Кіріспе

Еуропаның теңіз тарихы – Еуропаның солтүстік-батыс аймағындағы теңізбен адамның қарым-қатынасының жазбада қалған дәуірін көрсетеді, оған кеме жүргізу, кеме жасау, кеме апаттары, теңіз шайқастары, сондай-ақ теңіз қатынасын қорғауға немесе көмектесуге арналған әскери орналасқан жерлер мен маяктар кіреді. Еуропа бірнеше кеме жүретін теңіздердің арасында орналасқан және оларға құятын кеме жүретін өзендермен қиылысады, бұл теңіз трафигі мен сауданың ықпалын зор дәрежеде жеңілдетті. Еуропаның теңіздерінде тарихтың бағытын мәңгілікке өзгерткен ұлы шайқастар болды, соның ішінде Жерорта теңізіндегі Саламис шайқасы, 1588 жылдың жазында Англия бұғазының шығыс жағасындағы Гравелин шайқасы, онда «Жеңілмейтін» испан армадасы жеңілді, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Ютландия шайқасы және Екінші дүниежүзілік соғыстағы U-кемелер соғысы.

Ежелгі заман

Мысыр деректемелері Кипр аралынан мыс жеткізілімдерінің жүйелі түрде жасалғанын көрсетеді, бұл жүктер б.з.д. 2600 жылға дейін Библос қаласына жеткен. Крит минойлықтары Жерорта теңізінің ең ерте белгілі еуропалық теңіз саяхатшылары болып табылады. Олардың кемелері туралы көп мәлімет жоқ, бірақ олар Сицилияға дейін батысқа қарай керамикалық ыдыстарды саудалаған деген мәлімет бар. Тарихшы Фукидидтің сөзіне сүйенсек, б.з.д. 1900 жылға қарай олардың патшасы Минос әскери-теңіз күштеріне басшылық етіп, Эгей теңізіндегі аралдарды жаулап алды. Микендіктер б.з.д. 1600 жыл шамасында аймақта теңіз үстемдігіне ие болды және Теңіз халықтарының шабуылдарына дейін оны сақтап қалды, бұл шабуылдар Жерорта теңізінің шығысындағы теңіз мәдениетін және теңіз күштерінің тепе-теңдігін бұзды. Келесі ғасырларда ежелгі грек әскери-теңіз күштері алғаш рет екі қатар ескектермен жабдықталған кемелерді пайдалана бастады және б.з.д. 6 ғасырға қарай үш қатарлы трирема барлық теңіз саудасымен айналысатын полистерде қолданысқа енді. Финикиялықтармен бірге, б.з.д. 1200 жыл шамасында Левант және Солтүстік Африкаға қоныстанған грек сауда флоты мен әскери-теңіз күштері б.з.д. III және II ғасырларда Римнің күшеуіне дейін Жерорта теңізіне үстемдік етті. Грек кемелері, афиналық стратег Темистоклдің басшылығымен жүргізілген ұрыс тактикасы, қозғалысы және басқару әдістері Грек-Парсы соғыстары кезінде (б.з.д. 499-449) өте тиімді болды. Грек күштерінің салыстырмалы түрде аз болғанына қарамастан, олар 480 жылы парсы флотын бірнеше теңіз шайқастарында сәтті тоқтатты. Теңіз шайқасы Пирей порты мен Саламис аралы арасындағы бұғазда Саламис шайқасында (б.з.д. 480 жылдың қыркүйек айы) аяқталды, онда 371 грек триремасы мен пентеконтері патша Ксеркстің 1200 кемеден тұратын парсы флотын жеңді, оның құрамында финикиялық, мысырлық, киликиялық және кипрлік контингенттер болды. Грек полистері арасында теңіз үстемдігіне жеткен Афина қаласы Пелопоннес соғысында жеңіліске ұшырады және б.з.д. 405 жылы Лисандр басқаратын Пелопоннес лигасына қарсы флотын жоғалтты. Б.з.д. 325 жыл шамасында грек географы және саяхатшысы Пифей Солтүстік-Батыс Еуропаға (қазіргі Ұлыбритания және Ирландия) және одан да алыс аймақтарға саяхат жасады. Оның "Океан туралы" (Τὰ περὶ τοῦ Ὠκεανοῦ) атты еңбегі, Страбон мен Плинийдің жазбалары арқылы ғана белгілі, Туле жері туралы ұғымды енгізеді және кельт және герман тайпаларын, Арктиканы, мұздықты және түн ортасындағы күнді сипаттайды.

