Рудольф Моссе: Неміс баспагері және қайырымдылық ісінің қайраткері

Кіріспе

Неміс баспагері және қайырымдылық ісіне атсалысушы Рудольф Моссе (8 мамыр 1843 – 8 қыркүйек 1920) – неміс баспагері және қайырымдылық ісіне атсалысушы.

Өмірбаян

Мосс Позеннің Гретц қаласында танымал еврей дәрігері доктор Маркус Моссенің ұлы болып дүниеге келді. Ол еңбек жолын "Остдойче цайтунг" газетін шығаратын Позендегі Мерцбахтың кітап баспасында шәкірт ретінде бастады және Лейпцигте, Берлинде және басқа қалаларда баспа ісін меңгерді. Германияда сол кезде жарнама мүлдем дамымаған еді, және осы бағытта Мосс жиырма төрт жасында өзінің мүмкіндігін көрді. Ол Берлинде жарнама агенттігін ұйымдастырды, ол Германияның, Австрияның және Швейцарияның көптеген ірі қалаларына тарады. Оның табысы керемет болды. Оның бастамасымен Kladderadatsch, Fliegende Blätter, Die Gartenlaube, Über Land und Meer және басқа да журналдарға жарнамалық қосымшалар енгізілді. Мосс "Berliner Tageblatt" (1870 жылдан бастап), "Deutsches Montagsblatt" (1877–1888), "Deutsches Reichsblatt" (1881–1894), "Berliner Morgenzeitung" (1889 жылдан бастап), "Allgemeine Zeitung des Judenthums" (1890–1922 жылдар аралығында) және "C. V. Zeitung" – неміс мемлекеттік азаматтарының еврей дініндегі орталық бірлестігінің органы (1922 жылдан бастап) газеттерінің жариялануымен байланысты. Оның басқа жариялымдарының ішінде "Bäder Almanach" (1882 жылдан бастап) және "Deutsches Reichsadressbuch" (1897 жылы құрылған) бар. Оның 1872 жылы құрылған баспаханасы осындай баспаханалардың ішіндегі ең ірілерінің бірі болды. Мосс қайырымдылық қызметімен де белгілі болды. 1892 жылы ол 500-ден астам қызметкері үшін 100 000 маркалық капиталмен (Unterstützungskasse) қор құрды, ал 1895 жылы осы мақсат үшін тағы 1 000 000 маркалық қор құрды. Ол туған қаласы Гретцте аурухана салды, Берлиннің Вильмерсдорф ауданында 100 балаға арналған білім беру мекемесін құрды, оған шамамен 3 000 000 марка бөлді. Ол Берлиндегі еврей қауымының өкілі болып 10 жыл қызмет етті, ал 1904 жылдан бастап Реформалық қауымды өкілдік етті. Оның алты бауырының бірі, Эмиль Мосс 1884 жылы оның бизнес серігі болды, ал тағы бірі, Альберт Мосс заңгер ретінде танымал болды. Мосс Берлиннің Вайсензее зиратында жерленген. Ол қайтыс болғаннан кейін Mosse Group компаниясын оның күйеу баласы Ханс Лахман Мосс басқарды. 1922–1923 жылдардағы жоғары инфляция кезінде компания активтерінің бір бөлігі жоғалды. 1926 жылы баспа үйі ауыр қаржылық қиындыққа тап болды. 1932 жылдың 13 қыркүйегінде банкроттыққа қатысты арыз берілген деген болжамды соңғы зерттеулер қайта қарастыруға мүмкіндік берді. Дүниежүзілік Ұлы депрессияның әсерінен басқа, басқарушылықтың жасаған бірқатар экономикалық қателіктері Мосс империясын әлсіретті. Компания Ұлттық-социалистік билікке келгеннен кейін көп ұзамай арийленді. Рудольф Мосс мұражайларынан алынған өнер туындылары 1934 жылдың мамыр айында Рудольф Лепкеге тиесілі Kunst Auctions Haus аукционында және 1934 жылдың маусым айында Union аукцион үйінде сатылды. 2017 жылдың 1 наурызынан бастап Берлиндегі Эралық университеттің Mosse Art Research Initiative (MARI) жобасы мүліктен шығарылудың нақты жағдайларын және жеке өнер туындыларының қайнап тұрған жерін зерттеуде.

Mosse was born in Grätz, Grand Duchy of Posen, as the son of Dr. Markus Mosse, a noted Jewish physician. He began his career as an apprentice in the book printing establishment of Merzbach at Posen, publisher of the Ostdeutsche Zeitung, and mastered the technique of printing in Leipzig, Berlin, and other cities. Advertising was not at all developed in Germany at that time, and it was in this direction that Mosse at the age of twenty four saw his opportunity. He organized an advertising agency at Berlin, which finally extended itself to most of the larger cities of Germany, Austria, and Switzerland. His success was phenomenal. It was through his initiative that advertising supplements were added to Kladderadatsch, Fliegende Blätter, Die Gartenlaube, Über Land und Meer, and other journals. Mosse is associated with the publication of the Berliner Tageblatt (since 1870), the Deutsches Montagsblatt (1877–1888), the Deutsches Reichsblatt (1881–1894), the Berliner Morgenzeitung (since 1889), the Allgemeine Zeitung des Judenthums (from 1890–1922), and the C. V. Zeitung. Organ des Central Vereins deutscher Staatsbürger jüdischen Glaubens (since 1922). Among other publications of his were the Bäder Almanach (since 1882) and the Deutsches Reichsadressbuch (established in 1897). His printing establishment, founded in 1872, was one of the largest of its kind. Mosse was also known for his philanthropic work. In 1892 he established a fund (Unterstützungskasse) for his employees (numbering more than 500) with a capital of 100,000 marks, and in 1895 another fund of 1,000,000 marks for the same purpose. He built a hospital in his native town, Grätz, founded an educational institution for 100 children in Wilmersdorf, a borough of Berlin, with an endowment of about 3,000,000 marks, aided in the foundation of the Emperor and Empress Frederick Hospital in Berlin, and contributed liberally toward various literary and artistic endeavors. He represented the Jewish community of Berlin for ten years, and represented the Reform congregation there from 1904. One of his six brothers, Emil Mosse, became his business partner in 1884, while another Albert Mosse, achieved prominence as a jurist. Mosse is buried in the Weissensee Cemetery, Berlin. After his death, his son in law, Hans Lachmann Mosse, took over the management of the Mosse Group. Already during the hyperinflation of 1922/23, parts of the company assets were lost. In 1926 the publishing house got into serious financial difficulties. The previously assumed bankruptcy filing on 13 September 1932 could be revised by the latest research. In addition to the effects of the global Great Depression, a series of economic mistakes made by the management weakened the Mosse empire. The company was Aryanised shortly after the National Socialist takeover. The art collection from the estate of Rudolf Mosse was auctioned in May 1934 in Rudolph Lepke's Kunst Auctions Haus and in June 1934 in the auction house Union. Since 1 March 2017, the Mosse Art Research Initiative (MARI) at Freie Universität Berlin has been researching the exact circumstances of the expropriation and the whereabouts of the individual works of art.