Кіріспе

Жылқының түсі "каштан" деп аталатын шалбырауық. Каштан – жылқының қызғылт қоңырдан қара қоңырға дейінгі түсі, оның жалы мен құйрығы денесімен бірдей немесе одан ақырқырақ түсті болады. Каштан түсінің ерекшелігі – оның құрамында нағыз қара түсті түктердің жоқтығы. Бұл жылқы тұқымдарының ішінде ең көп кездесетін түс, ол дерлік барлық жылқы тұқымында кездеседі. Каштан түсі кең таралған, бірақ оның көптеген реңктері шатасуға себеп болуы мүмкін. Ең ақырқы каштан түсі паломиноға ұқсауы мүмкін, ал ең қараңғы реңктері қара түсті болып көрінеді. Каштан түсті жылқының қара қоңыр көзі мен қара терісі болады, әдетте қызыл немесе қызғылт қоңыр түстес. Жалы, құйрығы және аяқтары денесінен ақырқы немесе қараңғырақ болуы мүмкін, бірақ олар бай түсінен айырмашылығы, ешқашан толық қара болмайды. Жылқының басқа кез келген түсі сияқты, каштан түсті жылқыда ақ дақтардың орнында қызғылт терісі мен ақ түсті түктері болуы мүмкін, және егер осындай ақ дақтар бір немесе екі көзді қамтыса, көздері көк болуы мүмкін. Каштан төлдер қызғылт терімен туылуы мүмкін, ол көп ұзамай қараңғылайды. Каштан түсі рецессивті ген арқылы пайда болады. Көптеген түстерден айырмашылығы, каштан түсі таза көбейе алады; яғни, егер олар жемшөп немесе саңырауқұлақ сияқты рецессивті модификаторларды тасымалдамаса, екі каштанды жұптастыру әрқашан каштан ұрпақты тудырады. Бұл Суффолк панч және Хафлингер сияқты тек каштан түсті жылқы тұқымдарында байқалады. Американдық бельгиялық жұмысшы және Буденный сияқты басқа тұқымдар да көбінесе каштан түсті болады. Дегенмен, каштан жылқының каштан ата-анасы болуы міндетті емес. Бұл әсіресе Фризиялық жылқы және Ариежуа понисі сияқты жылқы тұқымдарында айқын байқалады, олар көп жылдар бойы біркелкі қара түске сұрыпталған, бірақ сирек жағдайларда каштан төлдер тудырады.

Көрнекі сәйкестендіру

Қашағанның түсі кең ауқымда өзгеруі мүмкін, ал генетикалық тұрғыдан айырмашылығы болмаса да, осы түстерді сипаттау үшін әртүрлі терминдер қолданылады. Генетиктер мұндай түстердің барлығын жалпы алғанда "қызыл" деп атайды. Типикалық қашан немесе "қызыл" жылқының денесі мысқызыл түсті болады, ал жалы мен құйрығы дене түсіне жақын түстес келеді. Sorrel – американдық жылқы тіркелімдерінде қызыл жылқыларды сипаттау үшін қолданылатын термин, олардың жалы мен құйрығы денесінен ақырқы немесе одан да ашық түсті болады. Осы тіркелімдерде қашан – қызыл түстің күңгірт нұсқаларын сипаттайды. Американың батысында барлық мысқызыл қашандар "sorrel" деп аталады. Ағылшын тілінде сөйлейтін басқа елдерде "sorrel" – зығыр жалы мен құйрығы бар, ақырқы қашан деп есептейді. Бауыр қашан немесе қара қашан – жеке генетикалық түс емес, олар сипаттамалық термин. Түстің тереңдігін анықтайтын генетикалық факторлар қазірге дейін толыққанды түсініксіз. Бауыр қашан – өте күңгірт қызыл қоңыр түсті болады. Бауыр қашан "қара қашан" терминіне кіреді. Ең күңгірт қашандар, әсіресе Морган жылқысында жиі кездесетін, мұқият қарап көрмесе, нағыз қарадан ажырату қиын болуы мүмкін. Көбінесе "қара қашан" деп қате аталатын оларды төменгі аяқтарындағы, жалы мен құйрығындағы қызғылт түсті шаштардың аз мөлшері, ДНК немесе тұқымдық тестілеу арқылы анықтауға болады. Жақында, қашан мен шоқ жорғаның күңгірт түстерін тудыратын белгілер немесе қасиеттер рецессивті түрде мұраға беріледі деген ұсыныс жасалды. Зығыр қашан мен сары қашан – жалы және/немесе құйрығы зығыр немесе дене түсінен айтарлықтай ақырқы болатын түстерді сипаттайды. Кейде бұл айырмашылық бір-екі тон ғана болады, бірақ басқа зығыр қашандардың жалы мен құйрығы ақ немесе күміс түсті болады. Хафлингерлер осы түсте ғана болады. Бұл басқа тұқымдарда да қажетті саналады, бірақ оның генетикалық механизмі толыққанды түсініксіз. Кейбір зығыр қашандарды паломино деп жаңылыстыруға болады және паломино түстерінің тізіліміне тіркелген. Пангаре немесе ұн тәрізді – бір генмен бақыланады деп есептеледі, ол қашан түсімен байланысты емес және жабайы жылқыларға тән ерекше белгілерді тудырады: көздер мен тұмсықтың айналасындағы ақшаштар және ақ ішкі жағы. Хафлингерлер мен бельгиялықтар – ұн тәрізді қашандардың мысалы. Зығыр белгісі кейде пангармен байланыстырылады.

