Кіріспе

Йогамен айналысатын әйел

Йогини (санскрит: योगिनी, IAST: yoginī) – тантра мен йоганың шебер әйел практигі, сондай-ақ Үнді субконтинентінде, Оңтүстік-Шығыс Азияда және Үлкен Тибеттегі индуист немесе буддалық рухани ұстаздарға көрсетілетін ресми құрметтің атауы. Бұл термин санскрит тіліндегі "йоги" еркек сөзінің әйелдік түрі, ал "йогин" термині гендерлік айырма жасамай, еркек немесе әйел мағынасында қолданылады. Йогини кейбір контекстерде Парватинің бір қыры ретінде қарастырылып, Индиядағы йогини храмдарында қастерленеді. Мұндай храмдар көбінесе 64 йогиниден тұратын топқа табынуды қажет етеді, олар осылай аталады, бірақ 42 немесе 81 йогини де болуы мүмкін. 64 йогинидің аттары түрлі жіктемелерде әртүрлі болып келеді.

Тарих

Йогинилерге табыну Веда дінінен тыс басталып, Видья Дехеджияның сөзінше, жергілікті ауылды құдайларға, грама деваталарға табыну арқылы пайда болды. Әрқайсысы өз ауылын қорғайды, кейде сарышаян шағуынан сақтау сияқты нақты пайда әкеледі. Бірте-бірте, Тантра арқылы, бұл құдайлар күшті деп есептелген, көбінесе 64 құдайдың тобына біріктірілді және индуизмнің құрамдас бөлігі ретінде қабылданды. Йогини Каула туралы тарихи мәліметтер осы практика 10 ғасырда индуизм және буддалық тантра дәстүрлерінде жақсы қалыптасқандығын көрсетеді. Йогинилердің мәні дәстүрлерге қарай өзгеше: Тантрада олар қатал және қорқынышты, ал Үндістанда ұялы болған әйел саньяссилер өздерін йогини деп сипаттауы мүмкін.

Деви

Индуизмдегі ежелгі және ортағасырлық мәтіндерде йогини Деви – құдайдың бір қыры немесе оның тікелей көрінісі ретінде сипатталады. 11 ғасырдағы мифтер жинағы «Катасарицагара» йогиниді – сиқырлы күштері бар әйелдер тобының бірі, кейде 8, 60, 64 немесе 65 санымен көрсетілетін әйел-сиқыршылар ретінде көрсетеді. «Хатха-йога-прадипика» йогинилерді еске алады. Деви кейде 64 йогинидің дөңгелегі – Йогини чакрасымен бейнеленеді, осы арқылы олар Девидің бір бөлігі екенін көрсетеді.

Натх Йога

Йогини термині 11 ғасырда негізделген Натх-йога дәстүріне жататын әйелдерді атау үшін орта ғасырларда қолданылған. Олар көбінесе Шайва дәстүріне жатады, бірақ кейбір Натх өкілдері Вайшнава дәстүріне де жатуы мүмкін. Девид Лорензеннің сөзіне сүйенсек, олар йогамен айналысады және олардың басты құдайы Ниргуна, яғни формасыз және жартылай монистік болып келеді. Бұл орта ғасырларда Адвайта Веданта индуизмі, Мадхьямака буддизмі және Тантраның ықпалымен қалыптасқан. Адам-йогинилер осы дәстүрдің маңызды бөлігі болды, және көптеген екінші мыңжылдық суреттерінде олардың йогалық тәжірибелері бейнеленген. Лорензеннің мәлімдемесіне қарағанда, Натх-йогилері Оңтүстік Азияның ауылдық халқы арасында кең танымал болған. Орта ғасырлардағы Натх-йогилері туралы әңгімелер мен аңыздар бүгінгі күнге дейін Декан, Үндістанның батыс және солтүстік штаттарында, сондай-ақ Непалда еске алынуда.

Тантра

Тантра дәстүріндегі әйелдер, индуистік немесе буддистік болсын, йогини деп аталады. Тантрикалық буддизмде Миранда Шоу Домбийогини, Сахаджайогицинта, Лакшминкара, Мехала, Канкала Гангадара, Сиддхараджини сияқты көптеген әйелдердің сыйлы йогинилер және ағарту жолындағы жетілген ізденушілер болғанын айтады.

