Кіріспе

Гетеротоптық оссификация (ХО) – бұл қаңқадан тыс, бұлшықеттер мен жұмсақ тіндерде сүйек тінінің пайда болу процесі.

Симптомдары

Травматикалық гетеротоптық оссификация (травматикалық миозит ossificans) кезінде науқас бұлшық етте жылу сезіміне, ауыртпалыққа, қатты ісікке және бұлшық етпен байланысты буынның қозғалу шегінің төмендеуіне шағымдануы мүмкін. Көбінесе, бірнеше апта бұрын немесе бірнеше айға дейін сол жерге соққы түсу немесе басқа да жарақат алу оқиғасы болған. Травматикалық неврологиялық жарақаттарға, ауыр неврологиялық ауруларға немесе ауыр күйіктерге ұшыраған және гетеротоптық оссификация дамыған пациенттерде зардап шеккен аймақтарда қозғалыс шектеулері байқалады.

Себептер

Әр түрлі ауырлықтағы гетеротоптық сүйектеу операция немесе жамбас және аяқтардың жарақаттарынан туындауы мүмкін. Жамбас буынының толық алмастырылуы (артропластика) немесе аяқ астының ұзын сүйектерінің ауыр сынуы болған әрбір үшінші науқастың шамамен гетеротоптық сүйектеуі дамиды, бірақ көбінесе бұл симптомдармен көрінбейді. Бұрын жамбас буынының алмастырылуынан кейін гетеротоптық сүйектеу дамыған науқастардың 50-90% гетеротоптық сүйектеудің қосымша ошақтарын дамытуы мүмкін. Гетеротоптық сүйектеу көбінесе бас немесе жұлынның жарақаттарын, басқа да ауыр неврологиялық ауруларды немесе ауыр күйіктерді бастан өткерген науқастарда, әсіресе жамбас аймағында дамиды. Механизмі белгісіз. Бұл бас жарақатынан кейін сынулардың жылдам жазылуын түсіндіруге мүмкін. Гетеротоптық сүйектеуге себеп болатын сирек кездесетін генетикалық аурулар да бар, мысалы, прогрессивті сүйектеуші фибродисплазия (FOP), бұл жағдай зақымдалған дене тіндерінің гетеротоптық сүйекпен алмасуына әкеледі. Ол әдетте туған кезде үлкен бармақтан басталады және науқастың өмірі бойында денеде гетеротоптық сүйектердің пайда болуына себеп болады, соның салдарынан созылмалы ауырсыну пайда болады және ақыр соңында сүйектердің көп бөлігінің қозғалмауы мен бірігуіне алып келеді. Гетеротоптық сүйектеуге себеп болатын тағы бір сирек генетикалық ауру – прогрессивті сүйек гетероплазиясы (POH), бұл теріде немесе тері астында сүйек тінінің пайда болуымен сипатталатын жағдай.

Диагностика

Алғашқы кезеңде рентген көмектеспейді, себебі матрицада кальций жоқ. (Егер жедел жағдай емделмесе, рентгенде оң нәтиже 3–4 аптадан кейін көрінеді.) Алғашқы зертханалық тесттер көп пайда бермейді. Сілтілі фосфатаза белгілі бір кезде жоғарылайды, бірақ бастапқыда аздап ғана көтерілуі мүмкін, кейін қысқа мерзімге жоғары мәнге жетеді. Егер апта сайын тест жасалмаса, бұл ең жоғары мән анықталмай қалуы мүмкін. Жақында сүйек сынығы болған немесе омыртқасы біріктірілген науқастарда бұл көрсеткіштер жоғарылайтындықтан, оларға бұл тест тиімсіз. Жедел сатының басындағы нақты диагнозды қою үшін сүйек сканері жасау қажет, ол гетеротоптық сүйектелуді рентгенге қарағанда 7–10 күн бұрын көрсетеді. Үш фазалы сүйек сканері ертедегі гетеротоптық сүйек түзілуін анықтаудың ең сезімтал әдісі болуы мүмкін. Дегенмен, ерте сатыда анықталған өзгеріс гетеротоптық сүйектің пайда болуына әкелмейді. Тағы бір жағдай, көбінесе ерте гетеротоптық сүйек түзілуі деп қате түсіндіріледі, – тізе немесе тобық айналасындағы сіңірудің артуы (ерте сатыда). Бұл не екені нақты белгісіз, себебі мұндай науқастарда гетеротоптық сүйек түзілмейді. Бұл автономды жүйке жүйесінің және оның қан айналымын реттеуімен байланысты болуы мүмкін деген гипотеза бар. Егер бастапқы белгісі – аяқта ісіну және температураның көтерілуі болса, дифференциалдық диагнозға тромбофлебит кіреді. Гетеротоптық сүйектелу мен тромбофлебитті ажырату үшін сүйек сканері мен венография жасау қажет болуы мүмкін, тіпті олардың екеуі де бір уақытта кездесуі мүмкін. Гетеротоптық сүйектелуде ісіну көбінесе проксимальды және локальды болады, аяқ-тобық ісінуі аз немесе мүлдем болмайды, ал тромбофлебитте ісіну әдетте аяқ бойында біркелкі болады.

Емдеу

Емдеудің нақты түрі жоқ. Алғашқыда, жамбас сүйегінің хирургиялық араласуынан кейін бифосфонаттардың тиімді болуы күтілген, бірақ профилактикалық қолданылғанына қарамастан, оның пайдалы екенін көрсететін нақты дәлелдер жоқ. Өсімнің орналасуына, бағытына және ауырлық деңгейіне байланысты хирургиялық жолмен алып тастау мүмкін. Сәулелік терапия. Гетеротоптық сүйектелудің алдын алу үшін профилактикалық сәулелік терапия 1970 жылдардан бері қолданылып келеді. Әртүрлі дозалар мен техникалар пайдаланылды. Жалпы, сәулелік терапия хирургиялық араласуға мүмкіндігінше жақын уақытта жүргізілуі керек. Операциядан кейін 24-48 сағат ішінде бір реттік дозада 7-8 Грей дозасы сәтті қолданылды. Емдеу көлемі буын айналасындағы аймақты қамтиды және жамбас, тізе, шынтақ, иық, жақ немесе омыртқа миының зақымдануынан кейін науқастарда қолданылуы мүмкін. Бір реттік дозадағы сәулелік терапия жақсы көтеріледі және тиімді, қан кетудің, инфекцияның немесе жараның жазылуының бұзылуының күшеюіне әкелмейді. Басқа мүмкін емдеулер. Индометацин, ибупрофен және аспирин сияқты кейбір қабынуға қарсы препараттар жамбас сүйегін толық алмастырудан кейін гетеротоптық сүйектелудің қайталануын болдырмауға белгілі бір әсер етеді. Физиотерапевттер немесе еңбек терапевттері ұсынатын пассивті қозғалыс жаттығулары немесе басқа да жұмылдыру техникалары сияқты консервативті емдеулер де HO-ның алдын алуға көмектеседі. 114 ересек науқастың ретроспективті қаралымында, өте ауыр бас миының жарақатын алған науқастарда HO-ның азаюы ертедегі қарқынды физикалық және еңбек терапиясының фармакологиялық еммен бірге жүргізілуіне байланысты болуы мүмкін екендігі көрсетілді. Тағы бір мақалада физиотерапияны фармакологиялық және медициналық емдеуге қосымша ретінде қолдану ұсынылды, өйткені пассивті қозғалыс жаттығулары буынның қозғалмасын сақтап, жиі буынның қозғалмауымен байланысты екіншілік жұмсақ тіндердің қысқаруын болдырмайды.