Кіріспе

Германиядағы бұрынғы монастырь

Шотланд монастыры (немісше Schottenkirche, Schottenkloster немесе Schottenstift) – Германияның Регенсбург қаласында орналасқан бұрынғы Сен-Джеймс (Якобскирхе) Бенедикт аббаттығы. Ол 11 ғасырда ирланд миссионерлерімен құрылған және тарихының көп бөлігінде алдымен ирланд, содан кейін шотланд монахтарының басқаруында болды. Орта латын тілінде "Scotti" термині Ирландия мен Шотландияны ажыратпай, галдарды білдіргендіктен, Schottenstift атауы ирланд кезеңінен бастау алады. Аббат кешеніндегі ең маңызды ғимарат – шіркеудің толық ресми атауы Die irische Benediktinerklosterkirche St. Jakob und St. Gertrud (сөзбе-сөз: "Сен-Джеймс және Сен-Гертруда ирланд Бенедикт монастырь шіркеуі").

Сәулет

Әббатхана бастапқыда 1070 жыл шамасында қала қабырғасының оңтүстігіне салынған, бірақ бұл ирланд монахтарының көптеп келуіне байланысты тез арада тым кішкентай болып шықты. Батыс қала қақпасының сыртында жаңа орын сатып алынып, 1100 жыл шамасында жаңа аббатхананың құрылысы басталды. 1300 жылға қарай қала қабырғалары кеңейтіліп, Сент-Джеймс бекітілген қаланың бір бөлігіне айналды. Шіркеуге тікелей іргелес жаңа батыс қақпасы Якобстор деп аталды. Бұл үш апсидасы және екі шығыс мұнарасы бар үш негізгі бөлімінен тұратын шіркеу 1120 жылы қасиеттің қадіріне жегізілді. Осы ертедегі ғимараттың тек шығыс жағы ғана бүгінгі күнге жеткен. Монастырь шіркеуі 1150 жыл шамасында, Аббат Грегордың басшылығымен кеңейтілді. Бүгін тұрған бұл екінші шіркеуге батыс жағында екі қабатты трансепт немесе вестверк, әсемдікке толы солтүстік портал және оңтүстік жағында монастырь қосылды. Құрылысы 1185 жылға қарай аяқталды. Регенсбург Ирландия монахтарының Еуропадағы миссионерлік қызметінің маңызды орталығы болды; Венадағы Шотландиялық монастырь оның еншілес негіздемелерінің бірі. Сент-Якоб монастыры Ирландиядағы Кашелдегі монастырь мектебімен тығыз байланыста болды және өмірінің соңында теолог Отундық Гонорийді (1151 жылы қайтыс болған) өзіне тартты. 1577 жылы, Шотландия реформациясынан кейін көп ұзамай, Папаның бұйрығымен монастырь ирланд монахтарынан шотланд монахтарына берілді. Сол кезде монастырь құлдырап, тек бір монах пен бір жаңа монах болды. Шотландияның алғашқы аббаты Ниниан Винзет (1518–92) болды, ол реформатор Джон Нокстың қарсыласы. Шотландия патшайымы Мария аббат Винзетке Шотландияда католик миссионерлік жұмысы үшін дін қызметкерлерін даярлауды бұйырды; алғашқы дін қызметкерлері оның қайтысынан кейін 1623 жылы жіберілді. Монастырь Наполеон дәуірінде таратылудан құтылуға қол жеткізді, бұл сирек кездесетін жағдай. 1820 жылы ол монастырь деңгейіне төмендетілді, бірақ Бавария үкіметі мүлікті сатып алып, католик дін қызметкерлерін даярлау үшін семинарияға айналдырған 1862 жылға дейін монахтар онда тұрды. Аббатхана кешені бірнеше ғимараттан тұрды. Екі маңызды құрылым – шіркеу мен монастырь екеуі де сақталған. Дегенмен, монастырь 1278 және 1546 жылдары болған өрттерден зардап шегіп, 1866 және 1872 жылдар аралығында қайта салынды. Бүкіл кешен бастапқыда қабырғамен қоршалған, ол шіркеудің солтүстігіндегі зиратты қаладан батысқа қарай кететін жолдан бөліп тұрды.

