Кіріспе
Жаңа Зеландияның DJ класындағы локомотивтері – Жаңа Зеландия теміржол желісінде пайдаланылатын дизельді-электрлік локомотивтердің бір түрі. Бұл класс Mitsubishi Heavy Industries компаниясымен жасалып, 1968-1969 жылдары Жаңа Зеландия теміржол департаменті (NZR) үшін, Дүниежүзілік банк берген жаңғырту несиесімен Оңтүстік аралдағы бу локомотивтерін алмастыру мақсатында қолданысқа енгізілді. Класс мүшелерінің көп бөлігі өмірінің басым бөлігін осы аймақта өткізді. Бүгінгі таңда тоғыз локомотив пайдаланылуда, көбінесе Дунедин теміржолдарында. Олар Жаңа Зеландияда Бо-Бо-Бо доңғалақ конфигурациясын қолданған екінші локомотив класы болып табылады, ал қалғандары EW және EF класс локомотивтері. Екі жағдайда да, бұл доңғалақ орналасуы жол жағдайларына байланысты осьтік жүктемені азайту үшін қолданылды, әсіресе DJ локомотивтері үшін, екінші және үшінші деңгейдегі бағыттардағы өткір бұрылыстарға ыңғайлы, қысқаша доңғалақ базасымен жасалған.
Кіріспе
Жаңа Зеландия теміржол желісіне дизельдік локомотивтерді енгізу жалғасып жатқанда, Оңтүстік аралдағы бу локомотивтерін ауыстырудың әртүрлі мүмкіндіктері зерттелді. Жаңа локомотивтер негізгі желіде де, сондай-ақ қосалқы негізгі желілерде, Батыс жағалау жүйесінде, Отирадан батысқа қарай және негізгі солтүстік желісінде жұмыс істей алуы керек болды. Бұл желілер 1979 жылға дейін жаңартылмады, сондықтан заманауи дизельдік локомотивтердің 13-14 тонналық осьтік жүктемесін қабылдай алмады. Сондай-ақ, локомотивтер салмағы шектеулі тармақ желілерінде, әсіресе Отаго мен Саутленд аймақтарында жұмыс істей алуы тиіс болды. Локомотивтердің жоғары жылдамдығы 100 км/сағ, ал максималды осьтік жүктемесі 10,7 тонна болуы қажет еді. 1965 жылдың желтоқсанында төрт жылдық мерзімге, 1969 жылдың желтоқсанына дейін Дүниежүзілік банк жаңғырту бойынша қарыз берді. Бұл, 1966 жылдың ақпанында Министрлер кабинетінің Жұмыс комитетіне Оңтүстік арал үшін 55 дана 1000-1200 ат күші бар дизельдік локомотивтерге және Солтүстік аралды дизельдендіруді аяқтау үшін 34 дана 1400-1600 ат күші бар локомотивтерге тендер жариялауға мүмкіндік берді. General Motors Electro Motive Division (EMD) компаниясының ұсынысы, NZR екі аралда қолданып жүрген EMD G8 (NZR DB класы) немесе EMD G12 (NZR DA класы) локомотивтерін, немесе ұсынылған EMD G18 жаңа моделін жеңіп алуы күтілді. Сонымен қатар, сол кезде NZR қызметінде болған English Electric DI класының бес локомотиві тендерлік талаптардың прототипі болды. 1966 жылдың 1 тамызында Жапонияның Mitsubishi Heavy Industries компаниясына 55 «Bo-Bo-Bo» дизель-электрлік локомотивтерге тапсырыс берілді. Mitsubishi өзінің негізгі бәсекелестерінен 25-35% арзан баға ұсынды: бірлігінің құны 44 000 фунт стерлингті құрады, ал General Motors – 72 000 фунт стерлинг, English Electric – 70 000 фунт стерлинг, Associated Electrical Industries – 58 000 фунт стерлинг ұсынды. General Motors және English Electric компаниялары Оңтүстік аралдағы локомотивтерге тапсырыс