Кіріспе
"Патша қайтыс болды, ұзақ өмір сүрсін патша!" – әртүрлі елдерде жаңа монарх таққа отырған кезде айтылатын дәстүрлі жариялау. Көрінеу қайшылыққа толы бұл сөз тіркесі бұрынғы монархтың қазасын хабарлап, жаңа монархқа құрмет көрсету арқылы үзіліссіздікті бекітеді. Бұл фраза кеңінен таралған тіркес үлгісіне айналды. Сөздің есте қалу қабілеті (эпаналепсис есебінен, ішінара) және тарихи маңызын ескере отырып, бұл тіркес мұрагерлік немесе алмастыру тақырыбындағы мақалалардың, редакциялық материалдардың немесе жарнамалардың тақырыбы ретінде жиі қолданылады. Ұлттар Лигасының құрылушыларының бірі Роберт Сесил Ұлттар Лигасының соңғы отырысындағы сөзін: "Ұлттар Лигасы құлап қалды. Біріккен Ұлттар ұзақ өмір сүрсін!" – деп аяқтады.
"The king is dead, long live the king!" is a traditional proclamation made following the accession of a new monarch in various countries. The seemingly contradictory phrase simultaneously announces the death of the previous monarch and asserts continuity by saluting the new monarch. This phrase has become a popular phrasal template. Given the memorable nature of the phrase (owing, in part, to epanalepsis), as well as its historic significance, the phrase crops up regularly as a headline for articles, editorials, or advertisements on themes of succession or replacement. Robert Cecil, one of the architects of the League of Nations, concluded his speech at the final session of the League of Nations with the statement: "The League is dead. Long live the United Nations."
Шығу тегі
Бастапқы сөз тіркесі 1422 жылы әкесі Карл VI қайтыс болғаннан кейін Карл VII француз тағына отырғанда алғаш рет жарияланды. Францияда бұл хабарламаны дәстүрлі түрде Францияның жоғары дәрежелі теңдесі, Узес герцогы жасаған, өйткені бұрынғы патшаның денесі салынған табыт Париждің солтүстігіндегі Сен-Дени базиликасының жер астына түскен кезде. Бұл сөз тіркесі “le mort saisit le vif” заңынан туындады, яғни егемендік бұрынғы монархтың қайтыс болған сәтінде дереу ауысады. “Патша қайтыс болды” дегені – жаңа ғана қайтыс болған монарх туралы хабар. “Патшаның ғұмыры ұзақ болсын!” – бұл сөздер бұрынғы патша қайтыс болғаннан кейін дереу таққа отыратын мұрагерге арналған. Сол кезде француз тілі Англиядағы аристократияның басты тілі болғандықтан, бұл жариялау тез арада сол дәстүрді идеалды бейнелейтіні мойндалды, ал Англияда бұл дәстүр 1272 жылға дейін барып жетеді, сол кезде Генрих III қайтыс болғанда оның ұлы Эдуард I крест жорығында болды. Мұрагерлікке байланысты соғысқа жол бермеу үшін Корольдық кеңес: “Тәж ешқашан бос қалмауы керек, ел ешқашан монархсыз қалмауы керек” деп жариялады. Осылайша, Эдуард дереу патша деп жарияланды және ол әкесінің қайтысы туралы хабарды күтіп, Англияға оралғанға дейін қашықтықта билік жүргізді. Тағы бір мысал – француз патшалар әулеті. Францияда Людовик XV Людовик XVI-ның ізашары болды. 1774 жылдың 10 мамырында сағат 11:00 шамасында Людовик XV қайтыс болғаннан кейін, оның мұрагері Людовик Август, Франция дофині, дереу Франция королі Людовик XVI атанды.
Қолданылуы
Кейбір монархияларда, мысалы Ұлыбританияда, билік аралық кезеңге жол берілмейді, оның орнына билікті дереу беру идеясы қолданылады (яғни, таққа мұрагер алдыңғы монархтың қайтысымен бірден жаңа монарх болады). Бұл белгілі фраза Auctoritas деп аталатын жеке билік нысанымен байланысты егемендіктің үздіксіздігін көрсетеді. Ал кейбір басқа монархияларда жаңа монархтың билігі тек тәж кигізу немесе басқа да ресми немесе дәстүрлі шаралар арқылы басталады. Мысалы, Польша-Литва одағында патшалар сайланды, бұл көбінесе салыстырмалы түрде ұзақ билік аралық кезеңдерге әкеп соқты. Ондай кезде Польша приматы interrex (патшалар арасындағы билеуші) рөлін атқарды. Эрнст Канторовичтің 1957 жылғы патшаның екі денесі туралы танымал теориясы auctoritas (Канторович осы жерде dignitas синонимін қолданды) жойылған монархтан жаңа монархқа қалай берілетінін көрсетті. Тайланд Корольдігінде 2016 жылдың 13 қазанында король Бхумибол Адульядедждің қайтысы туралы ұлттық телеарнадағы сөйлеуін аяқтағанда Премьер-министр: «Оның Ұлылығы король Бхумибол Адульядедж, Рама IX, қайтыс болды. Жаңа корольдің патшалығы ұзақ болсын!» деп жариялады. Алайда, Таиландта патшалық мұрагерлік автоматты түрде жүзеге аспайды, сондықтан Ваджиралонгкорн 2016 жылдың 1 желтоқсанында ресми түрде таққа отыру және жариялау рәсіміне дейін Мұрагер принц ретінде қызметін жалғастырды. Ұлыбританияда және әйелдерге таққа отыруға рұқсат берілген басқа да елдерде «патша» сөзін қажет болған жағдайда «патшайым» деп ауыстыруға болады.