Психологиялық либидо және құмарлық энергиясы

Кіріспе

Психологиялық немесе жыныстық жетек немесе энергия.

Психологияда либидо (/l//ɪ/'/b//iː//d//oʊ/; латын тілінен алынған libīdō, 'құштарлық') – әдетте жыныстық сипаттағы психикалық жетек немесе энергия, бірақ кейде басқа да құштарлық түрлерін қамтиды деп есептеледі. Либидо терминін алғаш рет невролог және психоанализдің негізін қалаушы Зигмунд Фрейд қолданды, ол оны бастапқыда жыныстық құштарлықты білдіру үшін пайдаланды. Уақыт өте келе ол жыныстық жетек пен энергияны білдіретін маңызды ұғымға айналды және психоаналитикалық теориядағы маңызды тұжырымдамаға айналды. Фрейдтің кейінгі түсінігінде сүйіспеншілік, ләззат және өзін-өзі сақтаудың барлық көріністерінің негізгі энергиясы қамтылған. Күнделікті тілде адамның жалпы жыныстық жетегі көбінесе сол адамның "либидосы" деп аталады. Осы мағынада либидоға биологиялық, психологиялық және әлеуметтік факторлар әсер етеді. Биологиялық тұрғыдан алғанда, жыныстық гормондар (негізінен тестостерон, эстроген) және дофамин сияқты байланысты нейротрансмиттерлер ядролық аккумбенске әсер етеді, соның нәтижесінде адамдарда жыныстық жетек реттеледі. Фрейд либидоны "барлық 'махаббат' деген сөзбен қамтылған инстинкттердің сандық мөлшері ретінде қарастырылатын энергия" деп анықтады. Бұл – психиканың қатаң беймәлім құрылымындағы, Фрейд "ид" деп атаған нәрседе сақталатын инстинктивті энергия немесе күш. Ол оны аштық, билікке ұмтылыс сияқты негізгі инстинкттермен салыстырды, олардың барлық адамдарға тән екенін айтты. Фрейд бұл либидиналдық жетектердің психикадағы суперэгомен бейнеленген өркениетті мінез-құлық нормаларымен қақтығысуы мүмкін екенін көрсетті. Қоғамға сәйкес келу және либидоны бақылау қажеттілігі жеке тұлғада кернеу мен алаңдаушылыққа әкеледі, бұл эго қорғанысын қолдануға итермелейді, ол санасыз жетектердің психикалық энергиясын эго мен суперэго қабылдай алатын формаларға бағыттайды. Эго қорғанысын шамадан тыс пайдалану неврозға алып келеді, сондықтан психоанализдің басты мақсаты – жетектерді санаға қолжетімді ету, оларға тікелей араласуға мүмкіндік беру, соның нәтижесінде пациенттің эго қорғанысына автоматты түрде жүгінуі азаяды. Фрейд либидоның жеке даму кезеңдерінен өтетінін, онда либидо әртүрлі эрогендік аймақтарда тоқталып қалатынын айтты: алдымен ауыздық кезең (баланың емшек сорудан алатын ләззатымен мысалдалған), содан кейін анальдық кезең (баланың ішек қызметін бақылаудан алатын ләззатымен мысалдалған), содан кейін фалликалық кезең, либидоның тоқталып қалатын латентті кезеңінен кейін, жасөспірім шақта қынаптық кезеңде қайтадан оянады (Карл Абрахам кейінірек ауыздық және анальдық кезеңдерде қосымша бөлімдер енгізді). Осы кезеңдердің талаптарына жеткілікті бейімделе алмау либидиналдық энергияның осы кезеңдерде тоқталып қалуына немесе бекітілуіне әкелуі мүмкін, нәтижесінде ересек жаста патологиялық мінез-құлық қалыптасады.