беруден қағылды. Дүниежүзілік банктың төмен жапондық тендерлерді қабылдауға жасаған қысымы, нақты өндірушіге деген артықшылықтан емес, Линдон Б. Джонсон және кейін Ричард Никсон әкімшіліктерінің дамыған елдердегі инфрақұрылымдық жобаларға Дүниежүзілік банк даму қарыздарын пайдалануына наразы болуынан туындады. Қаржы министрі Роберт Малдун АҚШ ресми тұлғаларымен Жаңа Зеландияның Дүниежүзілік банкты пайдалануы туралы келіспеді, сондықтан Дүниежүзілік банк NZR-ді дизельге көшіруді ең қысқа мерзімде аяқтау үшін, локомотивтерді жылдам жеткізуге бағытталған төмен бағалы тендерлерді ғана қаржыландырды. DJ локомотивтерінің соңғы құны күтілгендей тиімді болмады, бұл инфляция мен валюта бағамдарының өзгеруіне ғана емес, басқа да факторларға байланысты болды. DJ класының барлық локомотивтері жеткізілгеннен кейін, 69 DJ және DI локомотивтерінің құны 10,204 миллион долларды құрады, ал DA класының 54 локомотивінің құны 10,251 миллион долларды құрады (бұл локомотивтер орташа есеппен 18 ай бұрын жеткізілген). Тоғыз локомотивтен тұратын екінші кезекті тапсырыс 1967 жылдың 1 қарашасында берілді. Бұл қосымша локомотивтердің құны Дүниежүзілік банк қарызының қалдық қаражаты есебінен өтелді.
Қызметте
DJ класындағы локомотивтер негізгі желіде немесе тармақ желілерінде қолдануға болатын, көп мақсатты дизельдік-электрлік локомотивтер ретінде жобаланған. Олардың 10.66 тонналық жеңіл осілік жүктемесі, DG A1A A1A және DI Co Co класындағы локомотивтер сияқты ауыр типтерге қарағанда, нашар салынған желілерде артықшылық берді, олар да ұқсас мақсаттар үшін салынған. Бұл кластармен бірнеше локомотивпен жұмыс істегенде, DJ локомотивін кабинасының жағдайы мен көрінуі жақсырақ болғандықтан, жетекші локомотив ретінде пайдалану қалыпты жағдай болды. DJ класындағы локомотивтердің толық тапсырысы келгеннен кейін, 1969 жылдың наурыз айында Шығыс жағалауда, ал 1969 жылдың шілдесінде Батыс жағалауда жүк пойыздарында бу көлігі тоқтатылды. DJ класын тапсырыс беру кезінде, пойызды жылытуға ешқандай дайындық жасалмады, бұл оларды түнгі экспресс пойыздарында пайдалануға мүмкіндік бермеді. Соңынан, "Күміс жұлдыз" бір жыл кешігіп, 1971 жылдың қараша айында жеткізілгеннен кейін, булы жылу вагондары Солтүстік аралдың "Түнгі лимитінен" ауыстырылды. DJ класы Жаңа Зеландиядағы AC/DC жетегін қолданған алғашқы локомотивтер болды; барлық бұрынғы дизельдік локомотивтерде DC/DC жетегі болған. Айнымалы ток силиконды түзеткіштер арқылы түзетіліп, тұрақты токқа айналдырылып, содан кейін тарту моторларына берілді. Олар сонымен қатар турбожүктегішпен жабдықталған, бірақ олардың қуаты номиналды деңгейде болғанда, бір сағат бойы жұмыс істеуге рұқсат етілді, ал келесі сағат бойы олардың қуаты төмендетілді. Локомотивтер 1968-69 жылдары жазғы Оңтүстік арал лимитінде 11 сағаттық сапар кезінде, алғашқы жолаушылар пайдалануының барлық ұзақтығында сенімді болмады, екі DJ локомотиві немесе бір DJ және бір DG локомотиві қызметте 14 вагонды тартты.