Шіркеу

Алғашқы аббат шіркеуі 11 ғасырдың басында салынған. Бұл үш қанатты базилика болды, үш апсидасы бар. Осы ғимараттың толық сақталған бөлігі – оның шығыс жағы (апсидалар және екі жақтас мұнаралар). Сонымен қатар, батыс қабырғасының іздері де табылды, ол ғимараттың ені бірдей болса да, қазіргі құрылыстан әлдеқайда қысқа болғанын көрсетеді. 1175 және 1180 жылдар аралығында жаңа шіркеу салынды, оның құрылысы қазірге дейін сақталған. Бұл роман стиліндегі сәулет үлгісі: үш апсидасы бар үш қанатты базилика, шығысында мұнаралар және батысында трансепт. Орган орнатылған галерея трансепт бойына созылып, үш қанатты жабады. Неф цилиндрлі тас бағаналармен (монолитті емес) қанаттардан бөлінген, олардың капительдері – жоғары романдық мүсіннің көркем туындылары. Олардың орналасуы алдын ала ойластырылған, себебі ботаникалық өрнектермен безендірілген капительдер фигуралық өрнектермен кезектеседі. Суреттерде жабайы адамдар, арыстандар, бүркіттер және крокодилдер бейнеленген, олардың христологиялық мағынасы болуы мүмкін. Бағаналардың бұрыштарында шошқа, иттің, есектің және қарғаның бас бейнелері орнатылған. Орталық апсидаға кіреберістегі триумф аркасының астында XII ғасырдың соңына жататын үш ағаш мүсін тұр, олар бірге айқышқа шегелену көрінісін бейнелейді. Бұрын олар алтарьда тұрған, бірақ 1874 жылы қайта боялып, 1893 жылы қазіргі орнына қойылған. Апсиданың өзі 1866 және 1872 жылдар аралығында бавариялық және австриялық суретшілермен роман стилін жаңарту арқылы безендірілген.

