Кіріспе

Мак сабасынан немесе мак тұқымынан жасалған шөп шайлары – мак шайы, бірнеше мак түрлерінің сабасынан немесе тұқымдарынан жасалған шөптік тұрым. Бұл мақсат үшін ең көп қолданылатын түр – папавер сомниферум, ол жыртқыштардан қорғану үшін табиғи опиум өндіреді. Тірі гүлде опиум тұқымдық қабықша деп аталатын гүлдің бетіне тесік салғанда немесе сыпырғанда бөлінеді. Шай дайындау үшін тірі гүлдің қабықшасына қарағанда құрғатылған қабықшалар жиі қолданылады. Құрғатылған қабықшалардың қабырғаларында морфиннің басым бөлігін құрайтын опиат алкалоидтары бар. Шай оның есірткілік әсері үшін, ал кішкентай мөлшерде – ауырсық басуға, іш сүртуге және ұйқыға келтіретін әсерлері үшін ішіледі. Бұл препаратты қанағаттандыру синдромының белгілерін жеңілдету үшін де қолданады. Мұндай препараттарды қолдану мыңдаған жылдар бұрын Орталық және Шығыс Еуропаның, Левант пен Таяу Шығыстың, Орталық және Оңтүстік Орталық Азияның кейбір аймақтарында бастау алған. Бұл шай Азия және Батыс әдебиеттерінде, сондай-ақ опиум сарайларында кездеседі.

Нидерланды

Нидерландыда Papaver somniferum-ның жиналғаннан кейінгі барлық бөліктері (тұқымдардан басқа) заң бойынша тыйым салынған, себебі олар Эсірткі заңында есірткі ретінде тізілген. Сәндік мақсатта қолданылуына байланысты, құрғатылған Papaver somniferum-ның саудасы мен иеленуіне белсенді түрде қудалау шаралары қолданылмайды. Есірткі пайдалану мақсатында құрғатылған Papaver somniferum-ны сату немесе иелену қылмыстық жазаға тартылуы мүмкін. Papaver somniferum-ның құрғатылған тұқымдық қабығын алу оңай, өйткені ол көбінесе сәндік қолдану үшін қол жетімді. Papaver somniferum-ның көптеген түрлері, штамдары мен сорттары бар, ал алкалоидтардың мөлшері айтарлықтай өзгеріп отыруы мүмкін.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та мак тұқымын сатып алу заңды, бірақ өсімдіктің қалған барлық бөліктері 1970 жылғы Федералдық Бақыланатын Заттар Заңына сәйкес II тізімдегі бақыланатын заттар саналады. Мақ шайы жасауға қолданылатын жуылмаған мақ тұқымдарында морфин мен кодеиннің өлімге әкелетін мөлшерде болуы мүмкін. 1942 жылғы Опиум Мақын Алғысыздандыру Заңы көп жағдайда мақ өсіруге тыйым салады, бірақ бағбандар үшін бұл үлкен мәселе емес, себебі өсімдік гүлдері үшін және қайта егуге, сондай-ақ тағамға қолдануға арналған тұқымдары үшін кеңінен өсіріледі. АҚШ тарихының көп бөлігінде мақ маңызды ақшалай дақыл болды, және үкімет шаруаларды Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі соғыстар кезінде медициналық мақсатта көбірек мақ өсіруге ынталандырды. Дегенмен, опий құрамындағы сусын жасау үшін II тізімдегі затты өндіру, сондай-ақ оны иелену де заңсыз.

Канада

Канадада апиын тұқымын импорттау және сату заңды, бірақ өсімдіктің басқа бөліктерін иелену қудаланылуы мүмкін. Канада билігі Оңтүстік Азия қауымдастығында доде немесе доданың болуын анықтады, бұл – дәстүрлі мак шайының бір түрі. 2000 жылдардың соңында осы дәстүрлі дайындамаға қарсы күрес Канадада бірнеше тұтқындауға алып келді.

