Кіріспе

Проблеманы шешуде талдау тәсілін қолданатын ойлау әдісі. Вертикальдық ойлау – проблемаларға қатысты таңдаулы, талдау және реттілік принципін қолданатын тәсіл. Оны жақты ойлаудың қарама-қарсысы деп айтуға болады. Жақты ойлау қосымша интуицияны, тәуекелге баруды және қиялды санасыз және санадан тыс процестер арқылы пайдалануды қамтиды, ал вертикальдық ойлау ақпаратты қабылдау немесе шешім қабылдау үшін рационалды бағалау арқылы саналы тәсілді қолданудан тұрады. Осы ойлау түрі адамдарды проблеманы шешуде бірізді тәсілді қолдануға ынталандырады, онда шығармашылық және көп бағытты жауаптар тиімсіз деп есептеледі. Вертикальдық ойлаушылар сәтсіздікке ұшырау немесе қате пікірлерге бой ұрудан сақтану үшін сыртқы деректер мен фактілерге сүйенуді қалайды.

Терминнің шығу тегі

"Тік ойлау" ұғымын проблемаларды шешу әдісі ретінде алғаш рет Эдвард де Боно енгізді және оны 1970 жылы жарық көрген "Латеральді ойлау: шығармашылық қадаммен қадам" атты еңбегінде кездестіруге болады. Кітапта тік ойлау ұғымы "критикалық ойлау" ұғымымен көптеген параллельдерге ие екені байқалады. Де Боно өз мәтінінде екі ұғымды ажырататын басты айырмашылық – сыншыл ойлау тек логикалық тұрғыдан ойлауды қамтиды, ал тік ойлау жеке тұлғаның шешімді құру үшін белгілі бір қағиданы қолдануын қажет етеді.

Тік ойлау мен бүйірлік ойлау

Де Бононың аталған кітабында («Жан-жақты ойлау: Творчестволыққа қадам-сатыспен»), жақтық ойлау тұжырымдамасы тік ойлауға толық қарсы деп түсіндірілген.

Сызықтық

Вертикальді ойлау сызықтық деп ерекшеленеді, ал бүйірлік ойлау сызықтық емес деп қарастырылады. Бұның себебі вертикальді ойлау проблеманы шешуде тізбектелген әдіс қолданады, нәтижесінде көбінесе бір ғана шешім табылады. Ал бүйірлік ойлаудың сызықтық емес болуына байланысты, проблемаларға бірнеше шешім шығармашылықпен ұсынылады.

Мақсаты

Адам бір мәселені шешу үшін вертикалды ойлауды қолданғанда, мақсаты – "білімнің тереңдігін" көрсететін шешім жасау болып табылады, ал бүйірлік ойлауды қолдану "білімнің кеңдігін" көрсететін шешімді тудырады. Түсіндірмедегі білімнің тереңдігі, ең алдымен, жеке адамның шешімін егжей-тегжейлі логикалық тұрғыдан негіздеу қабілетін көрсетеді. Керісінше, білімнің кеңдігі – бір мәселеге қанша түрлі шешім табуға болатынын көрсетеді. Шешімдердің логикалық және шығармашылық аспектілерін ескермегенде, мақсаттардың арасындағы айырмашылықты "сапаға қарсы сан" деп қарастыруға болады.

Қорытындылық

Жатық ойлаумен салыстырғанда, онда шешімдер саны жеке адамның тапқырлығымен ғана шектеледі, тік ойлау арқылы қалыптасқан шешімдердің саны шектеулі болып табылады. Шешімді қалыптастыру үшін шығармашылық қабілетіңізді пайдаланудың орнына, қолда бар білімге сүйену нәтижесінде, логикалық шектеулер аясында, көбінесе тек бірнеше ғана мүмкін жауаптар болады. Сондықтан шешімдер саны шекті деп есептеледі және көп жағдайда бір ғана жауапқа тоқталады. Кітапта Де Боноға тікелей сілтеме жасалады және нақты өмірде ойлаудың тек бір әдісін қолданудың қияли екендігі айтылады. Адамның танымдық процесіне байланысты, ойлаудың бір ғана әдісіне толық бейімделу мүмкін емес. Тіпті адамдар проблеманы кезең-кезеңмен шешуді қабылдаған жағдайда да, сұрақ туғаннан бастап оның аяқталуына дейін қандай да бір шығармашылық көрініс табуы керек. Бұған қоса, Де Бононың жастарда сыншыл ойлауды қалай дамытуды ұсынғанына жауап ретінде Пол мен Эльдер сыншыл ойлау дамытылмайды, керісінше, ол әрбір адамның туа біткен қабілеті екенін айтады.

