Кіріспе
Зигмунд Фрейд дамытқан тұлғалық ұйым теориясы – психоанализ практикасына қатысты тұлғалық ұйымның теориясы және тұлғалық даму динамикасы. Алғаш рет Зигмунд Фрейд 19 ғасырдың соңында (әсіресе 1899 жылғы "Түстердің түсіндірілуі" кітабында) жариялаған психоаналитикалық теория, оның жұмысынан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Психоаналитикалық теория 20 ғасырдың соңғы үштен бірінде, 1960 жылдардан кейін психологиялық емдеулерге қатысты сындық пікірлер ағынының бір бөлігі ретінде, Фрейдтің 1939 жылы қайтыс болғаннан кейін кеңінен танылды. Фрейд миды талдаудан және физиологиялық зерттеулерден бас тартып, психиканы зерттеуге, сондай-ақ еркін ассоциация және трансферт құбылыстарын қолдана отырып емдеуге көшті. Оның зерттеулерінде балалық шақ оқиғалары ересектердің психикалық қызметіне әсер ететініне ерекше назар аударылды. Оның генетикалық және одан кейінгі даму аспектілерін зерттеуі психоаналитикалық теорияның ерекшеліктерін қалыптастырды.
Psychoanalytic theory is the theory of personality organization and the dynamics of personality development relating to the practice of psychoanalysis, a clinical method for treating psychopathology. First laid out by Sigmund Freud in the late 19th century (particularly in his 1899 book The Interpretation of Dreams), psychoanalytic theory has undergone many refinements since his work. The psychoanalytic theory came to full prominence in the last third of the twentieth century as part of the flow of critical discourse regarding psychological treatments after the 1960s, long after Freud's death in 1939. Freud had ceased his analysis of the brain and his physiological studies and shifted his focus to the study of the psyche, and on treatment using free association and the phenomena of transference. His study emphasized the recognition of childhood events that could influence the mental functioning of adults. His examination of the genetic and then the developmental aspects gave the psychoanalytic theory its characteristics.
Бастауы
Фрейд психоанализ бойынша зерттеулерін доктор Йозеф Бройермен бірлесіп бастады, әсіресе Анна О. жағдайының зерттелуіне байланысты. Анна О. бірқатар психосоматикалық бұзылыстарға тап болды, мысалы, қорқудан су іше алмады. Бройер мен Фрейд гипноздың Анна О. және оның емделуі туралы көбірек білуге үлкен көмек ететінін анықтады. Фрейд психоанализдің пайда болуы мен дамуы туралы лекцияларында Анна О. жағдайының зерттелуіне жиі сілтеме жасады. Анна О. жағдайындағы байқаулар Фрейдке гистериялық науқастардың проблемалары ауыр балалық шақ кезеңдерімен байланысты болуы мүмкін деген теорияға келуге әкелді. Бұл жоғалған естеліктер науқастардың сезімдерін, ойларын және мінез-құлқын қалыптастырды. Бұл зерттеулер психоаналитикалық теорияның дамуына үлкен үлес қосты.
Бейсаналық
Психоаналитикалық теорияда санасыз акыл-ой репрессия механизміне ұшыраған идеялар мен күштерден тұрады: балалық шақтағы мазасыздық тудыратын күйреулер санадан тысқары шығарылады, бірақ тоқтамайды және санаға үздіксіз қысым түсіреді. Дегенмен, санасыздың мазмұны санаға тек жасырын немесе бұрмаланған түрінде ғана танылады, яғни армандар мен невроздық белгілер, сондай-ақ тіл шатырлаулары мен әзілдер арқылы. Психоаналитик осы саналық көріністерді түсіндіруге тырысады, осылайша басылғанның мәнін анықтауға ұмтылады. Психоаналитикалық тұрғыдан алғанда, санасызға саналы емес барлық нәрсе кірмейді, егер ол саналы ойдан белсенді түрде жасырылған болса ғана кіреді. Фрейд санасызды әлеуметтік жағынан қабылдамайтын идеялар, алаңдау тудыратын тілектер, қасіретті естеліктер және репрессия механизмі арқылы санадан шығарылған ауыр сезімдер сақталатын орын ретінде қарастырды. Мұндай санасыз психикалық процестерді тек олардың санадағы әсерін талдау арқылы ғана тануға болады. Санасыз ойлар қарапайым өзіне қарауға тікелей қол жетімді емес, бірақ олар цензуралық репрессия механизмінен жасырын түрде ішінара қашып, мысалы, арман элементтері немесе невроздық белгілер ретінде көріне алады. Армандар мен белгілер психоанализ кезінде еркін ассоциация, арманды талдау және сөз шатырлауларын талдау сияқты әдістердің көмегімен «түсіндірілуге» тиіс деп есептеледі.
