Кіріспе
1897 жылы Эмиль Дюркгеймнің "Өзін-өзі өлтіру: әлеуметтанудағы зерттеу" атты кітабы француз әлеуметтанушысы Эмиль Дюркгеймнің 1897 жылы жазған еңбегі. Бұл, қоғам аясында әлеуметтік құбылыстарды зерттеудің екінші әдістемелік зерттеуі болды (оған дейін чех авторы, кейін Чехословакия президенті Томаш Гарриг Масариктың "Қазіргі замандағы әлеуметтік құбылыс ретінде өзін-өзі өлтіру" (Der Selbstmord als soziale Massenerscheinung der Gegenwart, 1881, чех тілінде 1904 ж.) атты социологиялық зерттеуі жарық көрген). Бұл еңбек өзін-өзі өлтіруді зерттейтін, сол кездегі бірегей жарияланым, социологиялық монографияның қандай болу керектігінің үлгісін көрсетті. Дюркгеймнің пікірінше,
Suicide: A Study in Sociology is an 1897 book written by French sociologist Émile Durkheim. It was the second methodological study of a social fact in the context of society (it was preceded by a sociological study by a Czech author, later the president of Czechoslovakia: Tomáš Garrigue Masaryk, Der Selbstmord als soziale Massenerscheinung der Gegenwart, 1881, Czech 1904). It is ostensibly a case study of suicide, a publication unique for its time that provided an example of what the sociological monograph should look like. According to Durkheim,
Өзін-өзі өлтірудің төрт түрі
Дюркгеймнің пікірінше, өзін-өзі өлтірудің төрт түрі бар, олар екі әлеуметтік күштің теңгерімсіздігіне негізделген: әлеуметтік интеграция және моральдық реттеу. Эгоистік өзін-өзі өлтіру – бұл ұзаққа созылған қауымдастыққа жатпау, қоғамға енбеу сезімі. Ол өз-өзіне қол жұмсаушының ешқандай байланысы жоқ екендігінен туындайды. Бұл жоқтық мағынасыздыққа, әрекетсіздікке, күйзеліске және депрессияға әкелуі мүмкін. Дюркгейм мұндай бөлінуді «артық жекелендіру» деп атайды. Әлеуметтік топтармен жеткілікті түрде байланыспаған (соның салдарынан жақсы анықталған құндылықтар, дәстүрлер, нормалар және мақсаттар) адамдар аз әлеуметтік қолдауға немесе бағытқа ие болып, сондықтан өзін-өзі өлтіруге бейімдірек болды. Дюркгейм үйленбеген адамдардың, әсіресе үйленбеген еркектердің арасында өзін-өзі өлтірудің жиірек болатынын анықтады, себебі оларды тұрақты әлеуметтік нормалар мен мақсаттарға байланыстыратын аз нәрсе болды. Альтруистік өзін-өзі өлтіру – бұл топтың мақсаттары мен сенімдеріне басылып қалғандықтан туындайтын сезім. Бұл жоғары интеграцияланған қоғамдарда кездеседі, онда жеке қажеттіліктер бүкіл қоғамның қажеттіліктеріне қарағанда маңызды емес деп есептеледі. Олар эгоистік өзін-өзі өлтіруге қарама-қарсы интеграциялық деңгейде пайда болады. Бұл моральдық реттеудің нәтижесі және жеке сананы шектеу арқылы мағына мен тәртіп орната алатын, заңды ұмтылыстарды анықтаудың болмауы. Бұл Дюркгеймнің органикалық ынтымағын дамытуға кедері келтіретін экономикалық даму мен еңбектің бөлінуінің белгісі. Адамдар өздерінің қоғамдағы орнын білмейді. Дюркгейм бұл адамның өз қалауларының шектерін білмейтін және үнемі көңілі қалатын моральдық тәртіпсіздік күйі екенін түсіндіреді. Бұл олардың байлығындағы күрт өзгерістер кезінде болуы мүмкін; бұл экономикалық қиындықтарды қамтиды, сонымен қатар күтпеген табыстарды да қамтиды – екі жағдайда да өмірден күткендер жойылды және жаңа жағдайды жаңа шектерге қатысты бағалаудан бұрын жаңа күтулер қажет. Фаталистік өзін-өзі өлтіру, адам шамадан тыс реттелгенде, болашағы аяусыз түрде тосылғанда және құмарлықтары қатал тәртіппен зорлықпен басылғанда пайда болады. Бұл аномиялық өзін-өзі өлтіруге қарама-қарсы және өте қанаушылық қоғамдарда пайда болады, онда тұрғындары өмір сүруден гөрі өлуді жөн көреді. Мысалы, кейбір тұтқындар үнемі зорлық-зомбылық пен шамадан тыс тәртіпті түрмеде өмір сүруден гөрі өлімді артық көруі мүмкін. Дюркгейм өзі дамытқан басқа түсініктерден айырмашылығы, фаталистік өзін-өзі өлтірудің теориялық екеніне және шын мәнінде болмайтынына сенді. Алайда, соңғы эмпириялық дәлелдер қазіргі қоғамда фаталистік өзін-өзі өлтірудің бар екенін көрсетеді.