Шотенпортал

Шіркеудің ең танымал сәулеттік элементі – солтүстік порталы (Шоттенпорталы), ол солтүстік қабырғаның үштен бір бөлігін алып жатыр және әсемдік пен бейнелі мүсіндермен безендірілген. Бұл мүсіндік бағдарламаның дұрыс түсіндірілуі 19 ғасырдың басынан бері пікірталас тудырып келеді. 1990 жылдары тек тимпан, архивольт және жақтаулар 12 ғасырдың түпнұсқа композициясын құраған, ал Шоттенпорталының қалған бөліктері Ренессанс кезеңінде бұрынғы заттардан жиналған деген гипотеза айтылды. Бұл теория өнер тарихшыларын бағдарламаны біртұтас жұмыс ретінде түсіндіру міндетінен босатқан болса да, кең қолдау таппады. Шындығында, құрылыстың мұқият зерттелуі порталдың барлығының 12 ғасырдың соңында, екінші шіркеу салынысымен бірге құрастырылғанын нақты көрсетті. Портал көлденең және тік бойымен үш бөлікке бөлінген. Ең төменгі деңгейде есіктің ортасында әсемдікпен безендірілген жақтаулар орналасқан, олардың әр жағында түрлі рельефтік мүсіндермен араластырылған тегіс алаңдар бар. Екінші деңгейде ортада тимпан мен архивольт, ал оң және сол жақта кариатидтермен безендірілген соқыр аркадалар орналасқан. Жоғарғы бөлігінде ортада Мәсіхті он екі апостолымен бейнелейтін фриз, ал екі жағында бейнесі жоқ соқыр аркадалар тұр. Тимпанның түсіндірілуі көбінесе даусыз: ол ортада Мәсіхті, оның екі жағында Әулие Иаков пен Иоаннды бейнелейді. Қалған бейнелерге көптеген түсіндірмелер ұсынылған, бірақ мұнда тек Ричард Стробельдің түсіндірмесі келтірілген. Порталға қарағанда сол жақ, оң жақтан гөрі, жоғары бағаланғанын көрсететін бірнеше белгілер бар. Оның анталатурасы бай әсемдікпен безендірілген, ал оң жақтағысы әсемделмеген; ортаңғы аймақтағы аркада адам бастарының қатарымен толтырылған, ал оң жақтағысы – жануарлардың бастарымен. Сол жақтағы төменгі аймақтағы орталық мүсін, тақтаға орнатылып, жерден айқын көтерілген, Мәриям мен Мәсіхтің сәбиін бейнелейді; алғашқысы «жаңа Ева» ретінде алма ұстаса, екіншісі – өмір кітабын. Екі жақтағы рельефтер бір-біріне мейіріммен жанасқан адамдарды көрсетеді, яғни үйлесімділік күйінде. Ал оң жақтағы төменгі аймақтағы орталық бейне агрессивті, жауыры аңдармен шектеліп, Антихристті бейнелеуі мүмкін. Дегенмен, егер сол және оң жақтағы орталық бейнелер сәйкесінше жақсылық пен жамандықты білдірсе, онда олардың астындағы рельефтер жағдайды кері қайтарады. Сол жақта айдаһардың арыстанды жұтып жатқаны, ал төменгі деңгейде – азғырудың символы сирена бейнеленген. Оң жақта крокодилдің гидрусты жұтып жатқаны көрсетілген, ол саз шарға оралған. Орта ғасырлық аңызға сәйкес, ішке кірген гидрус крокодилді іштен жояды; бұл оқиға тозақтың жеңілуін бейнелейді. Ең төменгі деңгейде, қолдарында Інжіл кітаптары бар монахтар бейнеленген, яғни саяхатшылар мен миссионерлер. Сондықтан, егер сол жақтағы орталық бейнелер жақсылықты білдірсе, ал оң жақтағылар – кері мағынаға ие болса, төменгі деңгейлерде дәл керісінше жағдай орын алады. Дегенмен, сол жаққа деген жалпы сүйіспеншілік орта деңгейде де жалғасады. Мұнда оң жақтағы бейнелер жамандықтарды бейнелейтін сияқты. Мысалы, оң жақтан екінші кариатид – кеудесіне жыландарды ұстап тұрған әйел; ол Luxuria (ұятсыздық) бейнесі болуы мүмкін. Сол жақтағы кариатидтер, керісінше, жақсы қасиеттерді бейнелейді. Мысалы, сол жақтан екінші бейне – тоқылған белбеу киген ер адам; ол Fortitudo (батылдық) бейнесі болуы мүмкін. Жоғарғы тізілімде Мәсіхтің он екі апостолымен бірге бейнеленгені, ең алдымен, Соңғы Соттың бейнесі болып табылады. Қалдығы тек керемет әсемдікпен безендірілген және жоғары және төменгі жағында тізе бүгіп отырған түрлі бейнелермен безендірілген жақтауларды сипаттау үшін. Олардың кейбір бейнелерін олардың атрибуттары арқылы анықтауға болады. Мысалы, оң жақтағы төменгі жақтағы алдыңғы бейнеде t пішіндес таяқ ұсталған, бұл аксессуар әдетте шөлге шыққандар мен монахтармен байланысты болған. Оң жақтағы жоғарғы жақтағы орталық бейнеде иілген аспап ойнатылады, ал сол жақтағы жоғарғы жақтағы ең ішкі бейнеде жануар терілері жабылатын ыдыс ұсталған. Бұл бейнелер монастырь тарихына сілтеме жасауы мүмкін: таяғы бар монах – Ирландия шөлге шыққандарынан бастау алғандығына; музыкант – Регенсбургтің сарайлық қоғамындағы олардың орнына; ал тері саудагері – Киевке саудалық экспедицияларға қатысқандығына. Портал рельефтері ауа райының әсеріне ұшырағандықтан, оларды шыныдан жасалған вестибюльге жабу туралы шешім қабылданды. Жұмыс 1999 жылы басталды және 2000 жылы аяқталды.

