Антиперистатис: Қарсылықтың күшін күшейту принципі
Antiperistasis
Антиперистатис – философияда қарама-қарсы сапалардың күшін күшейту процесі. Платон мен Аристотельдің тыныс алу, дауыл сияқты құбылыстарға қатысты түсіндірмесі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Антиперистаз – философияда нақты немесе жасалған түрлі процестерді білдіретін, бір қасиеттің қарсы қасиеттің күшін күшейтуіне себеп болатын жалпы термин.
Antiperistasis, in philosophy, is a general term for various processes, real or contrived, in which one quality heightens the force of another, opposing, quality.
Шолу
Тарихи тұрғыдан антиперистаз түрлі құбылыстарды түсіндіру үшін қолданылған, мысалы, тез әрекеттесетін әк пен суық судың өзара әрекеттесуінен бастап, күн күркірі мен найзағайдың пайда болуына дейін. Платон өзінің "Тимей" еңбегінде периоздың итерімделуі тұжырымын енгізеді, оны түрлі құбылыстарды түсіндіру үшін пайдаланды. Мысалы, Платон адамның тыныс алуының қалай жұмыс істейтінін түсіндіру үшін осыған жүгінеді. Оның "теориясын" ең танымал Аристотель қабылдады, ол антиперистаз терминін кеңінен таратты. Қысқасы, бұл – "қозғалысын тоқтатқан дене, қозғалтқышынан ажырағаннан кейін, өтетін орта арқылы қозғалады" деген ілім. Логикалық тұрғыдан алғанда, бұл бос кеңістік жоқ деген идеямен байланысты. Осы түсіндірмеге сүйене отырып, академиялық философтар суықтың көп жағдайда дене температурасын арттыратынын, ал құрғақтықтың ылғалдылығын арттыратынын айтты. Сөйтіп, суық сумен құйылған әк (CaO) отқа тұтанатын болды (кейіннен экзотермиялық реакция ретінде түсіндірілді). Бұл сондай-ақ, құдықтағы судың қыста жаздағыдан жылырақ сезінуінің себебі де болды (кейіннен сенсорлық бейімделу мысалы ретінде түсіндірілді). Сондай-ақ, күн күркірі мен найзағайдың аспанның суықтығынан туындаған антиперистаздың салдары деп есептелді. Аристотельдің ізбасарлары – перипатетикалық философтар антиперистаз қағидасын кеңінен қолданды. Мұндай авторлардың айтуынша, антиперистазды қолдаушылардың басқа мысалдарына Гиппократтың "ішкі ағзалар қыста ең ыстық болады" деген афоризмі және күннің күшінің артуына байланысты тек жазда ғана пайда болатын жоғары атмосферадағы бұршақ пайда болуы жатты. Роберт Бойль осы ілімді "Суық туралы жаңа тәжірибелер мен байқаулар" атты еңбегінде зерттеді.
Historically, antiperistasis as a type of explanation was applied to numerous phenomena, from the interaction of quicklime with cold water, to the origin of thunder and lightning. In his Timaeus, Plato introduces the concept of periosis pushing around in order to explain various phenomena. Plato, for instance, appeals to it to explain how respiration functions in human beings. His 'theory' has been most famously adopted by Aristotle who made popular the term antiperistasis. In a nutshell it was "the doctrine that a moving object, which is no longer in touch with the mover, is moved by the medium through which it moves. Logically, it is connected to the idea that void does not exist. It was using this explanation that academic philosophers claimed that cold, on many occasions, increases a body's temperature, and dryness increases its moisture. Thus, it was said, quicklime (CaO) was apparently set ablaze when doused with cold water (an effect later explained as an exothermic reaction). It was also the understood reason for why water, such as that in wells, appeared warmer in winter than in summer (later explained as an example of sensory adaptation). It was also suggested that thunder and lightning were the results of antiperistasis caused by the coldness of the sky. Peripatetic philosophers, who were followers of Aristotle, made extensive use of the principle of antiperistasis. According to such authors,
Other examples used by the proponents of antiperistasis included the aphoristical saying of Hippocrates, "the viscera are hottest in the winter"; and the production of hail in the upper atmosphere, believed to occur only in the summer due to the increased heat of the sun. Robert Boyle examined the doctrine in his work, "New Experiments and Observations upon Cold."