Сипаттамалары

10 ғасырдан бастап йогинилер топта пайда болады, көбінесе 64 адамнан тұрады. Олар құдайлар ретінде көрінеді, бірақ тантраның адам әйелдері осы құдайларды еліктей алады, тіпті олардың бойына сіңіре алады. Олар өлімге ұшыраған әйелдер түрінде пайда болып, адам мен құдай арасындағы шекараны бұлыңдатып, екіұшты етеді. Йогинилер, құдайлар немесе адамдар, руларға жатады; шайва дәстүрінде ең маңыздылары – 8 Ананың (матрис немесе матрикалар) рулары. Йогинилер көбінесе жануарлар пішінінде болады, мүсіндерде жануар басы бар әйелдер бейнесінде бейнеленеді. Олар әйел жануарларға айналу және басқа адамдарды түрлендіру қабілетімен байланысты. Олар Бхаиравамен байланысты, көбінесе бас сүйектері мен басқа тантрикалық символдарды алып жүреді және кремация орындарында және басқа да шекаралық жерлерде тәжірибе жасайды. Олар күшті де қауіпті. Олар құпия тантрикалық білімді қорғап, таратуға қатысады. Олардың сиддхи, яғни ерекше күштері бар, соның ішінде ұшу күші; көптеген йогинилер құс түрінде болады немесе құс олардың ваханасы, яғни көлігі ретінде табылады. Кейінгі тантрикалық буддизмде, ұшуға қабілетті әйел рухы дакини, көбінесе йогинимен мағынасы жақын сөз ретінде қолданылады. Ғалым Шаман Хэтли архетипілік йогинидің «автономды Аспан саяхатшысы (кхечари)» екенін және бұл күштің «сиддхи іздейтін тәжірибеші үшін соңғы жетістік» екенін жазады. Ғалым Видья Дехеджияның айтуынша, 20 ғасырдың соңына дейін йогинилер Үндістандағы «қарапайым» адамдардың арасында «терең қорқыныш пен құрмет сезімін» тудырған. Ол мұндай қорқыныш ежелден келе жатқан болуы мүмкін дейді, себебі Брахманда Пурана мен Джнанарнава Тантрада құпия білімді басады емес адамдарға беру йогинилердің қарғысына ұшырататыны ескертілген.

Матрикамен байланысы

Санскрит әдебиетінде йогинилер Дурганың Шумба және Нишумба демонмен күресуге қатысқан қызметшілері немесе көріністері ретінде бейнеленген, ал басты йогинилер Матрикалармен теңестірілген. Басқа йогинилер бір немесе бірнеше Матрикадан туған деп сипатталады. 64 йогиннің 8 Матрикадан шығуы дәстүрге айналды. 11-ғасырдың ортасына қарай йогинилер мен Матрикалар арасындағы байланыс жалпыға белгілі болды. Йогинилердің мандаласы (шеңбер) мен чакрасы кезекпен қолданылды. 81 йогини 9 Матрикадан пайда болды. 7 Ана немесе Саптаматрика (Брахми, Махешвари, Каумари, Вайшнави, Варахи, Индрани (Айндри) және Чамунди), Чанди мен Махалакшми қосылғанда тоғыз Матрика тобын құрайды. Әрбір Матрика йогини саналады және 8 басқа йогинимен байланысты, нәтижесінде 81-ге (9 есе 9) жетеді. Кейбір дәстүрлерде тек 7 Матрика бар, сондықтан йогинилердің саны азаяды.

Аттар

64 йогинидің атын атаудың жалпыға қабылданған тізімі жоқ; Дехеджа шамамен 30 түрлі тізімді іздеп, салыстырып, олардың көбінесе сәйкес келмейтінін және 64 йогини туралы бірнеше дәстүр болғандығын анықтады. Ол тізімдерді матрикаларды йогинилер қатарына қосып, йогинилерге жоғары мәртебе беретіндер және екеуін де қамтымайтындар деп жіктеуге болады дейді. Жоғары мәртебелі йогинилер Ұлы Девидің өзінің бір қыры немесе оның ізбасарлары болып саналады. Калика Пуранада йогинилердің арасында 16 матрика кездеседі. Осы матрикалардың 9-ы Брахми тобына жатады; Дехеджа бұл дәстүрде йогинилердің «Девидің өзінің 64 түрлі көрінісі» екенін, оларға «жеке-жеке» табыну қажет екенін айтады. Агни Пурана матрикаларды йогинилерге жатқызбайды, бірақ олардың байланысты екенін көрсетеді. Бұл кітапта йогинилер 8 туыс топқа бөлінеді, әр топты анасы немесе туысы болып табылатын матрика басқарады. Агни Пурана, Сканда Пурана және Калика Пурананың әрқайсысының құрамында йогинилердің екі тізімі (намавали) бар, олардың мазмұны көбінесе толыққанды түрде өзгеше болады. Шри Матоттара Тантрада Кехари Чакра мен Йогини Чакраның екеуінде де 64 йогиниден тұратын шеңберлер бар, ал Мула Чакрада 81, ал Малини Чакрада 50 шеңбер бар. 8 саны қасиетті саналады, ал оның квадраты – 64 саны «одан да қуатты және тиімді». Тантралық мәтіндерде 64 агам мен тантра, 64 Бхаирава, 64 мантра, 64 қасиетті орын (питалар) және 64 керемет күш (сиддхи) бар екендігі айтылады. Дехеджа йогинилердің сиддхилермен тығыз байланыста екенін атап көрсетеді.