Химиялық құрамы

Мақ шайында екі топ алкалоид бар: фенантрендер (морфин мен кодеинді қоса алғанда) және бензилизохинолиндер (папаверинды қоса алғанда). Олардың ішінде морфин ең көп кездеседі, ол жалпы мөлшердің 8-14% құрайды. Оның әсері мида, жұлын миында, асқазан мен ішектегі мю-опиоидты рецепторларға байланысып, оларды белсендіруінен туындайды. Егер *Papaver somniferum* құрғатылған қапшықтары мен сабақтары әдеттегі технология бойынша жиналып, кептірілсе, латекстен жасалған опиумға қарағанда тебаин мөлшері айтарлықтай төмен, ал кодеин мөлшері біршама артық болады. Ішке қабылдағанда тебаин құсу, лоқсып құсу және миоклонус тудырады. Тебаин фармацевтикалық препараттарды өндіру үшін маңызды прекурсор болып табылады және *Papaver somniferum* тамырларында басқа жерлерге қарағанда көбірек шоғырланған. Жүздеген басқа мақ түрлерінде морфин немесе кодеин пайдалы мөлшерде кездеспейді, бірақ протопин, сангвинарин немесе берберин сияқты есірткі емес алкалоидтар болуы мүмкін.

Жағымсыз әсерлері және қабылдануы

Жағымсыз әсерлер дозасының артуымен бірге күшейеді және ұйқышылдық, жеңіл іш ауруы, әлсіздік, несеп тоқтауы, брадипнея, іш қату, құлайтыну, тыныс депрессиясы және өлімді қамтиды. Құлайтыну носкапиннің болуымен байланысты болуы мүмкін және алғаш рет немесе тәжірибесіз қолданушыларда көбірек кездеседі. Жоғары дозаларда жағымсыз әсерлер қауіпті болып, тыныс тоқтауы немесе құсық жұту арқылы өлімге әкелуі мүмкін. Іш қату кез келген опиатты қолдану сияқты, осы препаратты қолданудың нәтижесінде жиі пайда болады. Мақ шайының күші өте өзгергіш; бұл затқа байланысты болатын өлімнің көп бөлігі осыған байланысты. Дұрыс дозаны таңдағанда шайды қаныққан морфин ерітіндісі деп есептеңіз. Морфиннің судағы ерігіштігі шамамен 60 мг/мл құрайды. Сонымен қатар, жиі қолдану жоғары төзімділікке және тәуелділікке әкеледі. Химиялық тәуелділік қолдану жиілігіне, дозасына, жасына, жынысына, салмағына және денсаулық жағдайына байланысты дамиды. Химиялық тәуелділік пайда болғаннан кейін, қолдануды күрт тоқтату абстиненттік синдромға (күйкіруге) әкеледі; симптомдарына аяқ және іш қылышы, көздің қарашығының кеңеюі, құсу, диарея, бас ауруы, ұйқысыздық, құштарлық, әлсіздік және алаңдаушылық жатады. Абстиненттік синдромның белгілері әдетте 4–10 күн ішінде басылады, бірақ құштарлық пен психологиялық тәуелділік ұзаққа созылуы мүмкін, кейбір жағдайларда бір жылға дейін. Нашақорлықты емдеу әдістері әдетте барлық опиоидтар үшін бірдей болады.

Өлімдер

2003 жылы АҚШ-та 17 жасар бала, ата-анасының сөзінше, үйде жасалған мак тұқымынан жасалған шай ішіп, өз алаңдауын басуға тырысқан. Ол морфин мен кодеиннің күшті уыттануынан туындаған өкпе ісігінен қайтыс болды. 2010 жылы Әділет министрлігі жариялаған есірткі туралы ескертуде мак шайын ішу нәтижесінде бес адамның қаза тапқаны айтылды. 2010 жылдан бері АҚШ-тың Азық-түлік қауіпсіздігі және тамақтану жөніндегі басқармасының (FDA) жағымсыз оқиғалар туралы хабарлау жүйесі (CAERS) бойынша, мак шайын ішумен байланысты деп саналатын кемінде 10 өлім туралы хабарлама келіп түсті. Канадада 2012 жылдың 19 мамырында Нова-Скотиядан 19 жастағы жігіт интернеттен сатып алған мак тұқымынан жасалған шай ішіп қайтыс болды. 2012 жылдың қараша айында Тасманияда тұқымның басынан жасалған шай ішуден кейін жас жігіт, ал 2011 жылдың ақпан айында 50 жастағы тасманиялық ер адам да осыған ұқсас жағдайда көз жұмды. Мак тұқымынан жасалған шай ішумен байланысты болған кейбір өлім немесе денсаулыққа зиян келтіру жағдайларында, тұтынушылар осы сусынды басқа да жүйке жүйесін басаңдататын заттармен (мысалы, алкоголь, тыныштандыратын дәрілер, бензодиазепиндер) бірге ішкен.