Оңтүстік көк
1970 жылы Крайстчерч пен Инверкаргилл арасындағы «Оңтүстік» жолаушылар пойызы іске қосылғаннан кейін, DJ класы осы пойызға арналған басты локомотив ретінде таңдалды. Пойызбен үйлесімді болу үшін үш локомотив «Оңтүстік көгілдірі» деп аталған жаңа көгілдір түске боялды, бірақ кейде «Оңтүстікке» бағытталған қызыл DJ локомотивін де кездестіруге болар еді. Аз тоқталымдармен, DJ класы жеңіл, 200 тонналық сегіз вагонды «Оңтүстік» пойызын жылдамдату арқылы South Island Limited пойызына қарағанда жоғары орташа жылдамдық ұсынды – Ашбёртон мен Тимару және Ашбёртон мен Крайстчерч арасындағы орташа жылдамдық 47 миль (76 км) құрады. «Пиктон экспресі» бағытында DJ класы 1976 жылы үш 1/35 еңістігі бар қиын маршрутта жүру уақытын бір сағаттан астамға қысқартты, сонымен қатар 250 жолаушыға дейін тасымалдады. Басқа жолаушыларға арналған қызметтердің ішінде 1976 жылы рельстік автобустар қызметі тоқтатылғаннан кейін, Крайстчерч – Греймут жолаушылар пойызы (1987 жылдан бастап «TranzAlpine» деп аталды) болды. DJ локомотивтерінің JA класындағы бу локомотивтерінен басты артықшылығы – Midland желісінің Greymouth-Otira бөлігіндегі көлбеулерді жеңу және ауыр, баяу жүктерді тасымалдау мүмкіндігі болды.
Жаңа қозғалтқыштар
Локомотивтер берік салынғанмен, бастапқыда сенімділік мәселелеріне тап болды. NZR бас инженер-механигі DJ класындағы локомотивтердің дұрыс қуатына баға берді. Локомотивтер қызып кету және турбокомпрессордың бұзылуы сияқты мәселелерге ұшырады. Қолжетімсіздік және техникалық қызмет көрсетуге кеткен шығыстардың артық болуы NZR басшылығының жақсы сынақтан өткен DA класына қарағанда бұл класты жағымсыз бағалауына себеп болды. NZR DJ класын жаңа Caterpillar қозғалтқыштарымен қайта жабдықтауды қаламады және 1973 жылы Еңбек партиясы үкіметінен DJ класын ағылшын Electric Paxman Ventura қозғалтқыштарымен қайта жабдықтауға рұқсат алды. Алайда, бұл жоба қаржыландырылмады және 1977 жылдың қарашасында DJ класына Silver Fern рельсті вагондары мен кейінірек DH класындағы локомотивтерде қолданылған Caterpillar D398 қозғалтқыштары орнатылатыны жарияланды. Жаңа қозғалтқыштарға бастапқыда белгілі бір қуат деңгейі берілді, бірақ кейін төмендетілді, сондай-ақ радиатордың үстінде локомотивтердің шатырына тікбұрышты су бактары мен қосымша ауа түсіру құрылғылары орнатылды. Бұл жаңа қозғалтқыштар мен өзгерістер DJ класын сенімдірек етті.
Қайта нөмірлеу
1979 жылы Жол қозғалысын бақылау жүйесі (TMS) енгізілген кезде локомотивтердің нөмірлері өзгертілді.
Ауыстыру
Оңтүстік аралға 1979 және 1988 жылдары сәйкесінше General Motors DF класы және General Electric DX класы локомотивтері сияқты күшті локомотивтер келгеннен кейін, DJ класы локомотивтері тармақтық желілерде немесе жүк тасымалдауға арналған локомотивтер ретінде аз маңызды жұмыстарға ауыстырылды. Көп бірліктермен жұмыс істеу мүмкіндігіне ие болғандықтан, DJ класы локомотивтері көбінесе DG класы локомотивтерімен, ал сирек жағдайларда DF, DI және DX кластарының локомотивтерімен бірігіп жұмыс істеді. Бұл класс локомотивтері Батыс жағалауында локомотивтерді итермелеу үшін де пайдаланылды, Рейфтоннан Рейфтон жотасына қарай пойызға көмектесу үшін бір уақытта кемінде екі локомотив қолданылды. Олардың көп бөлігі ескіргенімен, 1980 жылдардың соңында Солтүстік аралдан DC класы локомотивтері енгізілгеннен кейін Батыс жағалауында DJ класының қызметі тоқталмай қалды. Батыс жағалауындағы Рапахое және Нгакавауға дейінгі тармақтық желілер ауыр пойыздарды тасымалдау үшін күшейтілмеген, ал DC класының ауыр көмір пойыздары рельстерге зиян келтірді. DJ класының 1968 жылы пайдалануға енгізілуіне рельстерді күрделі жаңарту қажет болмады, себебі олардың осіне түсетін жүк аз болды. Олардың Батыс жағалауындағы көмір пойыздарында қолданылуы рельстерді жаңартуды кейінге жылдыруға мүмкіндік берді.