Қаштанатты түстер

Каштан – жылқының түстерінің генетикасын талқылауда «негізгі түс» болып саналады. Каштанға негізделген қосымша түстер көбінесе каштанға қатысты сипатталады: Паломинолардың түсі каштан, бірақ толық емес доминантты крем генінің бір көшірмесі арқасында алтын түске айналады. Паломиноларды каштандардан жамылғысындағы нағыз қызыл түстердің болмауымен ажыратуға болады; тіпті ең ақ каштанның да шашында алтын емес, сәл қызыл реңі болады. Каштанның көздері әдетте қара қоңыр, ал паломинонікі кейде ақсыл қызғылт түсті болады. Паломино түсін қолдайтын кейбір тұқымдық тіркеулер зығыр каштанды қабылдады, себебі тіркеу генетикалық емес, сыртқы пішініне негізделген. Кремэллоның каштан түсті негізгі қабығы бар және крем генінің гомозиготы (екі көшірмесі). Олардың түсі қаймақ, көздері көк, терісі ашық қызғылт. Қызыл түлкілерде каштан түсті негізгі қабық және түлкі гені (бір немесе екі көшірмесі) болады. Олардың денесінің түсі – ақшыл, шаң басқан күмісті, қырқылған каштанның астыңғы қабатына ұқсас, бірақ қалың, қою қызыл арқа жолағы, қызыл маңдай, құйрық және аяқтары бар. Оларда қосымша алғашқы белгілер болуы мүмкін, олар қызыл түлкіні ақ немесе қырқылған каштандан ажыратады. Алтын шампанның каштан түсті негізгі қабығы бар және шампан генінің бір немесе екі көшірмесі болады. Олар паломиноға ұқсас немесе бүкіл денесі абрикос түсті болуы мүмкін, бірақ оларды қызғылт немесе жасыл көздерімен және терісінің ашық түсімен, сондай-ақ шекпендермен ажыратуға болады. Қызыл немесе «клубника» роанның каштан түсті негізгі қабығы бар және классикалық роан гені (бір немесе екі көшірмесі) болады. Скивбальд, «каштан пинто» немесе «соррель Paint» – каштан және ақ дақтары бар пинто жылқысы. Екі немесе одан көп сұйыту гендерінің комбинацияларының әрқашан бірдей атауы болмайды. Мысалы, «дуналино» – бұл каштан, оларда түлкі гені және крем генінің бір көшірмесі бар.

Қаштанақ есімді

Бей жылқыларының да қызғылт түстес түктері болады, бірақ олардың шашы, құйрығы, аяқтары және басқа да нүктелік түсі қара болады. Ақ белгілермен жасырылған нағыз қара нүктелердің болуы, жылқының қызыл емес екенін көрсетеді. Тюльпақ қоңыр немесе қара лавр жылқылары қызыл емес, бірақ бауыр қызылымен шатастырылуы мүмкін. Жылқы түстерін білмейтіндер көбінесе, қызылдарды қоса алғанда, барлық жылқыны "қоңыр" деп атайды. Қара нүктелерімен бірге келетін қоңыр түсті, қара қоңырдан ажырату қиын болуы мүмкін. Бауыр қызылдары, әсіресе, қоңыр немесе "тюльпақ қоңыр" деп қате аталады. Күміс түсті лавр жылқыларының денесі шоколадты қызыл қоңырдан қызыл қоңырға дейін болады, ал шашы, құйрығы және аяқтары күміс түсті болады. Жалпақ қызғылт қоңыр түсі және анық қара нүктелердің болмауы тіпті білгір жылқы мамандарын да шатастыруы мүмкін. Күміс түсті жылқылардың шашы мен құйрығының түбірлерінде, сондай-ақ аяқтарындағы күміс нүктелерінің аяқталуында қара немесе қою сұр пигмент көрінеді. Күміс түстілер қызылға ұқсамайды. Жағдайды одан әрі уландыру үшін, кейбір қышқыл қызылдардың шашы мен құйрығында күміс түсті жолақтар болады. Дегенмен, генетикалық тесттер мәселені анықтауға көмектеседі.

