Кіріспе

Ақыл-ойының сыртқы әлемнің нақтылығын бағалау және оған сәйкес әрекет ету қабілеті. Фрейдтік психология мен психоанализде шынайылық принципі (Realitätsprinzip) – бұл ақыл-ойының сыртқы әлемнің нақтылығын бағалау және оған сәйкес әрекет ету қабілеті, ләззат принципі бойынша әрекет етуден айырмашылығы бар. Шындық принципі – эгоның «ләззат эгосынан» «шынайылық эгосына» баяу дамуынан кейін, эго жасаған әрекеттерді басқаратын принцип.

Тарих

Фрейд былай деп мәлімдеді: "Осылай тәрбиеленген эго 'самыраған' болады; ол енді ләззат принципімен басқарылуға бой алмайды, бірақ шындық принципіне бағынады, ол да түбінде ләззат табуға ұмтылады, бірақ шындықты ескере отырып қамтамасыз етілетін ләззат, тіпті ол кейінге шегерілген және азайтылған ләззат болса да". 1915 жылы Вена университетіндегі кіріспе лекцияларында Фрейд сананың ең ірі және ең әсерлі бөлігі ретінде бейсаналық тұжырымдамасын танымал етті, оның ішінде адамдар көбінесе жасырып, маскировкаланған түрінде ғана мойындауға мәжбүр болатын қозғалыстар, инстинкттер және мотивтер бар. 23-ші лекциясында Фрейд "Фантазия" саласы мен шындық принципі арасындағы қақтығысты талқылап, алғашқысын табиғат қорығымен салыстырды. Бірақ ол "фантазиядан шындыққа, яғни өнерге қайта оралатын жол бар" деп атап өтті. Джонатан Лир Фрейдтің шындық принципі тұжырымдамасында этикалық өлшем болғанын, ол невротикалық бұрмаланған көзқарасқа қарсы болғанын дәлелдеді.

Даму

Сәбилік және ерте балалық шақта Ид мінез-құлықты көбінесе ләззат принципіне бағыну арқылы басқарады. Ересектілік – бұл шындық талап ететін кезде кейінге қалдырылған қанағаттандырудың ауырсынуын шыдауды үйренудің ұзақ процесі. Фрейд бұл процесті білім беру және педагогтардың ықпалы арқылы дамитылатынын айтқан. Нәтижесінде, ересек адамның санасы бірден қанағат алудың орнына, ұзақ мерзімді толыққанды қанағатқа ұмтылады. Осы үшін шындық принципі Идті елемейді, керісінше, оның қалауларын теңгерімді және қоғамдық талаптарға сай келетін жолдармен қанағаттандыруға тырысады, сонымен қатар қоршаған ортаның талаптарын түсініп, оларға бейімделеді. Ол ләззат принципін реттейді және инстинктивті қажеттіліктерді қанағаттандыруды қамтамасыз етеді, импульсқа әрекет ету немесе оны қабылдамау туралы шешім қабылдамас бұрын, әрекеттің салдары мен пайдасын бағалау арқылы. Шындық принципі сананы әртүрлі шешімдердің тәуекелдерін, талаптарын және нәтижелерін қарастыруға мәжбүрлейді. Эго құштарлықтарды жоюға тырыспайды, оның орнына Ид энергиясының босатылуын уақытша тоқтатады, одан кейін қолайлырақ, қауіпсіз және нақты уақыт пен орын табылғанға дейін күтеді. Бұл қажетті кешіктіру процесі «екінші реттік процесс» арқылы жүзеге асырылады. Шындық принципінің жұмыс істеуіне мысал – диетада отырған, бірақ аштыққа бойын билей алмайтын адам. Ол денсаулығына зиянды құштарлықтарын қанағаттандыру, яғни ләззат принципін қанағаттандыру диетаның мақсатын жоққа шығаратын, қысқа мерзімді бос қанағаттандыруды ғана сыйлайтынын біледі. Фрейдтің кейбір идеялары дұрыс болмауы мүмкін, ал кейбіреулерін тексеру қиын, бірақ ол адамның жағдайының теңдесі жоқ бақылаушысы болды, және оның ұсынғандарының көп бөлігі, әсіресе шындық принципіне қатысты, күнделікті өмірде көрініс береді.