In psychology, libido (/l//ɪ/'/b//iː//d//oʊ/; from the Latin libīdō, 'desire') is psychic drive or energy, usually conceived as sexual in nature, but sometimes conceived as including other forms of desire. The term libido was originally used by the neurologist and pioneering psychoanalyst Sigmund Freud who began by employing it simply to denote sexual desire. Over time it came to signify the psychic energy of the sexual drive, and became a vital concept in psychoanalytic theory. Freud's later conception was broadened to include the fundamental energy of all expressions of love, pleasure, and self preservation. In common or colloquial usage, a person's overall sexual drive is often referred to as that person's "libido". In this sense, libido is influenced by biological, psychological, and social factors. Biologically, the sex hormones and associated neurotransmitters that act upon the nucleus accumbens (primarily testosterone, estrogen, and dopamine, respectively) regulate sex drive in humans. defined libido as "the energy, regarded as a quantitative magnitude of those instincts which have to do with all that may be comprised under the word 'love'." It is the instinctual energy or force, contained in what Freud called the id, the strictly unconscious structure of the psyche. He also explained that it is analogous to hunger, the will to power, and so on insisting that it is a fundamental instinct that is innate in all humans. Freud pointed out that these libidinal drives can conflict with the conventions of civilised behavior, represented in the psyche by the superego. It is this need to conform to society and control the libido that leads to tension and anxiety in the individual, prompting the use of ego defenses which channel the psychic energy of the unconscious drives into forms that are acceptable to the ego and superego. Excessive use of ego defenses results in neurosis, so a primary goal of psychoanalysis is to make the drives accessible to consciousness, allowing them to be addressed directly, thus reducing the patient's automatic resort to ego defenses. Freud viewed libido as passing through a series of developmental stages in the individual, in which the libido fixates on different erogenous zones: first the oral stage (exemplified by an infant's pleasure in nursing), then the anal stage (exemplified by a toddler's pleasure in controlling his or her bowels), then the phallic stage, through a latency stage in which the libido is dormant, to its reemergence at puberty in the genital stage (Karl Abraham would later add subdivisions in both oral and anal stages.). Failure to adequately adapt to the demands of these different stages could result in libidinal energy becoming 'dammed up' or fixated in these stages, producing certain pathological character traits in adulthood.

Юнг

Швейцариялық психиатр Карл Густав Юнг либидоны жалпы психикалық энергиямен байланыстырды. Юнгтің пікірінше, "энергия", өзінің субъективті және психологиялық мағынасында, "құштарлық" болып табылады, ал жыныстық құштарлық – оның тек бір ғана жағы. Осылайша, либидо – "ешқандай билік, моральдық немесе басқа да шектеулерге бағынбайтын құштарлық немесе итергіш күш. Либидо – табиғи жағдайдағы ашкере құштарлық. Генетикалық тұрғыдан қарағанда, либидоның мәніне аш, шөл, ұйқы, жыныстық қажеттіліктер, сондай-ақ эмоциялық күйлер мен сезімдер жатады". Бұл – "өмір процесінде көрініс беретін және ұмтылыс пен құштарлық ретінде субъективті түрде сезілетін энергия". Психиканың энергиясын (немесе либидосын) дуальділік (қарсылық) тудырады, және Юнг оның тек символдар арқылы ғана өркендейтінін айтады. Бұл символдар психоанализ процесінде "фантазиялық бейнелер" түрінде көрініс бере алады, либидоның мазмұнына субъективті сипат береді, әйтпесе оның нақты формасы болмайды. Психикалық құштарлық, жалпы алғанда, ұмтылыс, қозғалыс, орын ауыстыру және құрылымдау ретінде қарастырылса, талдау арқылы ұғынылатын нақты формаларда көрінеді.