Мұрагерлік және сөздік

Көкіш немесе шырша түсі, генетикалық тұрғыдан "қызыл" деп саналады, кеңейту локусындағы (генетика) екі рецессивті аллельдің бірінен туындайды. Extension үш белгілі аллельге ие: "E" – жабайы тип, оның көк және қара түс үшін қажеттілігі бар, сондай-ақ қаштан түсін тудыруға қабілетті "e" және "ea" екі мутациясы. Әрбір жылқыда кеңейту генінің екі көшірмесі болады. Егер көшірмелердің бірі "E" болса, жылқының түсі көк немесе қара болады. Алайда, егер екі көшірме "e" және "ea" комбинациясының кез келгені болса (e/e, e/ea немесе ea/ea), жылқы қызыл түсті болады. "ea" қосымшасы сирек кездеседі және оның және жиі кездесетін "e" арасында сыртқы түрінде ешқандай айырмашылық жоқ. Қызыл түс рецессивті болғандықтан, екі көк немесе қара ата-ана "e" немесе "ea" тасымалдаса, қаштан төл тууы мүмкін. Дегенмен, екі қаштан ата-анадан көк немесе қара төл туындамайды. Extension локусы (генетика) 3-ші хромосомада (ECA3) орналасқан және жылқының меланокортиндік 1 рецепторын (MC1R) кодтайтын геннің бөлігі болып табылады. Бұл рецептор сигнал беру жолының бір бөлігі болып табылады, ол белсендірілген кезде меланоциттерді эумеланин, яғни қара пигментті, феомеланин немесе қызыл пигмент орнына өндіруге итермелейді. "e" және "ea" екі мутантты аллелі бұл жолды белсендіре алмайтын дисфункционалды рецепторларды кодтайды, сондықтан "E" болмаған жағдайда тек қызыл пигмент өндіріледі. Сигналды белсендіріп, қара пигмент өндіру үшін функционалды "E" аллелінің кем дегенде бір көшірмесі қажет. Жалпы алғанда, толық функционалды MC1R ақуыздарын жасайтын аллельдер доминантты түрде мұраға беріледі және қара түске негізделген ("E") түске әкеледі, ал "дисфункционалды" MC1R жасайтын мутациялық аллельдер рецессивті болып табылады және ашық түске әкеледі ("e"). Әдетте MC1R гипофиз безінен бөлінетін меланоциттерді стимуляциялайтын гормонға (MSH) байланысады, нәтижесінде MSH-қа байланыса алмайтын ақуыз пайда болады. Геннің тек мутантты көшірмелері ("e") болған кезде, функционалды емес MC1R ақуыздары өндіріледі. Нәтижесінде, шашқа қара пигмент енбейді және бүкіл жамылғы қызыл түске боялады. Алайда, қаштан жылқының терісі басқа гендердің әсеріне ұшырамаса, көбінесе қара болып қалады. Кейбір қаштан төлдер туған кезде ақшыл көздермен және ақшыл терімен дүниеге келеді, бірақ туғаннан кейін көп ұзамай олар қараңғы болады. Бұл шампан генін тасымалдайтын төлдерде туған кезде көрінетін көк көздер мен қызғылт теріден өзгеше. Бұл генетикалық механизм толыққанды түсіндірілмеген, бірақ "e" аллелінің феомеланистік қасиеттерімен байланысты болуы мүмкін. "E" қара пигмент өндіруге мүмкіндік берсе де, оның кейбір бөліктерінде қызыл пигмент өндіруге де мүмкіндік береді, мысалы, көк аттарда. Бұл агути сигналды пептидімен (ASIP) немесе агути генімен жергілікті түрде қарсыласу арқылы жүзеге асырылады, ол қара түсті "басады" және қызыл пигменттің өндірілуіне мүмкіндік береді.