Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лети тұтқындық лагері – Германияның Чехословакияны оккупациялау кезінде Богемия мен Моравиядан келген рома халқының Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі тұтқындалғандар лагері. Ол Летиде орналасқан.
Lety concentration camp was a World War II internment camp for Romani people from Bohemia and Moravia during the German occupation of Czechoslovakia. It was located in Lety.
Өмірбаян
1939 жылғы 2 наурызда (неміс оккупациясына екі апта қалғанда) Чехословакия үкіметі "жұмыстан жалтарған және қылмыс жолымен күнкөріс істеген адамдар" үшін еңбек лагері түріндегі түзеу мекемесін құруға бұйрық берді (сол кезде еңбек міндеті талап етілді). Лагерь құрылысы Оңтүстік Богемия аймағындағы Лети муниципалитетінде 17 шілдеде, нацистік Германияның оккупациясы кезінде басталды. Орын Шварценбергтер әулетіне тиесілі, жақын жердегі орман дауылдан зардап шеккендіктен таңдалды. Алғашқы он екі тұтқын 1940 жылғы 17 шілдеде келді. Лагерь бірнеше үлкен-кішілі ағаштан жасалған барақтардан тұрды, олар ағаш қоршаумен қоршалған. Йозеф Яновский командир болып тағайындалды. Чехия жандармдары осы орындарды күзетті (мұндай лагерьлердегі қызмет тәртіптік жаза саналды). Плана, Мирошов, Храдишко және басқа да жерлерде осындай мәжбүрлі еңбек лагерьлері болды; (көбінесе чех) тұтқындар көбінесе жол салу сияқты ауыр жұмыстарға жұмылдырылды. Соғыс жылдары мұндай еңбек лагерьлерінен барлығы шамамен 50 мың адам өтті. Бүгінгі Чехия Республикасының шегінде нацистер құрған түрмелер мен лагерьлердің барлық түрлерінің жалпы саны 2125-ке жетті.
On 2 March 1939 (two weeks before the German occupation), the Czecho Slovak government ordered that a correctional facility in the form of labor camp be set up for "people avoiding work and living off crime" (at the time labor duty was mandatory). The construction of a camp in the municipality of Lety (in South Bohemian Region) started on 17 July during the Nazi German occupation. The location was picked because nearby forests, owned by the House of Schwarzenberg, had been devastated by a storm. The first twelve prisoners arrived on 17 July 1940. The camp consisted of several large and small wooden barracks surrounded by a wooden fence. Josef Janovský was named commandant. Czech gendarmes guarded the places (service in such camps was considered a disciplinary punishment). Similar forced labor camps existed in Planá, Mirošov, Hradištko and other places; (mostly Czech) prisoners were typically used for hard labour such as road construction. In total, around 50,000 people went through such labour camps during the war. The total number of prisons and camps of all kinds established by Nazis within the boundaries of modern day Czech Republic was 2,125.
Еңбек лагерлері ретінде
1940 жылы 233 адам Летя лагеріне жіберілді, олардың 197-сі бұрын қылмыс жасаған. 1941 жылы мынадай көрсеткіштер тіркелді: 537 адам, олардың 498-і бұрын қылмыстық іс қозғаған, ал 45 адам цығандар деп белгіленді. 27 қашуға тырысылып, 25 қашқын ұсталды. Тұтқындар тас карьерінде ауыр жұмыс істеуге мәжбүр болды, оларға қатал қаралып, науқастарға дәрі жеткіліксіз болды. Көптеген күзетшілер, командир Яновский сияқты, лагерь қоймаларынан азық-түлік ұрлап, тұтқындардың аз ғана рационын одан да азайтып жіберді.
During 1940, 233 persons were sent to Lety, of whom 197 had previous criminal records. During 1941, the numbers were: 537 persons, 498 with previous criminal records, and 45 persons labeled as Gypsies. There were 27 escape attempts with 25 escapees caught. The prisoners were forced to do hard work in a quarry, were treated harshly and the sick lacked medicine. Many guards, including commander Janovský, regularly stole food from the camp stores, further reducing meager rations for the prisoners.
Неміс оккупациясы кезінде ромалардың жағдайы
1940 жылдан бастап романдардың саяхат етуіне тыйым салынды. 1942 жылы Германияда қолданылып келген шаралар Протекторатқа да қабылданып, соның нәтижесінде "қоғамға жат" деп танылған бірнеше жүз адам Аушвицке депортацияланды. 1942 жылдың 24 маусымында Протектораттың ішкі істер министрі Ричард Биенерт "романдар, аралас романдар және романдар сияқты өмір салтын ұстанатын адамдар" туралы статистика жинауға бұйрық берді. Осы статистикада шамамен 6500 адам тіркелді (ескі жазбалар мен көбінесе тері түсіне сүйеніп). 10 шілдеде SS Oberführer Horst Böhme, неміс қауіпсіздік полициясының бастығы, романдарды екі лагерьге көшіруді бұйырды: Богемиядан келгендер үшін Лет, Моравиядан келгендер үшін Ходонин.