Невротикалық бүлік пен қиял

Реалистік принциптің шектеулеріне қарсы көтеріліс, балалық өкімділікке сенім артуға ұмтылыс, барлық невротикалық мінез-құлықтың бір ерекшелігі болып көрінеді – бұл, әсіресе, құмар ойыншылардың іс-әрекеттерінде айқын байқалады. Психозды реалистік принциптің тоқтатылуының салдары деп қарастыруға болады, ал ұйқы мен арман көру оның "қалыпты" күнделікті мысалын ұсынады. Дегенмен, Сюзан Айзекс шындыққа қатысты ойлаудың, оған қарсы емес, санасыз қиялдың қолдауымен байланысты екенін дәлелдеді. Жак Лакан да шындық саласының сақталуы үшін қиял әлемінің қолдауы қажет екенін айтты. Тіпті эго-психологтары да шындықты қабылдаудың балалық қиялдың белгілі бір деңгейдегі шашы арқылы жүзеге асырылатынын мойындады.

Реалдық принципті бекіту

Еркіндікке толу кезеңінен кейін шындық принципінің қолданылу аясы кеңейеді, жеке тұлғаның таңдау мүмкіндіктері мен есейю деңгейін арттырады. Жасөспірімдер енді әрбір қажеттілікке бағынуға міндетті балалар емес, ләззатты шындықпен үйлестіруі керек, тіпті осы тепе-теңдікті сақтау жағымсыз болса да. Жасөспірім шағынан ересек жасқа өту кезеңінде шындық принципінің одан әрі өзгеруі оның қалыптасуындағы маңызды кезең болуы мүмкін; алайда, кейбір қасіретті оқиғалардың әсері сананың тереңінде зиянды болуы ықтимал. Жаңа шындық принципінде жеке тұлға тек қана сезінудің орнына, өз санасында күшті тұлға ретінде көрініп, негізделген шешімдер қабылдауы керек. Бұл жасөспірімнің сыртқы ортада өзін қалыптастыру тәжірибесінің нәтижесі.

Бақыт принципіне қарсы

Реалдық принцип және ләззат принципі екеуі де жеке қанағат алуға ұмтылады, бірақ олардың арасындағы басты айырмашылық – реалдық принцип көбінесе ұзақ мерзімді перспективаға және мақсатқа бағытталған, ал ләззат принципі тек қана қалауларын дереу орындаумен ғана айналысады.

Қуаныш принципі

Реализм принципі мен ләззат принципі – Фрейд ұсынған екі қарама-қарсы тұжырымдама. Ләззат принципі – адамдардың биологиялық және психологиялық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ләззатты іздеп, күйзелістен қашуға негізделген психоаналитикалық ұғым. Адамдар жетілген сайын, ИД-нің ләззат іздеуі реализм принципімен өзгертіледі. Ол ИД-ті реттеуші принцип ретінде басымдыққа ие болғанда, қанағаттануға жетудің ең тікелей жолдары таңдалынбайды, керісінше, сыртқы ортаның жағдайларына сәйкес мақсатына жету уақыты шегеріледі, яғни, қанағаттану кейінге қалдырылады. Бұл екі ұғымды психологиялық тұрғыдан немесе процестер арқылы қарастыруға болады, мұнда ләззат принципі – екінші процесте немесе реализм принципінде реттелетін бастапқы процесс саналады. Экономикалық тұрғыдан қарағанда, реализм принципі – еркін энергияны байланыстырылған энергияға түрлендіруге сәйкес келеді.

Импульсті басқару

Фрейд импульстарды екі қарсыласатын күштің нәтижесі ретінде анықтайды: ләззат принципі және шындық принципі. Бұл екі күш қақтығысады, себебі импульстар ешқандай алдын ала ойлау немесе зерделенбестен, сондай-ақ салдарына мән бермейтін әрекеттерге ұйымдайды, осылайша шындық принципінің рөлін кемсітеді. Импульстарды жеңу сана үшін көбінесе қиын, өйткені олар күтілетін ләззатты тәжірибелерді ұстап тұрады. Фрейд импульстарды бақылаудың маңыздылығын баса көрсетеді, себебі ол әлеуметтік тұрғыдан қажетті және адамзат өркениеті оның болмауы жағдайында құлап қалады. Егер адам импульстарын жеткілікті түрде бақылай алмаса, бұл өте ауыр психоәлеуметтік проблемаларға алып келуі мүмкін, жасырудың кемістігін көрсетеді (Kipnis 1971; Reich 1925; Winshie 1977).