Тұлғалық құрылым
Фрейдтің моделі бойынша психика үш түрлі элементтен тұрады: Ид, Эго және Суперэго. Ид – тұлғаның ішкі және негізгі талап-қажеттіліктермен, мысалы, аш, шөл, секске құштарлық немесе либидомен жетелетуші аспектісі. Ид ләззат принципіне сәйкес әрекет етеді. Ид инстинктивті болғандықтан, импульсивті және іс-қимылдың салдарына немқұрайлы. Суперэго мораль принципімен жетеледі. Ол қоғамдық ойлау мен іс-әрекеттің моральдық нормаларын ішкі психологиялық деңгейде күшпен жүзеге асырады. Моральды қолданып, дұрыс пен бұрысты ажыратады және қоғамға қабылтанбас мінез-құлықты ұстау үшін өкініш сезімін пайдаланады. Эго шындық принципімен жетеледі. Эго Ид пен Суперэгоның қарама-қайшылық мақсаттарын теңестіруге тырысады, Идтің талаптарын шындыққа сай келетін жолдармен қанағаттандыруға ұмтылады. Эго – біз өзімізді қалай қабылдаймызды көрсетеді: біз оны "мен" деп атаймыз (Фрейдтің термині неміс тіліндегі "ich", ол жай ғана "мен" дегенді білдіреді).
Қорғаныс тетіктері
Эго, ид, суперэго және шындық талаптарын теңестіре отырып, сананың салауатты күйін сақтайды, онда ішкі психологиялық қақтығыс ең төменгі деңгейде болады. Осылайша, ол адамды стресс факторларынан және алакөздіктен қорғау үшін ішкі немесе сыртқы шындықты аз немесе көп дәрежеде бұрмалайды. Бұл қауіпті бейсаналық ойлар мен материалдың санаға енуіне кедерес жасайды. Анна Фрейд бастапқыда тізімдеген он түрлі қорғаныс механизмі: реттеу, регрессия, реакциялық құрылымдану, сезімдік оқшаулау, жою, проекция, интроекция, өзіне қарсы бағыттау, қарама-қарсыға айналу және сублимация. Дегенмен, сол еңбегінде ол агрессормен идентификация және интеллектуализация сияқты, кейіннен жеке қорғаныс механизмі ретінде қарастырылатын басқа да амалдарды егжей-тегжейлі сипаттайды. Бұған қоса, психоаналитиктер бұл тізімді кеңейтіп, кейбір авторлар жүзден астам қорғаныс механизмін санап шығарады.
Психосексуалдық даму
Фрейдтің жеке тұлға (психика) дамуына қатысты көзқарасы. Бұл – либидо әртүрлі дене бөліктеріне бағытталғанда, даму сатылап, кезеңдер арқылы жүзеге асады деген теория. Даму ретімен тізілген кезеңдер: Оралдық, Анальдық, Фалликалық (Эдип комплексі), Ұқыпсыздық, Жыныстық. Егер адамдар басқа кезеңдердегі қажеттіліктерін жеткілікті сексуалдық энергиямен қанағаттандырса, Жыныстық кезеңге жетеді. Белгілі бір кезеңде қажеттіліктері қанағаттандырылмаған адамдар сол кезеңде тоқтап қалады немесе "ілініп" қалады.