Басқа психологиялық және әлеуметтік көзқарастар

Адамда жыныстық құмарлық туындауы мүмкін, бірақ осы құмарлықты қанағаттандыруға мүмкіндік болмауы немесе жеке, моральдық немесе діни себептерге байланысты одан бас тартуы мүмкін. Психологиялық тұрғыдан алғанда, адамның құмарлығы басылуы немесе сублимациялануы мүмкін. Керісінше, адамда жыныстық қатынасқа түсуге құштарлық болмаса да, оған қатысуы мүмкін. Адамның жыныстық құмарлығына стресс, ауру, жүктілік және басқа да көптеген факторлар әсер етеді. 2001 жылғы шолу көрсеткендей, еркектер әйелдерге қарағанда жыныстық құмарлыққа көбірек бейім. Белгілі бір психологиялық немесе әлеуметтік факторлар жыныстық құмарлықты азайтуы мүмкін. Мұндай факторлардың қатарында жеке өмірдің немесе жақындық қарым-қатынастың болмауы, стресс немесе шаршау, алаңдау немесе депрессия жатады. Қоршаған ортаның әсері, мысалы, ұзаққа созылған қатты дыбысқа немесе жарқын жарыққа ұшырау да либидоға әсер етуі мүмкін. Басқа себептерге жыныстық зорлық-зомбылық, шабуыл, жарақат немесе ерекше қамқорлықтың болмауы, дене пішініне қанағаттанбау және жыныстық қатынасқа түсу туралы алаңдаулар жатады. Посттравматикалық стресс синдромы (ПТСС) бар адамдарда жыныстық құмарлықтың төмендеуі байқалуы мүмкін. ПТСС-мен күрескендердің көбісі ләззат алуда қиындықтарға тап болады, сондай-ақ сенімсіздік сезіміне ұшырайды, осалдық, ашу-ыза, эмоциялық тұйықталу сезімдерін бастан кешіреді, бұл ПТСС-пен ауыратындарда жыныстық құмарлықты тежейтіні дәлелденген. Травмаға ұшыраған адамдарда жыныстық функцияда туындаған мәселелерге байланысты жыныстық құмарлықтың төмендеуі де болуы мүмкін. Әйелдерде емдеу жыныстық функцияны жақсартатыны және осылайша жыныстық құмарлықты қалпына келтіруге көмектеседі. Депрессия мен либидоның төмендеуі көбінесе бірге жүреді, жыныстық құмарлықтың төмендеуі депрессияның бір белгісі болып табылады. Депрессияға шалдыққандар либидоның төмендеуін басқа симптомдарға қарағанда айқын және маңызды деп есептейді.

Жыныстық гормондардың деңгейі мен менструациялық цикл

Әйелдің жыныстық құмарлығы менструальдік циклымен байланысты, көптеген әйелдер овуляцияға бірнеше күн қалғанда жыныстық құмарлықтың күшеюін сезінеді. Бұл оның ең жоғары фертильдік кезеңі, ол әдетте овуляциядан екі күн бұрын және екі күн кейін жүреді. Бұл цикл әйелдің менструальдік циклы кезінде тестостерон деңгейінің өзгеруімен байланысты. Габриэль Лихтерманның сөзіне сәйкес, тестостерон деңгейі әйелдің жыныстық қатынасқа деген қызығушылығына тікелей әсер етеді. Оның айтуынша, әйелдің менструальдік циклының 24-ші күнінен бастап келесі циклдің 14-ші күніне дейін, овуляцияға дейін тестостерон деңгейі біртіндеп көтеріледі, осы кезеңде әйелдің жыныстық құмарлығы тұрақты түрде артады. 13-ші күн – әдетте тестостерон деңгейінің ең жоғары болатын күні. Овуляциядан кейінгі аптада тестостерон деңгейі ең төменгі шегіне жетеді, нәтижесінде әйелдер жыныстық қатынасқа деген қызығушылықты азайтады. Сонымен қатар, овуляциядан кейінгі аптада прогестерон деңгейі артады, бұл әйелдің оргазмға жетуін қиындатады. Менструальдік циклдің соңғы күндері тұрақты тестостерон деңгейімен сипатталса да, жатырдың кілегейлі қабығының қалыңдауы нәтижесінде әйелдердің либидосы артуы мүмкін, бұл нерв аяқтарын ынталандырады және әйелді қоздырады. Сондай-ақ, осы күндері эстроген деңгейі төмендейді, бұл табиғи майлаудың азаюына әкеледі. Кейбір мамандар бұл теориямен келіспесе де, көпшілік менопаузаны әйелдерде жыныстық құмарлықтың төмендеуіне себеп болатын фактор деп санайды. Менопауза кезінде эстроген деңгейі төмендейді, бұл әдетте жыныстық қатынасқа деген қызығушылықтың төмендеуіне және қынаптың құрғауына, нәтижесінде жыныстық қатынас ауыруына алып келеді. Дегенмен, менопауза кезінде тестостерон деңгейі көтеріледі, сондықтан кейбір әйелдерде либидоның керісінше артуы байқалуы мүмкін.