Қайтарып алулар
DJ класының қызметтен алғаш шығарылған локомотивтері 1205 және 1220 болды, олар 1973 жылғы сәуірде қызметтен алынды, себебі екеуі де 1972 жылғы 20 желтоқсанда Балклуттада болған соқтығысуға қатысты. DJ класының негізгі қызметтен алғашқы шығарылымы 1986 жылғы қыркүйекте болды, онда DJ 3073, 3165, 3263, 3355, 3361, 3447, 3453 және 3608 локомотивтері қызметтен шығарылды; бес локомотив Инверкаргиллде сақтауға қойылды. 1988 жылғы наурыз айында Теміржол корпорациясы пойыздарды бір адаммен басқаруды кезең-кезеңмен енгізе бастады. DJ класы, DA класымен бірге, кабиналық конфигурациясының ерекшелігіне байланысты бір адаммен басқаруға жарамсыз деп танылды. 1992 жылғы шілде айына дейін қызметтен шығару жалғасты, соңғы локомотив DJ3159 қызметтен алынды. Соңғы қалған локомотив, DJ3096, бастапқыда сақтауға қойылды, кейін Жаңа Зеландия темір жол мұрасы флотының бір бөлігі ретінде жұмыс істейтін локомотив ретінде сақталды. Қалған локомотивтердің қызмет ету мерзімін ұзарту мақсатында, оларды қызметтен шығаруға дайындаған кезде, DJ класының көптеген локомотивтерінің ең жоғары қуаттылық деңгейі істен шығарылды, бірақ DJ 3009, 3015, 3021, 3038 және 3044 локомотивтері бұл өзгеріске ұшырамады, себебі олар сол кезде «Southerner» пойызын тасымалдау үшін пайдаланылып жатты. «Southerner» бағытындағы соңғы DJ локомотиві 1990 жылғы маусымда жұмыс істеді, бірақ 1991 жылғы ақпан айында DJ локомотиві Инверкаргиллден Дунединге пойызды тартқан кезде тағы бір жағдай тіркелді. 1988 жылғы наурыз айында DJ3303 (DJ 1229) локомотиві Вайрио мен Охай арасындағы желіде пайдалану үшін Охай теміржол басқармасына (ORB) сатылғаннан кейін қызметтен шығарылудан құтылды. 1991 жылы New Zealand Rail Limited ORB желісін басқаруды өз қолына алғаннан кейін DJ3303 сақтауға қойылды, содан кейін Mainline Steam компаниясына сатылды. 1990 жылы кластың он локомотиві Хатт шеберханасына сақтауға көшірілді, егер қозғалыс көбейсе немесе басқа локомотивтер істен шығып қалса, немесе оларды басқа сатып алушыларға сату мүмкіндігі туса, олар резервтік қор ретінде пайдаланылатын болды. Көптеген локомотивтер кейіннен жаратылды, тек үшеуі ғана Үстіңгі Хаттке көшірілді. Қызметтегі соңғы DJ локомотиві DJ3096 (DJ 1209) болды, ол 1990 жылдары Жаңа Зеландия теміржолының мұралық флотының бір бөлігі ретінде сақталды. Локомотив Оңтүстік аралдағы теміржол әуесқойлар қоғамы үшін бірнеше арнайы саяхаттар жасады. Хатт шеберханасында қайта боялғаннан кейін DJ3096 Каверауға ауыстырылды, ол ауыр маневрлік локомотив ретінде жұмыс істеді. 2000 жылы локомотив Вангарейге тағайындалды, ол Нортленд аймағында, соның ішінде Даргавилл тармағында және Портленд порты Вангарей ағаш ұнының айналымында пайдаланылды. 2008 жылы локомотивті сол кездегі ұлттық теміржол операторы Toll Rail Дунедин теміржолдарына сатты, ол қырық жыл қызметтен кейін сатылды.