Неоаналитикалық теория
Фрейдтің психосексуалдық даму теориясы және оның жұмысы неоаналитиктерге/неофрейдистерге жол ашты. Олар да санасыздың маңыздылығына, түстерді түсіндіруге, қорғаныс механизмдеріне және балалық шақ өмірінің интегралдық ықпалына сенеді, бірақ осы теорияға да қарсылық білдірді. Олар тұлғалық даму 6 жаста тоқтап қалады деген пікірді қолдамайды, керісінше, даму өмір бойына созылады деп санайды. Олар Фрейдтің жұмысын кеңейтіп, қоршаған ортаның және саналы ойдың санасыздықпен қатар маңыздылығын қамтыды. Ең маңызды теоретиктер – Эрик Эриксон (психоәлеуметтік даму), Анна Фрейд, Карл Юнг, Альфред Адлер және Карен Хорни, сондай-ақ объектілер қатынасы мектебі. Эриксонның психоәлеуметтік даму теориясы дамудың сегіз кезеңіне негізделген. Бұл кезеңдер: сенім мен сенімсіздік, тәуелсіздік пен ұят, бастамашылық пен кінә, еңбекқорлық пен кемсіну, жекелік пен шатасу, жақындық пен оқшаулану, өнімділік пен тоқырау, адалдық пен үмітсіздік. Бұл психоаналитикалық теория үшін маңызды, себебі ол адамдар өмір бойында басып өтетін әртүрлі кезеңдерді сипаттайды. Әр кезеңде туындайтын қақтығыстар олардың өмірлік нәтижесіне зор әсер етеді, және олар таңдайтын жолға байланысты нақты нәтижелерге жетеді.
Сындар
Кейбіреулер теорияда эмпирикалық деректер жеткіліксіз және патологияға тым көп назар берілгенін айтады. Басқа сын-ескертпелер теорияда мәдениеттің және оның тұлғаға тигізетін әсерінің ескерілмегендігіне қатысты. Психоаналитикалық теория Фрейдтен бастау алып, балалық шаққа бағытталған. Бұл мәселе тудыруы мүмкін, себебі көптеген адамдар балаларды зерттеудің нәтижесі әлдебір шешімге келмейтін болуы мүмкін деп санайды. Басты алаңдаушылық – байқалған тұлғаның өмір бойы сақталуыма, әлде бала өсіп-жетілгенде одан арыла ма деген сұраққа байланысты.
Өнер мен гуманитарлық ғылымдарға қолдану
Психоаналитикалық теория континенттік философияға және әсіресе эстетикаға зор әсер етеді. Фрейдті кейде философ деп есептейді. Психоаналитик Жак Лакан, философтар Мишель Фуко және Жак Деррида психоанализ философиялық талдауға қалай әсер ететіні туралы ауқымды жазбалар қалдырды. Әдеби мәтіндерді талдағанда психоаналитикалық теория кейде (әсіресе автор мен кейіпкерлердің себептерін қарастыра отырып) көмектеседі, мұндай тәсіл жасырын мағыналарды ашуға немесе автордың ниеттерін жақсырақ түсінуге бағытталған.
Басқалар
Фрейд, Зигмунд 1900, Түстерді түсіндіру (2-тарау). Стандартты басылым. Грюнбаум, Адольф 1986. Психоанализ негіздерінің тұжырымы. Мінез-құлық және ми ғылымдары 9: 217–284. Гринберг, Дж. және Митчелл, С. А. (1983). Психоаналитикалық теориядағы объектілік қатынастар. Кембридж, Массачусетс және Лондон: Гарвард университетінің баспасы. Клейн, Мелани 1932. 2-тарау, Балалар психоанализі. Мелани Клейннің еңбектері, 2-том. Лондон: Хогарт баспасы. Клейн, Мелани (1935), Маникалық-депрессивті жағдайлардың психогенезіне үлес, Халықаралық психоанализ журналы 16: 145–74. Жаңадан басылған: Хогарт баспасы. Бион, В. (1957), «Мақтан туралы», Екінші ойлар. Лондон: Хайнеманн, 86–92, 161–166 беттер. Бенджамин, Дж. (1990). Интерсубъективтіліктің жоспары: танудың дамуы. Психоаналитикалық психология 7S: 33–46.