Starting in 1940, Romanis were forbidden to travel. In 1942, the measures already in force in Germany were applied in the Protectorate as well and, as an immediate result, a few hundred people deemed "asocial" were deported to Auschwitz. On 24 June 1942, the Protectorate Minister of the Interior, Richard Bienert, ordered the collection of statistics about "Gypsies, mixed Gypsies and people with gypsy style of life". Around 6,500 people were recorded in these statistics (based on older records and often on skin color). On July 10, SS Oberführer Horst Böhme, Chief of German Security Police, ordered Romanis to be moved into two camps: Lety for Romanis from Bohemia, Hodonín for those from Moravia.
"Цыган" лагерлері ретінде
Летидегі барлық бұрынғы тұтқындар босатылды немесе ауыстырылды, тек 19 рома тұтқыны ғана қалып қойды. 1942 жылдың 2 қазанында алғашқы жаңа интернированные келді. Лагерьдің сыйымдылығы тез толып кетті. Жаңа ғимараттар салынғанына қарамастан, лагерь әрі қарай тығыз халде болды. Кейбір интернированные Прагадағы шенеуніктерге пара беріп, босатылуға қол жеткізе алды. Интернированные ағаш кесу, жол салу және көрші шаруашылықтарда жұмыс істеді. Тамақ өте аз болды және рацион уақыт өте келе азайды. Қыс мезгілінде интернированные жеткілікті киіммен қамтамасыз етілмеді. Қауғаздардың қатыгездігі жиі кездесетін. 1942 жылдың желтоқсан айында тиф эпидемиясы басталды және лагерь 1943 жылдың мамырында жабылғанға дейін тоқтамады. Эпидемиямен күресуге қабілетсіздігі үшін командир Яновский қызметтен алынып, оның орнына командир Блахинка тағайындалды. 94 адамды Аушвицке алып кеткен алғашқы пойыз 1942 жылдың 4 желтоқсанында, ал 417 адамды алып кеткен екінші пойыз 1943 жылдың 14 мамырында жолға шықты. Қалған тұтқындардың көп бөлігі Ходониндегі лагерьге жіберілді.
All pre existing prisoners at Lety were released or transferred, except for 19 Romani already imprisoned. On 2 October 1942, the first new internees arrived. The capacity of the camp was soon exhausted. Even though new buildings were constructed, the site continued to be overcrowded. Some internees were able to secure their release by bribing officials in Prague. Internees worked on logging trees, road building and on neighbouring farms. The food was meagre and the rations decreased over time. During winter, internees were not provided sufficient clothing. Brutality on behalf of the guards was common. A typhoid epidemic started in December 1942 and did not recede until the camp was closed in May 1943. Commander Janovský was recalled for inability to deal with the epidemic and replaced by Commander Blahynka. The first transport with 94 people to Auschwitz left on 4 December 1942, and a second followed with 417 people on 14 May 1943. Most of the remaining prisoners were sent to the camp in Hodonín.
Соғыстан кейінгі тергеулер
Соғыстан кейін Лет лагерінің қызметкерлеріне қатысты бірнеше сот процесі басталды. Командир Яновский 1945 жылы тұтқындалып, айыптама тағылды. Тергеу 1946 жылы тоқтатылды, бірақ 1948 жылы қайта жаңартылды. Оның қатыгездігі мен ұрлық жасағаны туралы куәліктерді күзетшілер де, бұрынғы тұтқындар да берді, бірақ Яновский ақталды. Күзетші Йозеф Хейдюкқа азаптау жасады деген айып тағылды, ал бұрынғы тұтқындар оны бірнеше адамды өлтіруде айыптады. Ол 1947 жылы ақталды, себебі куәгерлердің қылмыстық өтілі болғандықтан олардың көрсетулеріне сенімділік болмады. Қатыгездікпен қарым-қатынас "қауіпті қылмыскерлермен күресу қажеттілігімен" түсіндірілді. Тағы азаптау жасады деген айып тағылған күзетші Йозеф Лунячек, ең жеңіл қылмысы үшін кінәлі деп танылып, ресми ескерту алды. Протектораттың полиция бастығы Фридрих Сова ромаларды жоюға қатысты қылмыстар үшін 10 жылға сотталды. Бірақ ол Гиммлердің бұйрығымен әрекет еткендігі анықталған соң, бұл шешім күштен шығарылды және ол елден қуылды.