Экологиялық қателік
Дюркгейм экологиялық қателік жасады деп айыпталды, себебі Дюркгеймнің қорытындылары жеке мінез-құлық туралы болып көрінеді (мысалы, суицид), бірақ олар жиынтық статистикадан туындайды (протестанттар мен католиктер арасындағы суицид деңгейі). Бұл типтегі шешінім, статистикалық деректер ("макро") арқылы жеке оқиғаларды ("микро") түсіндіру, Симпсон парадоксы көрсеткендей, көбінесе жаңылыстырады. Дегенмен, түрлі көзқарастар Дюркгеймнің еңбегінде шын мәнінде экологиялық қателік болды ма, жоқ па деген мәселені қозғайды. Ван Поппель мен Дей (1996) католиктер мен протестанттар арасындағы суицид көрсеткіштерінің айырмашылығын осы екі топтың өлімді қалай тіркегенімен толық түсіндіруге болатынын айтады. Протестанттар "күрт өлім" және "белгісіз немесе нақты себепсіз өлім" жағдайларын суицид ретінде тіркесе, католиктер тіркемейді. Егер осылай болса, Дюркгеймнің қатесі логикалық емес, эмпирикалық болып табылады. Инкельс (1959), Джонсон (1965) және Гиббс (1958) Дюркгеймнің суицидті тек социологиялық тұрғыдан, тұтас көзқараспен түсіндіруді мақсат еткенін мәлімдеді, олар "оның теориясы жеке адамдардың емес, әлеуметтік ортада суицидтің таралуын түсіндіруге бағытталған" деп атап көрсетті. Соңғы кезде Берк (2006) Дюркгеймнің еңбегін сынаған микро-макро қатынастарды сұраққа салады. Ол байқаған…
Католиктер мен протестанттар
Дюркгейм протестанттар мен католиктер арасындағы өзін-өзі өлтіру көрсеткіштерінің айырмашылығын зерттейді, католиктер арасындағы күшті әлеуметтік бақылау өзін-өзі өлтіру көрсеткіштерінің төмендеуіне себеп болады деп санайды. Дюркгеймнің пікірінше, католик қоғамында интеграцияның қалыпты деңгейі сақталады, ал протестант қоғамында бұл деңгей төмен. Бұл түсіндірмеге қарсылық білдірілді. Дюркгейм шамадан тыс жалпылау жасаған болуы мүмкін. Ол деректерінің көп бөлігін бұрынғы зерттеушілерден, әсіресе Адольф Вагнер мен Генри Морселлиден алды, бірақ олар өз деректерінен жалпылау жасауда көбірек сақтық танытқан. Шындығында, кейінгі зерттеулер көрсеткендей, протестанттар мен католиктер арасындағы өзін-өзі өлтірудегі айырмашылық неміс тілінде сөйлейтін Еуропамен ғана шектелген, демек, басқа да ықпал ететін факторларды ескеру қажет. Өзінің кемшіліктеріне қарамастан, Дюркгеймнің өзін-өзі өлтіру туралы жұмысы бақылау теориясының қолдаушыларына әсер етті және оны классикалық әлеуметтанулық зерттеу ретінде жиі еске алады.
Таңдалған басылымдар
1951 жыл. Өзін-өзі өлтіру: Әлеуметтанудағы зерттеу, Джон А. Сполдинг және Джордж Симпсон аударған, Джордж Симпсон кіріспесімен редакциялаған. Нью-Йорк: "Азат баспасөз". 1967 жыл. Le suicide. Étude de sociologie (2-ші басылым). Париж: "Францияның университеттерінің баспасы". 2005 жыл. Өзін-өзі өлтіру: Әлеуметтанудағы зерттеу, Дж. А. Сполдинг және Г. Симпсон аударған. Лондон: Рутледж. .