Ғибадатханалар

Йогини ғибадатханалары әдеттегі үнді ғибадатханаларымен салыстырғанда қарапайым, оларда әдеттегі мұнаралар, қақпалар және ғалымдардың назарын аударатын күрделі өрнектер жоқ. 9-шы мен 12-ші ғасырлар аралығында Үндістанда салынған 64 йогини (Чаусатхи Йоган) ғибадатханаларының қазірге дейін сақталған негізгі ашық аспан астындағы ғибадатханалары Одишадағы Хирапур және Ранипур Жхариалдағы екеуі; сондай-ақ Мадхья-Прадештегі Хаджурахо, Бедагат және Морена ауданындағы Матаолидегі жақсы сақталған төбедегі ғибадатхананы қамтиды. Әртүрлі ғибадатханалардағы йогини мүсіндерінің иконографиясы біркелкі емес, сонымен қатар 64-тің әр жинағында йогинилер де бірдей емес. Хирапур ғибадатханасында барлық йогинилер өздерінің Ваханаларымен (жануарлар көлігімен) және тік тұрып бейнеленген. Ранипур Жхариал ғибадатханасында йогини бейнелері билеп тұрған күйде. Бедагат ғибадатханасында йогинилер лалитасана позында отырған.

Мүсіндер

Йогинилердің ғибадатханадағы мүсіндері кем дегенде 9 ғасырдан бері тас және қоладан жасалған.

Сиддхилер

Пурандар мен тантраларда сипатталғандай, йогиниге табынудың мақсаты – сиддхилерді иелену еді. Шри Матоттара Тантрасында Патанджалидің Йога Сутраларында аталған 8 негізгі күш сипатталған: Анима, микроскоптық деңгейде кіші болу, әлемнің қалай жұмыс істейтінін білуге мүмкіндік беру; Махима, орасан зор болу, барлық күн жүйесі мен ғаламды көруге қабілеттілік; Лагима, салмақсыз болу, дененің аспанға көтерілуіне және астралдық саяхатқа мүмкіндік беру; Гарима, өте ауыр және күшті болу; Пракамья, қарсы тұра алмайтын ерік-жігерге ие болу, басқалардың санасын бақылауға мүмкіндік беру; Ишитва, дене мен сананы, сондай-ақ барлық тірі жандарды бақылау; Вашитва, жаңбыр, құрғақшылық, жанартаулар және жер сілкіністері сияқты табиғат күштерін бақылау; және Камавиташа, барлық қалауларды қанағаттандыру және кез келген байлыққа қол жеткізу. Шри Матоттара Тантрасында йогинилерді дұрыс шақыру арқылы жандар өлімге, көңіл тозуға, сал ауруына немесе естен шығуға себеп болу сияқты, сондай-ақ қоздыру, ләззатты поэзия мен азғыру сияқты түрлі сиқырлы күштерді иелене алады.

Шарап, ет, қан

Йогинилерге құлшылық ету, құпия күштерді беру мақсатымен жасалған, Махаяга деп аталатын рәсімдер жиынтығынан тұрды. Бұл рәсімдер сиқыр жасауға қолайлы, дөңгелек ғибадатхананың қасиетті кеңістігінде өтті. Йогинилер шарап, ет және қан ұсыныстарымен шақырылды. Шри Матоттара Тантрасында йогинилердің шарапқа ләззаттанып, мас болғаны айтылады; олардың бірі тіпті Сураприя (шарапты жақсы көретін) деп аталған. Куларнава Тантрасы йогинилердің сусынының рецептін ұсынады, онда құрғақ имбирь, лимон қабығы, қара бұрыш, гүлдер, бал және құрамы бар қант суға 12 күн қайнатылады. Брахддхарма Пуранаға сәйкес, йогинилер билеп, қан мен шарап ішкен. Каулавали Нирнаяда йогинилерге құлшылық ету үшін қан мен ет қажеттігі жазылған. Ассамның Камахия ғибадатханасында, әрқашан еркек жануарлар құрбандығы жасалады, онда 64 йогиниге құлшылық ету жалғасуда.