After the war, several trials of Lety camp personnel began. Commander Janovský was jailed and charged in 1945. The investigation was stopped in 1946 but restarted in 1948. Both guards and former prisoners gave testimony about his brutality and theft, but Janovský was acquitted. Guard Josef Hejduk was accused of torture, and former prisoners accused him of several murders. He was acquitted in 1947; the witnesses were not deemed trustworthy due to their criminal records. Harsh treatment was explained by the "need to deal with dangerous criminals." Guard Josef Luňáček, also accused of torture, was found guilty of a minor offense and punished with an official warning. The Chief of Police in the Protectorate, Friedrich Sowa, was sentenced to 10 years for crimes that included extermination of Romani. The decision was later overturned, since he was acting on Himmler's orders, and he was expelled from the country.
Естен кеткен және қайта ашылған тарих
Соғыстан кейін рома-нацистік лагерьлердің бар екені рома қауымынан тыс жерлерде, көбінесе мамандандырылған тарихшылар ғана есінде қалды. Чехияның барлық рома халқы құрылып, Словакия мен Румыниядан келгендер бұл трагедия туралы білмеді. 1970 жылдары Лет лагерінің жанында ірі зауытты шошқа шаруашылығы салынды. Ходонин лагерінің орнында туристік қонақ үй бой көтерді. 1970-1980 жылдары чех тарихшылары, әсіресе Цтибор Нечас, нацистік оккупация кезінде ромаларды қудалауды, соның ішінде Лет және Ходонин лагерьлерін зерттеп, сипаттады. 1990 жылдардың соңында Чехияда ромалармен және олардың тарихымен қатысты пікір таластары күшейді, бұл сол кезде жарық көрген екі кітаптың нәтижесінде болды. 1998 жылы Пол Поланскидің "Қара үнсіздік" кітабы тарихи деректер мен аман қалғандардың куәліктерін жинақтады. Ал 1997 жылы Маркус Папенің "Ешкім сенбес" еңбегі бір рецензенттің былай деп атап өтуіне себеп болды:
After the war, the existence of Romani Nazi camps was practically forgotten outside the Romani community, except by specialized historians. The whole community of Czech Romani was annihilated and the new ones, who came from Slovakia and Romania, had no knowledge of this tragedy. During the 1970s, a large factory pig farm was constructed near the site of the Lety camp. A tourist hotel has been built on the site of the Hodonín camp. In the 1970s and 1980s, Czech historians, notably Ctibor Nečas, researched and described the persecution of Roma during the Nazi occupation, including the camps in Lety and Hodonín. The late 1990s saw heated discussions in the Czech Republic about Czech relations to the Romani and their history, partly caused by two books published during that time. In 1998 the book Black Silence by Paul Polansky compiled historical records and testimonials of survivors. Meanwhile, 1997's And No One Will Believe You by Markus Pape caused one reviewer to note:
Чехословакиядағы рома халқының Холокостына қатысты бұрынғы зерттеулер, Папе атап көрсеткендей, аман қалғандардың лагерь командирі мен оның күзетшілері жасаған жойқындық, өлім, зорлау туралы естеліктерін жоққа шығарды және лагерь жойқындық лагері ретінде жұмыс істемеді деп мәлімдеді. Мұндай таластар аман қалғандардың уақыт өте келе лагерьде өз көздерімен көргендерін шатастырғаны туралы пікірмен толықтырылды. Сонымен қатар, бұрынғы зерттеулер мемлекеттік құжаттар мұндай қылмыстардың жасалғанын жоққа шығарады деген қорытындыға келді. Папе осы кітабында мемлекеттік құжаттардың өздері куәгерлердің айғақтарын ғана емес, тіпті одан да асып түсетінін көрсетуге жетті; Лет лагерінің шынымен де жойқындық лагері болғаны туралы идея кітаптың екі негізгі тезисінің біріншісі болып табылады. Кітаптың екінші тезисі – Лет лагері Рейхтен белгілі бір тәуелсіздікпен және Прагадан нашар бақылаумен жұмыс істеді.
Previous studies of the Romani Holocaust in Czechoslovakia have, as Pape suggests, rejected survivors’ memories of extermination, executions, murders and rape carried out by the commandant and his guards, and have claimed that the camp did not function as an extermination camp. Such claims are joined to the assertion that survivors have, with the passing of time, confused what they saw with their own eyes in the camp. At the same time, previous studies have concluded that state documents exclude the possibility of such crimes having been committed. Pape succeeds, with this volume, in demonstrating that the state documents themselves not only support, but actually go further than, the eye witness accounts; the idea that Lety really was an extermination camp is the first of the two main theses of the book The second thesis of the book is that the camp at Lety operated with a certain independence from the Reich and erratic control from Prague.
