қатынас туралы мәлімдеме) Бір жынысты жұптардың өгей бала асырауы / (Заң бойынша тыйым салынған; бірақ бір жынысты асырап алудың белгілі жағдайлары бар) Бір жынысты жұптардың бірлесіп бала асырауы / (Заң бойынша тыйым салынған; бірақ бір жынысты асырап алудың белгілі жағдайлары бар) ЛГБТ адамдары әскери қызметте ашық түрде қызмет ете алады Заңдық жынысты өзгерту құқығы Лесбиянкаларға ЭКО жасатуға рұқсат берілді Гей ерлі-зайыптылар үшін коммерциялық аналыққа қолдану ЭМС-ке қан тапсыруға рұқсат берілді