Физикалық факторлар

Либидоға әсер ететін физикалық факторларға эндокриндік мәселелер, мысалы, гипотиреоз, кейбір рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектердің (мысалы, флутамид) әсері, сондай-ақ серіктің тартымдылығы мен биологиялық денсаулығы және түрлі өмір салты факторлары жатады. Анемия әйелдерде темір тапшылығынан туындаған либидоның төмендеуіне себеп болады. Темекі шегу, алкогольге тәуелділік және кейбір есірткілерді қолдану да либидоның төмендеуіне алып келуі мүмкін. Сонымен қатар, мамандар дене шынықтыру, темекі тартуды тоқтату, алкоголь тұтынуды азайту немесе дәрі-дәрмектерді қолдануды доғару сияқты өмір салтын өзгертулердің жыныстық құштарлықты арттыруға көмектесетінін ұсынады.

Дәрі-дәрмектер

Кейбір адамдар анафродизиактарды қолдану арқылы өздерінің либидоларын қасақана түрде төмендетуге тырысады. Допаминергиялық психостимуляторлар сияқты афродизиактар – либидоны арттыратын дәрілік заттардың бір класы. Ал либидоның төмендеуі көбінесе иатрогендік болып келеді және гормоналды контрацепция, ССКИ (SSRI) және басқа да антидепрессанттар, антипсихотиктер, опиоидтар, бета-блокаторлар және изотретиноин сияқты көптеген дәрі-дәрмектердің салдарынан туындауы мүмкін. Изотретиноин, финастерид және көптеген ССКИ (SSRI) сирек жағдайларда либидоның және жалпы жыныстық функцияның ұзақ мерзімді төмендеуіне алып келуі мүмкін, кейде бұл дәрілерді қабылдауды тоқтатқаннан кейін айлар немесе жылдар бойы сақталады. Мұндай ұзаққа созылатын әсерлер иатрогендік медициналық бұзылыстар ретінде жіктеледі, олар ретінроидтан кейінгі жыныстық дисфункция/Аккутаннан кейінгі синдром (PRSD/PAS), финастеридтен кейінгі синдром (PFS) және ССКИ (SSRI) кейінгі жыныстық дисфункция (PSSD) деп аталады. Бұл үш синдром либидоның төмендеуімен қатар көптеген ортақ белгілерге ие және олардың бірдей этиологиясы бар деп есептеледі, бірақ олардың барлығы әлі толыққанды зерттелмеген және тиімді емдеу жолдары табылмай отыр. Көптеген зерттеулер көрсеткендей, бупропион (Веллбутрин), тразодон (Дезирел) және нефазодон (Серзон) ерекшеліктерінен басқа, антидепрессанттар көбінесе либидоның төмендеуіне әкеледі. Зерттеулер гормоналды контрацепция әдістерінің (эстроген мен прогестеронға негізделген) жыныстық гормонды байланыстыратын глобулиннің (SHBG) деңгейін көтеріп, әйелдерде либидоның төмендеуіне себеп болатынын көрсетуде. SHBG жыныстық гормондарға, соның ішінде тестостеронға байланысып, оларды қолжетімсіз етеді. Зерттеулер көрсеткендей, гормоналды контрацепцияны тоқтатудан кейін де SHBG деңгейі жоғары қалады және бұл құбылыстың қашан аяқталарына қатысты сенімді деректер жоқ. Ауызша контрацептивтер пайдаланушылардағы андроген деңгейін төмендетеді, ал андроген деңгейінің төмендеуі көбінесе жыныстық құштарлықтың төмендеуіне алып келеді. Дегенмен, ауызша контрацепцияны қолдану әдетте әйелдерде либидоның төмендеуімен байланысты емес екені анықталды.