Республика және империя Римдері

Бірінші Пуникалық соғыс кезінде Рим Республикасының адмиралтействосы Карфаген флотына қарсы тиімді күресу үшін флотты құрудың, дамытудың және құрастырудың жаңа және прогрессивті әдістерін ойлап тапты. Мила шайқасындағы, Экном мүйісіндегі, Гермеум мүйісіндегі және Эгаттар шайқасындағы жеңістер римдіктерді Солтүстік Африкадағы Карфагеннің орталығына шайқасты жылжыту үшін теңіз негізіндегі соғыс жүргізу және стратегияларды қолдануға ынталандырды. Б.з.д. 2 ғасырдың екінші жартысындағы Македония соғыстарының аяғына қарай Эгей теңізіне Римнің бақылауы күмәндан тыс болды және бүкіл Жерорта теңізіне толық үстемдік орнатылды, бұл қазір Mare Nostrum ("біздің теңіз") деп аталады. Римдік галереялар Рим империясының құрылысына көмектесті. Империяның Карфагенмен күресі оларды соғыс галереяларын салуға және соғысуға шабыс тартты, бірақ галереяларда жүк салуға көп орын болмады, сондықтан, әсіресе Египетпен сауда үшін "дөңгелек кемелер" құрылды. Олардың көптегені 61 метрге дейін созылып, мың тоннадан астам жүк тасымалдай алды. Бұл кемелер Жерорта теңізінде тауарларды тасымалдау үшін тек желкен күшіне сүйенді. Рим сауда флоты тасыған тауар көлемі өнеркәсіптік революцияға дейін басқа кез келген флоттан артық болды. Біз осы дөңгелек кемелер туралы көп нәрсе білеміз, себебі римдіктер, египеттіктер мен гректер сияқты, тасқа жазбалар қалдырды, кейде тіпті саркофагтарға дейін. Рим кемелерінің көптеген құлауына себеп, рим дәуіріндегі сауда кемелерінің өте көп болуы болды, өйткені Жерорта теңізіндегі теңіз саудасының көлемі тек 19 ғасырда ғана теңестірілді. Бұл кеме құлауының санын күрт арттырды.

Византия империясы

Батыс Жерорта теңізі варварлардың бақылауына көшті, олардың шапқындары империяны екіге бөлгеннен кейін, ал Византия теңіздің шығыс жартысын басып алды. Шығыс империясы 1453 жылға дейін сақталды, мұның себебі Византия теңіз күшінің тиімділігі болды, олардың флоты византия отымен (немесе грек отымен) қаруланған, бұл мұнай мен селитра қоспасынан тұратын және кеменің бауындағы түтіктер арқылы атылатын қару. Дұшман кемелері көбінесе Византия флотына тым жақын барудан қорқатын, себебі сұйық от византиялықтарға үлкен артықшылық берді.