Сақтау
Он бір DJ класындағы локомотив сақталып қалды, екеуі кейіннен жойылды. Бесін туристік пойыз қызметіне пайдалану үшін сол кездегі Тайэри бұрқағы темір жолы (қазіргі Дунедин темір жолдары) сатып алды, ал тағы төртеуін Mainline Steam Heritage Trust сатып алды. Әрқайсысының бір бірлігін Жаңа Зеландия темір жолы (кейін New Zealand Rail Limited) мұралық локомотив ретінде сақтады немесе көрнекі локомотив ретінде қолдануға берді. Тайэри бұрқағы темір жолы (қазіргі Дунедин темір жолдары) 1992 жылы Пукеранги мен Миддлмархқа пойыздарды жүргізу үшін Жаңа Зеландия темір жолынан бес DJ класындағы локомотивтерді сатып алды. DJ 3107, 3211, 3228, 3286 және 3424 (DJ 1210, 1221, 1222, 1227 және 1240) жұмыс жағдайында сатып алынды және олар Taieri Gorge Limited және Seasider сапарларын Дунединнен Пукеренгиге немесе Миддлмарч пен Палмерстонға дейін тасымалдау үшін пайдаланылады. Барлығы екі ерекшелікпен өзгертілген көк түс схемасымен жабдықталған; DJ3424 2006 жылы Дунедин темір жол станциясының жүз жылдық мерейтойына арналған NZR Carnation Red түсімен DJ 1240 ретінде қайта боялды, ал DJ 3286 2010 жылы DJ 1227 ретінде "Southerner Blue" түсімен қайта боялды. DJ 1240 2006 жылы оңтүстік көк түсімен боялды. DJ3096 2008 жылы Дунедин темір жолына сатылды. Toll Rail компаниясы қызметтен шығарғаннан кейін, локомотив қайтадан қызметтен шығарылды және қайтадан күрделі жөндеуден өтті, соның ішінде зақымдалған түпнұсқасын ауыстыру үшін жаңа D398 қозғалтқыш блогы орнатылды, содан кейін 2011 жылы қызметке оралды. Mainline Steam Heritage Trust 1990–91 жылдары төрт DJ локомотивін сатып алды. DJ 3044 және 3580 (DJ 1204 және 1254) қосалқы бөлшектер үшін сатып алынды және MLST Парнелл депосында сақталды, ал DJ3292 және 3303 (DJ 1228 және 1229) Ричард Хед пен Ян Уэлч сатып алды, оларды жұмыс жағдайына келтіру мақсатында. Екі Парнелл локомотивіне де мақсатты пайдалану болмағандықтан, DJ 3580 1990-шы жылдары жойылды; DJ 3044 2011 жылдың мамырында қоймадан алынып, қосалқы бөлшектерге бөлшектелгеннен кейін Дунедин темір жолына сатылды. DJ3021 (DJ 1202) 1990 жылдың сәуірінде қызметтен шығарылды, бірақ жойылған жоқ. Оның орнына локомотивтің қозғалтқышы мен электр жабдықтары алынып тасталды және локомотив бұрынғы Отаго орталық темір жолының Ранфурли станциясында статикалық көрмеге қойылды. Кейіннен оны Дунедин темір жолы сатып алды және Middlemarch жүк қоймасына тасымалдады, онда қалпына келтіруді күтіп тұр. Қозғалтқышы, электр жабдықтары және басқа да бөлшектері жоқ болса да, 3021 1980-ші жылдары Жаңа Зеландия темір жолдары корпорациясының көк түстегі бояуында сақталған соңғы DJ локомотиві болып табылады. DJ3021 қазір Саттонның сыртында, станцияның қарсы жағында тұр. Ол АО класындағы үш жолаушылар вагонының жанында ағаш блоктардың үстінде орналасқан, барлық доңғалақ жинақтары уақытша рельстерде орналасқан және брезентпен жабылған. DJ класындағы локомотив пен үш вагон вандализмге қарсы қоршаумен қоршалған, барлық құралдар түрлі граффитилерден зардап шеккен.