Реалдық принциптің дамуы

Импульстерді бақылау және қанағаттандыруды кейінге қалдыру қабілеті – жетілген жеке тұлғаның маңызды белгісі және дамыған шындық принципінің нәтижесі. Балалық шақта балалар өз құштарлықтарын қалай бақылауға және қоғамдық жағдайға сәйкес қалай мінез-құлық тануға үйренеді. Зерттеушілердің пікірінше, қанағаттандыруды кейінге қалдыруда жақсырақ болатын балалардың эгосы жақсы қалыптасқан болуы мүмкін, себебі олар әлеуметтік орындылық және жауапкершілік сияқты мәселелерге көбірек мән береді. Көптеген ересектер өз эгосында шындық принципін дамытқан. Олар бірден қанағаттану туралы тұрақты талаптарды, яғни id-тің қалауларын жеңуді үйренген. Адам дамуында ләззат принципінен шындық принципіне көшу – эгоның дамуындағы ең маңызды қадамдардың бірі. Бұл кезең көбінесе қиын өтеді және адамдар арасындағы жанжалдарға әкелуі мүмкін. Егер шындық принципі дамымаса, басқа динамика орын алады. Суперэго билігін орнатып, адамға кінә сезімін ұқтырады, себебі ол ақыл мен ләззаттың екеуін де қанағаттандыра алмайды. Эго id-тің «қалауым керек» және суперэгоның «қалауым керек емес» арасында қысылып қалады. Өз тілектерінің құлы болып өмір сүретін және кейін үнемі өкініш пен кінә сезімін басынан өткізетін адам бақытсыз және толыққанды емес өмір сүреді. Мұндай ересектерді табу қиын емес, мысалы, ішімдікке тәуелді адам ішіп алғаннан кейін өкініш сезінеді де, осы зиянды циклді жалғастыра береді.

Бөлінген эго

Мендіктің шындық принципі шеңберінде өзінің қалыптасып келе жатқан рөлін қабылдамауы жағдайында, ол ләззат принципінің бақылауында қалады. Бұл, импульсқа ұшыраған кездегіден гөрі, екі принциптің күштірек қақтығысуына әкеледі. Лəззат принципінің бақылауы осылай күшті болып қала береді, себебі баланың өзін-өзі қабылдауы анасының бейнесінен ерекшелене бастағанда, анасының қамқорлығынан айырылғанда депрессияны сезіне бастайды. Дегенмен, анасы баланың өсуіне мүмкіндік бермей, керісінше, осындай мінез-құлқына ынталандырып отырады. Бұл мінез-құлық, ажырасу немесе одан кейінгі депрессияның ауыртпалығынан қашу үшін ләззат принципінің нығаюын күшейтетін байланысты ұстап тұру мен жоққа шығаруға алып келеді. Лəззат принципі ана мен баланың ажырасуын мойындамайды, ал шындық принципі оны іске асыруға тырысады. Осы даму жолы баланың сезімдері мен оның нақты өмірге қадам басқандағы іс-әрекеттері арасында үзіліс тудырады.

Реалдық принципті нығайту

Фрейдтік көзқарас бойынша, эгодағы шындық принципін күшейтудің бір жолы – идті бақылауға алу. Есейген сайын және өзіне деген жақсы сезім арқылы адамдар шындық принципін біртіндеп дамытуға күш жинап, рационалды және бақыланатын шешімдер қабылдау арқылы ләззатты кейінге шеге алады. Дәстүрлі психоанализдік үлгіде бұл бірнеше жылдық өзін ұстауды қажет етеді, бірақ көптеген адамдар кейінге қалдырылған ләззаттан гөрі дереу қанағаттануды таңдайды.