Кіріспе

Сақдалист қозғалысын 1930 жылы жазушы Бениньо Рамос құрды. Қозғалыстың атауы тагал тіліндегі "Sakdal" сөзінен шыққан, ол "айыптау" деген мағынаны білдіреді және француз жазушысы Эмиль Золаның "J'Accuse !" атты редакциялық мақаласына сілтеме жасайды. Қозғалыстың бағдарламасы жедел тәуелсіздік, жерді қайта бөлу, салықтарды төмендету және үкіметтің есеп берушілігін арттыру секілді мәселелерге негізделген. Қозғалыс 1935 жылға дейін сақталды, одан кейін Сақдалист басшылары белсенді көтеріліс ұйымдастырды, бірақ ол тез жеңіліске ұшырап, партия таратылды. 1930 жылдардың басында жүздеген мың филиппиндіктерге ықпал еткен бұл қозғалыста 20 000 ресми мүше болған деп есептеледі.

Қозғалыстың сәйкестігі

Сақдалистердің басты мақсаты қарапайым болды: олар АҚШ-тан толық және дереу тәуелсіздік алуды қалады, оны салық жүйесін жеңілдетудің ең тиімді жолы деп есептеді. Бұл қозғалыс жемқорлық пен теңсіздікке наразылық тудырды. Бениньо Рамос 1930 жылдың желтоқсан айындағы редакциондық мақаласында осы сезімдерді былай сипаттады: «Манила қаласында біздің басшыларымыз деп аталатындардың кедейлерден жиналған салық есебінен байып, тойғанын көріп отырмыз. Олардың әсем көліктері мен үйлері бар, бірақ бізге тек әсем әрі мәнсіз уәделер ғана жеткізіледі. Олар америкалықтар сияқты көп уәде беруге және оны орындауға азырақ үйренді». Адамдар түрлі себептермен Сақдалист қозғалысына қосылды. Партия саяси қайраткерлердің бұрыс істерін қорқынышсыз жария етті, кедейлер мен қудаланғандарға шынайы көңіл бөлді, тәуелсіздікке қатысты ұстанымында келісімсіздік танытты және халықтың ақшасына құмар болмауымен өзінің адалдығын сақтады. Мүшелері бұл қозғалысты өте адал деп санады, өйткені оны шағын, қарапайым орта тап азаматтары құрған. Партияның болашаққа деген үміті зор болды. Сақдалистер тәуелсіздік алған жағдайда, үкімет жерді жерсіздерге қайтарып, жұмысшылардың әл-ауқатын жақсарту, өнеркәсіптерді мемлекеттік меншікке алу, жастарға шынайы филиппин білімін беру, халыққа бағытталған сот жүйесін құру және саясаткерлердің қызметін қатаң бақылау арқылы өткен қателіктерін түзете алады деп сенді. Жалпы пікір бойынша, бұл азаматтардың қылмыс жасауына жол бермейді, өйткені жаңа тәуелсіз өмір салтында әркім бай, бақытты және жайлы болады.

Бениньо Рамос

Бениньо Рамос (1893–1946) өмірінің жастық шағы мен қалыптасу кезеңін ақын, мектеп мұғалімі, мемлекеттік қызметкер және газет редакторы болып жұмыс істеумен өткізді. 1917 жылы Мануэль Кесон оны Сенатқа толық уақытты аудармашы қызметіне алғанға дейін. Ол он үш жыл ықпалды сөз жазушы және шешен ретінде жұмыс істеді, осы процесте Манила мен Булакан қалаларындағы партиялық шараларда Кесонның атынан сөйлеу арқылы саяси жақтастарының шағын, бірақ берік тобын құрды. 1930 жылдың маусымында Кесонмен туған келіспеушілік Рамосты Сенат Төрағасының өтініші бойынша үкіметтегі лауазымдарынан кетуге мәжбүр етті. Рамос «Сакдал» газетін шығара бастады, осылайша «Сакдалист» қозғалысын құрды. Төрт жыл газетті басқарғаннан кейін Рамос газет арқылы сын жазбаларын жариялаумен ғана шектеліп отырмай, «Сакдалистердің» үкіметтік лауазымдарға сайлануы үшін белсенді үгіт-насихат жүргізуге стратегиялық қадам жасады. «Сакдалистер» 1934 жылғы жалпы сайлауда бірнеше күтпеген жеңіске жетті, бұл Бениньоны бұрынғыдан да әйгілі етті. Рамос 1935 жылдың мамырындағы көтерілістің ауыр сәтсіздігін Токиодан бақылады. Ол жеңілісті мойындаудан бас тартып, «Біз Америка үкіметі аралдарда соншалықты күшті екенін білеміз, оған қарсы көтеріліс – өзіне-өзі қастық етумен тең. Бірақ біз не істей аламыз?» деді. Рамостың көтеріліске берген жауабы оның беделін түсірді, ал қоғамдық пікір оған қарсы бұрылды. Филиппин тәуелсіздігі үшін жұмысын жалғастыру мақсатында ол Жапонияға тұрақты түрде көшіп кетті, онда «Ганап» саяси партиясын құрды. Рамос 1939 жылдан 1942 жылға дейін заңсыз ақша жинағаны үшін түрмеде отырды, босатылғаннан кейін «Калибапи» және «Макапили» саяси ұйымдарын құруға көмектесті. Ол 1946 жылы ұшақ апатында қаза тапқан болуы мүмкін, бірақ оның өлімі туралы толық мәліметтер әлі белгісіз.