Саяси символика
Лагерьлердің болуы (немесе, дәлірек айтқанда, оларды протекторат полициясы күзеткені және Леты маңындағы жекеменшік шошқа фермасының болуы) Чехия саясатында күшті символға айналды. Бұл мәселе бұқаралық ақпарат құралдарының назарын аударуға тырысқан шағын саяси топтарды қызықтырды. Рома белсенділері шошқа фермасын Чехияның ромаларға қатысты ұстанымының символы ретінде қарастырып, елдің халықаралық аренада ұятқа қалуына себеп болатынын мәлімдеді. Олар үкіметтен ферманы көшіруді бірнеше рет сұрады. 2005 жылы Еуропалық Парламентінің Чехия үкіметінен ферманы алып тастауды талап еткен қарары олардың күш-жігерін одан әрі күшейтті. Оппозиция ферманы көшірудің жоғары құнын сынап, бұл шараның рома халқының өміріне ешқандай әсер етпейтінін айтты. Олар белсенділердің мақсаты мемлекеттен қаржы жымқыру екенін, ал ферманы алып тастау этностық чехтер мен ромалар арасындағы қарым-қатынасты нашарлататынын жеткізді. 2005 және 2006 жылдары Чехия үкіметі ферманы сатып алып, жою ниетін білдіргенімен, кейін бұл жобадан бас тартты. 2005 жылы Еуропалық Парламентте "Леты тұтқын лагері: Есімде қалмаған геноцид тарихы" атты тарихи фотосуреттер мен құжаттар көрмесі өтті және ол Еуропа қалаларында көрсетілді. Соңғы кездером, Чехиядағы Рома Холокостын зардап шеккендеріне көмектесу комитеті, Дзено қауымдастығы және Ромеа сияқты ұйымдар мәселенің өзегін сақтап, оңшыл экстремистердің саяси демонстрацияларынан қорғауға жұмыс істеп жатыр. 2017 жылы Чехия үкіметі AGPI компаниясынан шошқа фермасын 450 миллион чех кронасына (шамамен 17,5 миллион еуро) сатып алуға келісім берді. Ферманы бұзуға тағы 100 миллион чех кронасы жұмсалады. Оның орнына Рома мәдениеті мұражайы басқаратын тарихи кешен салынады. 2020 жылы коронавирус пандемиясының салдарынан бұзу жұмыстары кейінге шегерілді. 2021 жылдың басында архитектуралық конкурстың жеңімпазы жарияланды. Ферманы бұзу 2022 жылдың 22 шілдесінде басталды.
The existence of the camps (or, more precisely, that they were guarded by protectorate policemen and the existence of the privately owned pig farm near Lety) quickly became a very powerful symbol in Czech politics. The issue started to attract minor political groups seeking to receive media attention. Romani activists picked the pig farm as a symbol of the Czech stance toward the Romani, insisting it is a source of shame for the country internationally. They have repeatedly asked the government to relocate the farm. Their efforts gained further attention by a resolution of the European Parliament in 2005 asking the Czech Government to remove the farm. Opponents have criticized the massive cost of the farm's relocation, and insisted it has no impact on the actual life of the Romani people. They claim that the real intention of the activists is to extort money from the state and that the farm's removal would lead to a worsening of already tense relations between ethnic Czechs and Roma. In both 2005 and 2006, the Czech government announced its intention to buy and liquidate the farm, but later decided against it. In 2005, an exhibition of historical photographs and documentation entitled "Lety Detention Camp: History of Unmentioned Genocide" was held in the European Parliament and toured cities in Europe. More recently, organizations in the Czech Republic such as the Committee for the Redress of the Romani Holocaust, Dzeno Association, and Romea are working to keep the issue alive and defend the site from right wing extremist political demonstrations. In 2017, the Czech government finally decided to buy the pig farm from company AGPI for 450 million Czech crowns (around 17.5 million EUR). The government will also pay 100 million Czech crowns for demolition of the farm. In the area it will build a heritage site managed by the Museum of Romani Culture. As 2020, the demolition was postponed because of the coronavirus pandemic. In early 2021, a winner of the architectonic competition was announced. Demolition of the farm began on 22 July 2022.
Леттi тас
Еске алу тасы, тақтасымен бірге, кішкентай, ұлтшыл «Ұлттық партия» бұрынғы Лети концлагері орнына орнатылды, осы арқылы ол бұл орынның еңбек лагері болғаны туралы пікірін білдірді. Бірақ жергілікті билік тас пен тақтаны дереу алып тастады.
A commemorative stone, with a plaque, was erected by the small far right party the National Party at the site of the former Lety concentration camp to reflect its opinion that it was a labour camp. The stone and plaque were immediately removed by the local authorities.