Жастың әсері

Ерлер жыныстық құмарлықтың шыңына жасөспірім шақта, ал әйелдер отыздан асқанда жетеді. Тестостеронның деңгейінің жоғарылауы еркектерде жыныстық жетілу кезінде болады, нәтижесінде 15-16 жаста жыныстық қатынасқа деген құмарлық күшейеді, содан кейін өмір бойы баяу төмендейді. Ал әйелдердің жыныстық құмарлығы жасөспірім шақта баяу өсіп, отыздан кейін жоғарылайды. Жыныстық құмарлыққа әсер ететін тестостерон мен эстрогеннің нақты деңгейі айтарлықтай өзгереді. Кейбір ұлдар мен қыздар 10-12 жасқа келгенде романтикалық немесе жыныстық қызығушылық таныта бастайды. Романтикалық сезімдер міндетті түрде жыныстық емес, көбінесе басқа адамға қызығушылық пен құштарлықпен байланысты. Жасөспірімге дейінгі (11-12 жас аралығындағы) ұлдар мен қыздардың кем дегенде 25% «секс туралы жиі ойлайтынын» айтады. Алайда, жасөспірімдіктің басында (13-14 жас аралығында) ұлдар қыздарға қарағанда жыныстық қиялдарға көбірек бейім. Сонымен қатар, осы жаста ұлдар жыныстық қатынасқа қызығушылық танытуы қыздарға қарағанда әлдеқайда көп. Ересек жастағы адамдарда денсаулықтың нашарлауы мен қоршаған ортаның немесе әлеуметтік факторлардың салдарынан либидоның төмендеуі жиі байқалады. Әйелдер көбінесе отбасылық міндеттер, денсаулық, қарым-қатынастағы мәселелер мен жалпы әл-ауқатты жыныстық құмарлықтарына кедергі келтіретін факторлар ретінде атайды. Ересектер жасы ұлғайған сайын, жыныстық қатынасқа көзқарасы көбінесе оңайлап қабылдануына, басқа жауапкершіліктерден босатылуына және өзіне сенімділігінің артуына байланысты жақсарады. Жаман көзқарас танытқандар денсаулықты басты себептердің бірі ретінде көрсетеді. Ересектердің жыныстық өмірі туралы қалыптасқан стереотиптер қарт адамдарды жыныстық қатынассыз деп есептейді, бұл оларға күтіммен айналысатын адамдармен және медициналық қызметкерлермен жыныстық қызығушылықтары туралы әңгімелесуге тырысқанда ешқандай көмек бермейді.