Ганза одағы

Ханза лигасы – 13-17 ғасырлар аралығында Балтық теңізі мен Солтүстік Еуропаның көп бөлігінде сауда монополиясын құрып, сақтап тұрған Солтүстік және Орталық Еуропа қалаларының саудагерлік гильдияларының сауда және қорғаныс одағы. Аймақтағы сауда одақтастықтары 1157 жылдан бастап құрыла бастағанмен, Любек қаласы 1241 жылға дейін Гамбургпен (Люнебургтен тұз жолдарына бақылауды жүзеге асырған) одақ құрмады. Сауда көбінесе теңіз арқылы жүргізіліп, салықтар мен саяси кедергілерден қашу үшін, ал 15 ғасырдың соңында Ханза лигасы шамамен 60 000 тонна көлемдегі кеме тасымалын бақылап отырды. Осы кезеңде Жерорта теңізінде компастар кеңінен қолданылса да, Ханза кемелерінің капитандыры жаңа технологияны қабылдауға асықпады, бұл оларды кеме апаттарына ұшырату қаупін арттырды. Сонымен қатар, олармен қарақшылар да күресуге тиіс болды. Өркендеген кезеңінде одақ Лондон мен Эдинбургтің батысында, шығысында Новгород пен Норвегиядағы Бергенге дейінгі барлық қалаларда сауда посттары мен конторларын ұстады. 1450 жылдан кейін Лиганың күші әлсірегеніне 15 ғасырлық дағдарыс, аумақтық билеушілердің сауданы бақылауға қатысты саясатын өзгерту, күміс дағдарысы және Балтық теңізіндегі шамайдан тыс сельдь қорының жоғалуы сияқты бірнеше фактор себеп болды. 16 ғасырдың соңы мен 17 ғасырдың басында Лига өзінің ішкі тартыстарды, швед, голланд және ағылшын саудагерлерінің күшеуін, сондай-ақ Реформациямен бірге жүрген әлеуметтік және саяси өзгерістерді жеңе алмағандықтан ыдырады. Қатаң монополияны ұстағанмен, Лиганың жүк көлемін арттыру қажеттігі кеме жасаудағы жаңа үлгілерге әкелді, ал шамамен 160 қала мен ауылдың еркін бірлестігі – жақсы реттелген сауданың артықшылықтарын көрсеткен, тарихи бірегей экономикалық одақ болды.

Венеция Республикасы

1300 жыл шамасында Венеция үлкен сауда галеяларын, «галеа гросса» деп аталатындарын дамыта бастады. Олардың экипажы 200-ден астам адамды құрап, салмағы 250 тоннаға жететін. Бұл кемелер жолаушылар мен жүктерді Константинопольге (қазіргі Стамбул) және Египеттегі Александрияға жеткізіп, содан кейін Венецияға заттар мен сән-салтанат әкелетін. Португалия ашқан Индияға теңіз жолы Венецияның сауда кемелері мен дәмдеуіш саудасының алтын ғасырына нүкте қойды, бірақ соғыс галеялары (немесе шайқас кемелері) әрі қарай қолданылып келді. Соғыс галеяларының экипажы көбінесе соғыс тұтқындары немесе сотталғандардан тұратын, олар әдетте бір ескекке үштен алтыға дейін тіреліп отыратын. 1450 жылға қарай 3000-нан астам венециялық сауда кемелері жұмыс істеді. Венеция Республикасының сауда империясы тарихтағы кез келген басқа империядан ұзаққа созылды, тіпті сауда кемелері де қару-жарақ тасымалдауға міндетті болды, ал жолаушылар қарулы және соғысуға дайын болуы керек еді. 13 ғасырдың басынан 18 ғасырдың соңына дейін Республика Адриатика, Эгей және Қара теңіздерді биледі. Генуя Республикасы Венецияның басты қарсыласы болды, олардың арасында көптеген соғыстар өтті. 1298 жылы генуэздіктер Курзолада венециялық флотты талқандады, бірақ 1354 жылы Грекиядағы Сапиенца шайқасында жеңіліске ұшырады.

Еуропаның жаңалықтарды ашу дәуірі (1400 - 1600 жж.)