Өлілер туралы рәсімдер

Шахдол, Берахат және Ранипур Джхариал сияқты кейбір йогиндер ғибадатханаларындағы мүсіндер йогиндерді картари пышақтарымен, адам мәйіттерімен, кесілген баспен және бас сүйектерімен бейнелейді. Вира Тантрада сипатталғандай, мәйіттермен айналысу, шва садхана болған көрінеді, онда 64 йогиниге тамақ пен шарап ұсыну және мәйіт үстінде отырып пранаяма жасау талап етіледі. Вира Кудамани жалаңаш практиканттан (садхака) және оның серігінен мәйіт үстінде отырып маитуна, яғни тантрикалық жыныстық қатынас жасауды талап етеді. Шри Матоттара Тантра мәйіттің толық, әдемі және жаңа болуын бұйырады; Дехеджия бұл адам құрбандығын білдірмейді, бірақ ең жақсы мәйіттерді таңдау керектігін айтады. Аналар шеңберінің ішінде, Бхаирава мүсіні алдында мәйітті сумен жуып, сандал майымен жағып, бір соққымен басын кесіп тастау керек. Онда былай делінген: "Аналар аспаннан қарайды және садхака сегіз үлкен сиддхиге қол жеткізеді". Бұдан әрі, мәйіттен ет желінеді; Дехеджия бұл практиканың "жиі кездесетінін" айтады және Камахияда адамдар "тантралық тәжірибешілерге кетіп қалмас үшін" кремация алдында мәйітті түнде қалдырудан сақтануға тырысады.

Майтуна

Дехежия атап көрсетеді, йогини ғибадатханаларының ешқайсысында маитуна, яғни ырымдық жыныстық қатынасты бейнелейтін мүсіндер жоқ, сондай-ақ йогини мүсіндерінің тұғырына қашалған құшақтасқан кішкентай тұлғалар да кездеспейді. Дегенмен, ол маитунаның Махаяганың рәсімдерінің бірі болғаны "әлдеқандай да күмәндіксіз" деп жазады. Куларнава Тантрада "сегіз және алпыс төрт митуна" (құшақтасқан жұптар) туралы айтылады; сонымен қатар, 64 йогиннің "64 Бхайравамен құшақтасқан күйде" бейнеленуі және осы бейнелерге табыну ұсынылады. Джаннарнава Тантрада 8 Матриканың 8 Бхайравамен жұптасуы (югма югма) сипатталған. Йогини Чакрасы, сондай-ақ Каула Чакрасы немесе Бхаирави Чакрасы кем дегенде 8 адамнан тұратын шеңбер (чакра) түрінде құрылады, онда ерлер мен әйелдердің саны тең болады. Дехежия бұл жұптардың жұп болып келмей, кездейсоқ жұптасуға ұшырағанын, соның салдарынан Каула мәтіндеріндегі денеге май жағу және екі серікті де қоздыру үшін оның бөліктеріне тигізу сияқты мұқият жыныстық дайындықтар түсіндірілетінін жазады. Мұндай чакра пуджасында (шеңберге табыну) каста ескерілмеді, барлық ер адамдар шеңберде Шива, ал барлық әйелдер Деви рөлінде болды, ал ең төменгі кастадан шыққан әйелдер осы рөлге ең лайықты деп саналды. Дехежия сондай-ақ, мұндай амалдарды ескере отырып, "жекешелік пен құпиялылық" қажеттілігі йогини ғибадатханаларының қалалардан шалқап жатқан, оқшауланған төбелерде орналасуын түсіндіреді, себебі қалаларда "ортодоксалды брахмандық ой-пікірлер вегетариандыққа басымдық беріп, алкогольге қарсы тұратын" еді, тіпті ғибадатхананың рәсімдерінің арасында маитуна болуына да қарсылық білдіретін. Дэвид Гордон Уайт ""Тантрикалық секс"" (оның цитата белгілері) деп аталатын қазіргі заманғы практиканың ортағасырлық практикадан түбірімен өзгеше екенін жазады.