Жыныстық құмарлық бұзылуы

Жыныстық құштарлықтың бұзылуы әйелдерде ерлерге қарағанда жиі кездеседі, және әйелдер ерлерге қарағанда сирек және аз күшті жыныстық құштарлықтарды сезінеді. Эректильді дисфункция жыныстық құштарлықтың жетіспеуінен туындауы мүмкін, бірақ оларды шатастырмау керек, себебі олар бір уақытта дамуы мүмкін. Мысалы, кокаин, амфетамин немесе метамфетаминнің орташадан жоғары дозаларын қабылдау бір мезгілде эректильді дисфункцияны (әдетте қан тамырларының тарылуынан) тудырып, сонымен бірге дофамин деңгейінің жоғарылауына байланысты либидоны едәуір арттыруы мүмкін. Керісінше, амфетаминнің шамадан тыс немесе үнемі қайталамалы жоғары дозаларын қолдану еркектердің ұрық бездеріндегі лейдиг жасушаларын зақымдауы мүмкін, бұл гипогонадизмге байланысты жыныстық құштарлықтың айқын төмендеуіне әкелуі мүмкін. Дегенмен, кокаин және тіпті кофеин сияқты басқа стимуляторлар тестостерон деңгейіне кері әсер етпейді, тіпті олардың денедегі концентрациясын арттыруы мүмкін. Алайда, каннабис туралы зерттеулер өте әртүрлі: кейбіреулері тестостерон деңгейінің төмендеуін, ал басқалары жоғарылауын көрсетеді, ал кейбіреулері ешқандай өлшенетін өзгерістерді көрсетпейді. Бұл әртүрлі деректер каннабистің жыныстық құштарлыққа әсері туралы да қарама-қайшы мәліметтермен сәйкес келеді, бұл дозаға немесе жиілікке, өсімдіктегі әртүрлі каннабиноидтардың мөлшеріне немесе дәрінің метаболизміне жауапты жеке ферменттік қасиеттерге байланысты болуы мүмкін. Алкогольдің тестостеронға әсері туралы мәліметтер әрқашан айқын төмендеуді көрсетеді (амфетамин сияқты, бірақ аз дәрежеде); либидоның уақытша жоғарылауы және осыған байланысты жыныстық мінез-құлық екі жыныста да алкогольдік мас күйде ұзақ уақыт бойы байқалады, бірақ бұл, әсіресе еркектерде, орташа мөлшерде ішкенде көбірек байқалады. Сонымен қатар, ерлер жасқа келген сайын тестостерон өндірісінің төмендеуіне байланысты либидоның төмендеуін табиғи түрде сезінеді. Американдық медицина қауымдастығы АҚШ-та бірнеше миллион әйелде әйелдердің жыныстық қоздырылуының бұзылуы бар деп есептейді, бірақ қоздырылу құштарлықпен бірдей емес, сондықтан бұл нәтиже либидо туралы талқылауға шектеулі мән береді. Кейбір мамандар әйелдерде либидоның төмендеуі лютеинизациялық гормон немесе андрогендік гормондардың жетіспеушілігі сияқты гормоналды бұзылыстарға байланысты болуы мүмкін деп санайды, бірақ бұл теориялар әлі де даулы.

Sexual desire disorders are more common in women than in men, and women tend to exhibit less frequent and less intense sexual desires than men. Erectile dysfunction may happen to the penis because of lack of sexual desire, but these two should not be confused since the two can commonly occur simultaneously. For example, moderate to large recreational doses of cocaine, amphetamine or methamphetamine can simultaneously cause erectile dysfunction (evidently due to vasoconstriction) while still significantly increasing libido due to heightened levels of dopamine. Although conversely, excessive or very regular/repeated high dose amphetamine use may damage leydig cells in the male testes, potentially leading to markedly lowered sexual desire subsequently due to hypogonadism. However in contrast to this, other stimulants such as cocaine and even caffeine appear to lack negative impacts on testosterone levels, and may even increase their concentrations in the body. Studies on cannabis however seem to be exceptionally mixed, with some claiming decreased levels on testosterone, others reporting increased levels, and with some showing no measurable changes at all. This varying data seems to coincidence with the almost equally conflicting data on cannabis' effects on sex drive as well, which may be dosage or frequency dependent, due to different amounts of distinct cannabinoids in the plant, or based on individual enzyme properties responsible for metabolism of the drug. Evidence on alcohol's effects on testosterone however invariably show a clear decrease, however (like amphetamine, albeit to a lesser degree); temporary increases in libido and related sexual behavior have long been observed during alcohol intoxication in both sexes, but likely most noticeable with moderation, particularly in males. Additionally, men often also naturally experience a decrease in their libido as they age due to decreased productions in testosterone. The American Medical Association has estimated that several million US women have a female sexual arousal disorder, though arousal is not at all synonymous with desire, so this finding is of limited relevance to the discussion of libido. Some specialists claim that women may experience low libido due to some hormonal abnormalities such as lack of luteinising hormone or androgenic hormones, although these theories are still controversial.