Ирландия кезеңі

Монастырь 11 ғасырда шоттар, яғни гаэлдер тарапынан негізделді. (Қараңыз: Хиберно-шотландиялық миссиясы.) "Шотландиялық" монахтардың бір бөлігі қазіргі Шотландиядан келген болуы мүмкін, бірақ көпшілігі Ирландиядан шыққан. Регенсбург ирландиялық миссияның Орталық Еуропаға бағытталған маңызды орталығы болды, ал 1155/56 жылдары Регенсбург монахтары Венадағы ықпалды шотланд монастырын құрды. Сент-Якобтың басқа да еншіктерi – Эрфурттағы (шамамен 1136), Вюрцбургтегі (1138), Нюрнбергтегі (1140), Констанцтегі (1142), Эйхштадттағы (1148/49), Меммингендегі (1178/81), Киевтегі (соңғы 12 ғасыр) және Келхаймдегі (1218?) шотланд монастырлары. Монахтар Кашельдегі танымал мектеппен тығыз байланыста болды. Хонорий Августодуненсис (шамамен 1151 жылы қайтыс болған), өте ықпалды ортағасырлық теолог, өмірінің соңғы жылдарын осы монастырда өткізді. 12 ғасырға жататын Жоғары неміс тіліндегі Кайзерхроника осы жерде жазылған болуы мүмкін, бірақ бұл мәселе даулы. Монастырьдың негізі туралы, мысалы, Конрад фон Мегенберг өзінің De limitibus parochiarum civitatis Ratisbonensis еңбегінің алтыншы тарауында сипаттаған.

Шотландия кезеңі

1577 жылы Рим папасының бұйрығымен монастырь ирландтықтардың қолынан Шотландиялық абаттарға өтті. Шотландиялық монахтардың көпшілігі Шотландияның төмендіктерінен келгендіктен, олар көбінесе гейлдер емес еді. Осы бұйрықтың нәтижесінде аббатхананың дәстүрінің үздіксіздігі толыққанды түрде бұзылды. Мүмкін, бұл шешімге «Scotti» сөзі сол кездегі мағынасында «шотландтар» дегенді білдіруі себеп болды, бұл жаңа абаттарға ирландтықтардың иелігі бастапқыда заңсыз болған деп мәлімдеуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Регенсбургтегі ирландтық қауымның жағдайы нашарлап, құлдырауға бет алған еді: соңғы ирландтық игумені қайтыс болғаннан кейін бір ғана монах пен бір жаңа кіріп келген шәкірт қалды. Бірақ бұл шешімнің стратегиялық мақсаты, әрине, Шотландиялық Реформацияға қарсы католик бекінісін құру болды. Шотланд монастыры неміс шіркеу билігіне бағынбады, тікелей Римнің бағынысында болды. 1814 жылы ол Регенсбург епископының билігіне көшті, бірақ монастырь таратылмады, себебі монастырь өзінің байлығының көп бөлігін австриялық банкте сақтаған еді, оны мемлекет жоғалтқысы келмеді. 1820 жылы Арбутноттың қайтысынан кейін, қауымдағы монахтардың азаюына байланысты монастырь приорлыққа дейін төмендетілді.

Қазіргі қолданылуы

1862 жылы аббат Регенсбург Рим-католик діни округі үшін семинария ретінде қайта ашылды.

Кітапхана

Ирландиялық монахтар құрған ортағасырлық кітапханада көптеген құнды қолжазбалар сақталған. Бұл кітапханада Вена аббаттығы кітапханасының бір бөлігі де болған болуы мүмкін. 1862 жылы соңғы екі шотланд монахы Регенсбургтен кеткен кезде, соңғы приоры – Фочаберстік Ансельм Робертсон, кітапхананың ең бағалы туындыларын Форт-Августустағы Бенедикт аббаттығына көшірді. 1992 жылы Форт-Августус жинағынан алынған Регенсбург кітаптары мен қолжазбалары Шотландия Ұлттық кітапханасына тапсырылды. Ең маңыздысы – Регенсбургтегі қауымды құрған ирландтық Бенедикт монахы Марианның 1080 жылы жазған мәтіндер жинағы (NLS Acc.11218/1). Онда Марианның өзімен жазылған, Шотландиядағы еңбектерде кездесетін ең ерте жазбадағы гэль тіліндегі сөздер бар. Сондай-ақ, 1596 жылы Фр. Джеймс Далримпл жасаған латын тілінен шотланд тіліне аударма да бар, ол шотланд тіліндегі маңызды мәтін саналады (NLS Acc.11218/4).