Тұжырымдаманың бағалануы

Де Боно вертикальдік ойлаудың таңдаулы процесс екенін, ал бүйірлік ойлауды тудырушы деп қарастыруға болатынын айтты. Көптеген академиялық салаларда, мысалы ғылым және математика сияқты пәндерде, вертикальдік ойлау көбінесе бүйірлік ойлаудан артық көріледі. Алайда, осы ойлау әдісін қарастырғанда көзге түсетін кемшіліктер бар. Академиялық ортаны ескергенде вертикальдік ойлау жиі артықшылыққа ие, себебі ойлау процесі сенімді жоспарлауға мүмкіндік береді. Ойлау процесінің тізбектелгендігіне байланысты, нәтижеге жету үшін қажетті қадамдарды анықтау оңай. Бұл көбінесе сенімділікті арттырады және жарамдылықты тексеруді жеңілдетеді. Сонымен қатар, сызықтық тәсілді қарастырғанда, осы ойлау әдістерінен туындаған шешімдер көбінесе бейтарап болады, бұл академиялық ортаны ескере отырып, қосымша артықшылық тудырады. Бұған қоса, осы әдіспен ойлаудың тәуекелі бүйірлік ойлауға қарағанда әлдеқайда төмен. Қолда бар білім базасына сүйенгендіктен, осы әдіспен жасалған шешімдер жақсы ақпараттандырылған. Шешімді жасау кезіндегі мінсіздікке ұмтылудың нәтижесінде, жауаптарда көбінесе жаңалықтың жетіспеушілігі байқалады. Осыған байланысты, көптеген инновациялық идеялар вертикальдік ойлау арқылы тумаған, себебі осылай туған идеялар тек қана қолда бар білімге негізделгендіктен, қарапайым болып көрінеді. Генри Фордтың айтуынша, "Егер мен адамдардан не қалайтынын сұрасам, олар жылдам аттар дейтін еді". Автомобиль қозғалтқышының жасалуы вертикальдік ойлаудың кемшіліктерін көрсетеді, өйткені егер көлікке жаңаша тәсіл қолданылмаса, біз әлі күнге дейін аттарда жүретін болар едік. Соңында, вертикальдік ойлауға қарағанда бүйірлік ойлауды қолдану адамдарға мүлдем байланыссыз салалар арасында байланыс орнатуға мүмкіндік береді, көп жағдайда бұл қолданыстағы құрылымдардан асып түсетін жаңа идеялардың пайда болуына әкеледі.

Тік ойлауды өлшеу

Тік ойлау стиліне тән ерекшеліктерді бағалайтын тесттер бар. Олардың арасында:

Майерс-Бриггстің типтік көрсеткіші

Бұл жеке тұлғаны бағалау, сонымен қатар MBTI деп аталады, жеке тұлға түрлерін және оның қызметтерін анықтайды. Мысалы, осы тестпен бағаланатын тік және жайылма ойлау стиліне қатысты ерекшеліктерге сезімталдық пен интуиция арасындағы айырмашылық кіреді.

Оқу және ойлау стилі

Бұл құрал, басқаша айтқанда SO LAT, аналитикалық және холистік ойлау стильдерін бағалайды. Аналитикалық ойлау тәсілін тік ойлаумен, ал холистік ойлауды көлденең ойлаумен салыстыруға болады.

Сызықтық/Сызықтық емес ойлау стилі профилі

Сызықтық емес/сызықтық ойлауды арнайы өлшейтін тесттер болмағандықтан, Вэнс, Гроувз, Пайк және Киндлер 2007 жылы өздерінің LNTSP өлшемін жасады. Бұл өлшемде осы ойлау стильдерімен байланысты сипаттамаларды бағалайтын 74 сұрақ бар, сонымен қатар оны MBTI-мен салыстыруға болады. Вертикальдық ойлау (сызықтық ойлау) аналитикалық ойлауды, сыртқы деректерді және фактілерді пайдаланумен байланысты сұрақтарға негізделген. Сызықтық ойлауды өлшеу үшін қолданылатын сұрақтың мысалы: "Ірі сатып алу немесе инвестиция жасағанда шешім қабылдағанда мен негізінен жасым, бюджеттік қажеттіліктер немесе болашақ табысым сияқты сандық факторларды ескеремін". Бұдан әрі, LNTSP-дегі осы сияқты сұрақтарға қатысушылар Ликерт шкаласы бойынша жауап береді.