Ашық теңіздер дәуірі португалдық теңізшілермен басталды, онда Генрих Теңізші Португалияда теңіз мектебін құрды, нәтижесінде каравель, карак және галеон сияқты жаңа кеме жасау технологиялары пайда болды. Португалия империясы Португалия Корольдігін жаһанның көбірек бөлігін ашуға және картаға түсіруге, соның ішінде Жақсы Үміт мүйізі арқылы Үндістанға теңіз жолын табуға бағытталған маңызды сапарларға жетеледі. Алғашқыда Бартоломеу Диаш Португалиядан шығып, Жақсы Үміт мүйізін айналды, ал Васко да Гама Африканың оңтүстік ұшына жетіп, Үндістанға қарай жол тартты. Тарихта алғаш рет адамдар Еуропадан Африканы айналып Азияға теңіз жолымен жетті, бірақ Фра Мауро картасы 1420 жылы Үндістан кемелерінің Жақсы Үміт мүйізін кесіп өткенін көрсетеді. Бұл Бразилия мен Оңтүстік Американы ашуға және әлемді айналып шығуға әкелді, португал ақсүйекі Фердинанд Магеллан әлемді айналып, тұңғыш рет Тынық мұхитын кесіп өтті. 16 ғасырдың басында Үнді мұхитындағы теңіз шайқастары, соның ішінде 1509 жылғы Диу шайқасы тарихта маңызды бұрылыс болды: Жерорта теңізі мен салыстырмалы түрде оқшауланған теңіздерден, ежелгі және орта ғасырларда даулы болған аймақтардан мұхиттарға және жаһандық деңгейде еуропалық гегемонияға көшу. Христофор Колумб 1492 жылдың 3 тамызында Санта-Мария кемесімен тарихтағы ең танымал саяхатына шықты. Испанияның оңтүстігіндегі Палос қаласынан шығып, батысқа қарай бет алды. Азық-түлік пен жөндеу үшін Канар аралдарында қысқа тоқтағаннан кейін, ол Азияға қарай сапарлады. Ол қазан айында Сан-Сальвадорға (Багам аралдарының ең шығыс бөлігіне) жеткеніне сенімді, содан кейін Куба мен Испаньоладан өтіп, Азияны іздеуді жалғастырды. 1493 жылы ол елге қайтып келгенде, оны қаһарман ретінде қарсы алды және алты ай ішінде 1500 адамы мен 17 кемесіне қолбасшылық етті. 1571 жылы Патра шығанағында 400-ден астам түрік және христиан кемелері қатысқан галералар арасындағы соңғы үлкен шайқас болды. Лепанто шайқасы деп аталған бұл шайқаста шамамен 38000 адам қаза тапты. "Дон Кихот" романының авторы Мигель де Сервантес шайқаста жарақат алды. 1587 жылдың сәуір айында сэр Фрэнсис Дрейк Испанияның оңтүстігіндегі Кадис портында 37 испан кемесін өртеп жіберді. Ян Хуйген ван Линшотеннің "Саяхаттар" кітабының жарық көргені Еуропаның теңіз тарихында маңызды бұрылыс болды. Бұл кітап жарық көргенге дейін португалдар 100 жылдан астам уақыт бойы Алыс Шығысқа теңіз жолын жасырып келген. "Саяхаттар" кітабы ағылшын, неміс (1598), латын (1599) және француз (1610) тілдерінде жарық көрді. Еуропалықтардың көпшілігі голланд тіліндегі түпнұсқа нұсқасын және француз тіліндегі аудармасын оқыды. Теңіз жолы туралы білім барлық еуропалықтарға қол жетімді болғаннан кейін, Шығыс Азияға көбірек кемелер сапарлады. 1595 жылы голланд флоты Линшотеннің карталарын пайдаланып Үндістанға сапарға шықты. (Кітаптың голланд тіліндегі нұсқасы 1596 жылы жарық көрді, бірақ теңіз карталары өткен жылы жарық көрген). Теңіз карталарын басып шығару голланд және британ Шығыс Үндістан компанияларына Португалияның Шығыс Үндістанмен сауда монополиясын бұзуға мүмкіндік берді. Оның еңбегінің арқасында протестанттық Еуропа ашылулар дәуіріне енді.

