Кіріспе
Квен тілі (kvääni немесе kväänin kieli; kainu немесе kainun kieli; немесе kveenin kieli; kvensk) – Солтүстік Норвегиядағы фин тілі немесе фин диалектілерінің тобы. Саяси және тарихи себептерге байланысты, 2005 жылы Еуропаның өңірлік немесе азшылық тілдері туралы хартасы аясында ол азшылық тілі мәртебесін алды. Дегенмен, кейбіреулер оны фин тілінің өзара түсіністік диалектісі деп санайды және Швециядағы Торне аңғарында сөйленетін Меэнкieli сияқты Перэпохьола диалектілерімен топтастырады. Финляндияда бұл диалект ретінде қарастырылса да, Норвегияда ол ресми түрде азшылық тілі ретінде танылған, ал кейбір квендер оны жеке тіл деп есептейді. Бұл тілде шамамен 1500-ден 10000-ға дейін адам сөйлейді, олардың көпшілігі 60 жастан асқан. Орта жастағы сөйлеушілердің көбі тілді білу деңгейінде, оны кейде қолданады, бірақ тілдің жоғалу қаупін болдырмау үшін оны жиі қолданбайды. 30 жасқа дейінгі жандар бұл тілді сирек сөйлейді немесе біледі. Алайда, Børselv қауымындағы балалар өз бастауыш мектептерінде квен тілін үйрену мүмкіндігіне ие.
The Kven language (kvääni or kväänin kieli; kainu or kainun kieli; or kveenin kieli; kvensk) is a Finnic language or a group of Finnish dialects spoken in the northernmost parts of Norway by the Kven people. For political and historical reasons, it received the status of a minority language in 2005 within the framework of the European Charter for Regional or Minority Languages. However, it is seen by some as a mutually intelligible dialect of the Finnish language, and grouped together with the Peräpohjola dialects such as Meänkieli, spoken in Torne Valley in Sweden. While it is often considered a dialect in Finland, it is officially recognized as a minority language in Norway and some Kven people consider it a separate language. There are about 1,500 to 10,000 known native speakers of this language, most of whom are over the age of 60. Middle aged speakers tend to have a passing knowledge of the language. They use it occasionally, but not frequently enough to keep it off the endangered list. People under the age of 30 rarely speak or know the language. However, children in the community of Børselv can learn Kven in their primary schools.
Тарих
Норвегия финдердің Норвегияға кеңейіп кіруінен қорқып, квен халқын норвегиялық қоғамға сіңіруге және квендерді квен тілінен бас тартуға ұмтылды. Норвегия квендерді норвегиялық қоғамға қауіп деп қарады, ал квендерді ассимиляциялау саамдарға қарағанда әлдеқайда күшті болды. 2007 жылы Квен Ассамблеясы құрылды және квен жазба тілін стандарттауды жоспарлап отыр. «Квен» термині алғаш рет 800 жылдардағы Оттердің әңгімелерінде «фин» және «норвегиялық» терминдерімен бірге қолданылды. Квендердің қоныстанған аймағы Квенланд деп аталды. Олар бастапқыда Квенландта қоныстанды, ол Ботния шығанағының жазық жерлеріне дейін кеңейді. Квен қауымдастығы өсіп, ұзақ тарихы бар мәдениетті дамыта бергенде, Норвегия мемлекеті квендерді салық төлеушілер деп санады және «квен» термині көп ұзамай этникалық терминге айналды. 1992 жылы аймақтық және азшылық тілдерді қорғау мақсатында Еуропалық аймақтық және азшылық тілдер хартасы қабылданды. Ол квен тілін азшылық тілі ретінде қамтыды, бірақ ол тек II бөлім бойынша қорғалады. Бұл харта бойынша мәдениет пен тіл жеткілікті түрде қорғалмайды, ал тіл жойылып бара жатқандықтан, Норвегия Квен қауымдастығы осы тілді III бөлімге көшіруді маңызды деп есептейді.
Ұйымдар
Норвегиялық Квен ұйымы 1987 жылы құрылды. Қазіргі таңда ұйымда 700-ге жуық мүше және шамамен сегіз жергілікті бөлімше бар.
Ресми мәртебесі
2006 жылдан бері Квен мәдениетін және тілін Тромсё университетінде оқу мүмкіндігі пайда болды, ал 2007 жылы Норвегияның Борселв қаласындағы Квен институтында, Квен тілі мен мәдениетінің ұлттық орталығында Квен тілі жөніндегі кеңес құрылды. Кеңес фин тілдерін түсінуді сақтау мақсатында фин жазу жүйесін пайдалана отырып, стандартты Квен тілінің жазба нұсқасын жасады. Грамматика Квен тілінде 2014 жылы жарияланды. 2017 жылы жарық көрген норвег тіліндегі аудармасы тегін қолжетімді.
Географиялық таралуы
Бүгінде квен тілінде сөйлейтін көптеген адамдар Норвегияның екі муниципалитетінде, Сторфьорд пен Порсангерде шоғырланған. Аз ғана сөйлейтіндерді басқа да жерлерде кездестіруге болады, мысалы, Бугенс, Нейден, Вестре Якобселв, Вадсё және Нордрейсада. Солтүстік-шығыс Норвегияда, әсіресе Варангер фьорды маңында, ауызекі тіл стандартты фин тіліне өте ұқсас, ал Алтаның батысында сөйленетін квен тілі, Финляндия мен Швеция шекарасындағы Торне аймағымен тығыз байланысты болғандықтан, сол аймақта сөйленетін меэнкieli тіліне жақын. 2005 жылғы үкіметтік баяндамада Норвегияда квен тілінде сөйлейтін адамдардың саны қолданылатын өлшемдерге байланысты 2000 мен 8000 аралығында екені бағаланған, алайда, оны жас буын аз қолданады, бұл оның сақталуына үлкен тосқауыл болып табылады.