Еуропалық инновациялар

VI-XVIII ғасырлар аралығында Еуропаның теңіз тарихы әлемге терең ықпал етті. XVI ғасырдағы толық желкенді, бортынан оқ атуға арналған кемелер континентке әлемді бағындыруға қабілетті қару берді. Осы кезеңде еуропалықтар теңіз саласында көрнекті жаңалықтар жасады. Бұл жаңалықтар оларға теңіз арқылы кеңістікті кеңейтуге және, әсіресе XVI және XVII ғасырларда, колониялар құруға мүмкіндік берді. Олар кемелер үшін жаңа желкендік жүйелер, қаңқаға негізделген кеме жасау, батыстың "галеасы" (XI ғасырдың соңында), күрделі навигациялық құралдар және толық карталар жасады. Исаак Ньютон "Табиғат философиясының математикалық принциптері" еңбегін жариялағаннан кейін, навигация түбегейлі өзгерді. 1670 жылдан бастап бүкіл әлем ендік градусын өлшеу үшін дерлік қазіргі заманғы құралдар мен ең жақсы сағаттарды пайдаланды. 1730 жылы секстант ойлап табылды және теңізшілер өз астролабын оған ауыстырды.

Барбарийлік қарақшылар

Бірнеше ғасыр бойы, шамамен Крест жорықтары кезінен бастап XIX ғасырдың басына дейін, Солтүстік Африканың барбариялық қарақшылары Батыс Жерорта теңізінде кемелерге шабуыл жасады. 1816 жылы Корольдік теңіз күштері голландтардың көмегімен Алжир портында барбариялық флотты жойды. Осы кезеңдегі ең белгілі қарақшы – Барбаросса болуы мүмкін, ол 1475-1546 жылдар аралығында Лесбос аралында (қазіргі Грекия) дүниеге келген Османдық түрік адмиралы және капер Хайр ад-Диннің лақап аты еді.

Гибралтар қоршауы және Трафальгар шайқасы

1779 жылдың шілдесінде Ұлы Гибралтар қоршауы басталды, бұл Франция мен Испанияның британдықтардан Гибралтарды қайтарып алуға жасаған әрекеті. Гарнизон барлық шабуылдарды тойтарды, оның ішінде 1782 жылдың 13 қыркүйегінде болған 48 кемелік және 450 зеңбірекке ие шабуылды да. 1805 жылдың қазан айында Трафальгар шайқасы өтті, онда 60 кеме қатысты, оның 27-сі британдық, ал 33-і француз және испандық кемелер болды. Британдықтар бірде-бір кемесін жоғалтпады және жау флотын жойды, бірақ адмирал Лорд Нельсон шайқаста қаза тапты. Бұл 19 ғасырдың басындағы ең маңызды теңіз шайқасы болды және сол кездегі британдық теңіз күшінің басымдығын бекітті.

Маяктар

Мелорияның фарасы көбінесе Рим дәуірінен бері Еуропадағы алғашқы маяк деп есептеледі. Мелория – Тиррен теңізіндегі Тоскана жағалауынан тысқары орналасқан жартасты кішкентай арал, және осы жерде екі орта ғасырлық теңіз шайқасы болған. Испанияның солтүстік-батысындағы Геркулес мұнарасы (Torre de Hércules) шамамен 1900 жылға жуық көне. Ежелгі римдік маяк Галисиядағы А-Корунья қаласының жанында орналасқан, оның биіктігі 57 метрді құрайды. Бұл әлемдегі ең көне, әлі жұмыс істеп тұрған римдік маяк. Smithsonian журналының мәліметінше, Францияның Жиронда өзеніндегі Кардован мұнарасы 1822 жылы Френель линзасын алғаш рет қолданған маяк болды. Хабарға сәйкес, бұл шам теңізде 32 шақырымнан астам қашықтықтан көрінетін.