Шығу тегі

1930 жылдың ақпан айында Филиппинде жұмыс істейтін американдық мұғалім Мейбл Браммитт бірнеше орта мектеп оқушыларын расистік сөздермен қорлады, оларды "тәтті картоп жеушілер" және "маймылдар" деп атады. Мұғалімнің нәсілшілдік айқын сөздеріне жауап ретінде студенттер жоғары деңгейдегі наразылық акцияларын ұйымдастырды. Бениньо Рамос студенттердің мүддесіне көңіл білдірген соң, наразылыққа қатысуға шешім қабылдады. Рамос – сөзді шешен, жоғары деңгейдегі мемлекеттік қызметкер болды, ал оның ашық қарсылығы болашақ филиппин президенті Мануэль Кесонның көзқарастарына түбегейлі қайшы келді. Кесон сол кезде сенатор болып жұмыс істеген, сонымен қатар Рамостың жұмыс берушісі және ұстазы болды. Ол Рамостың наразылыққа қатысқаны туралы естігеннен кейін, үкіметтегі лауазымдарынан кетуін талап етті, ал 18 маусымда Рамос оған бойын бұрды. Үкіметтің наразылыққа берген жауабынан ашуланған Рамос қазіргі филиппин үкіметін сынау үшін платформа ретінде газет шығаруды жөн көрді. Жеке қаржысын, сондай-ақ достары мен жанкүйерлерінен алған қаржылық көмекті пайдалана отырып, оның екі апта сайын жарық көретін "Сакдал" газетінің алғашқы саны 1930 жылдың 28 маусымында жарық көрді. Осы алғашқы санының таралымы "Сакдалист" қозғалысының ресми басталуын білдірді.

19311932 жылдар

Бұл газет Филиппиндегі әлсіз, кедей және қанауға ұшыраған азаматтарды қорғауға арналған еді. Ағымдағы үкіметті сынаған кез келген адам газетке редакциялық мақалалар жазуға мүмкіндік алды, және 1931 жылдың соңына қарай газеттің таралымы 18 494 жазылушыға жетті. Газет үкіметтік бекітілген почталық жеңілдіктерге тәуелді болды, сондықтан жазушылар кейде өз дауыстарын толығымен жою қаупімен, керістік туған сәттерде сезімтал тақырыптардан қашуға мәжбүр болды. "Сақдал" жақтастары шенеуніктерді үнемі сынап, елден қуылған қолдаушыларына қайырымдылық жинап, шетелдік тауарларды бойкоттап, Пампангадан Замбалес және Мариндюкке дейінгі аймақтардағы әртүрлі ұйымдардың шақыруымен лекциялар оқыды. 1932 жылы ұйым баспа процесін жеңілдету үшін баспахана сатып алуға жететін қаржыны қайырымдылық арқылы жинады. Жыл соңында "Сақдал" жазылушылары Бениньо Рамосты АҚШ-қа дипломатиялық сапарға жіберу үшін, Конгресс алдында "Харе-Хавес-Каттинг" заңына наразылық білдіру мақсатында бірнеше мың песо жинады. Рамос өз мақсатына қолдау білдіру үшін шетелдік жақтастарды тарту үшін "Сақдал" газетінің көшірмелерін өзімен алып жүріп таратып, сапарға шықты.

Арық-шайырды кесу туралы заң

Hare–Hawes–Cutting Act американдық ауыл шаруаларының саяси әрекет комитеттерінің бастамасы болды. Американдық PAC-тер Ұлы депрессия кезінде филиппиннен импортталатын тауарлар олардың экономикалық тұрақтылығына үлкен қауіп келтіреді деп санады. Бұл заң филиппиншілдерді ресми американдық тарифтерге бағынуға міндеттейді және тәуелсіздікке қарай он жылдық кезеңді бастайды. Сақдалистер он жылдық күту мерзімін тым ұзақ деп есептегендіктен, бұл заң жобасына қарсы шықты. Филиппин Ұлттық партиясы актіні қолдады, ол президент Герберт Гувердің ветосын күштен шығарғаннан кейін 1933 жылдың басында АҚШ Конгресімен бекітілді.

1933 жыл

Рамос 10 сәуірде АҚШ-қа кетті, ал «Сакдал» газетінің редакторы Целерино Тьонько оның болмаған кезінде газеттің міндетін атқарушы басқарушысы болды. Рамос бірнеше ай бойы Калифорния, Юта және Денвер қалаларымен саяхаттап, шілде айында Вашингтонға жетті. «Сакдалистердің» көңіліне сыймағандай, Рамос батыс аймақтарын шарлағаннан кейін «Арық-шаян» заңының қабылдануын тоқтатуға үлкермеді. Ол шаралар қолдану үшін елордаға тым кеш келді. Рамостың тиімсіз саяхаты «Сакдалист» партиясында үлкен наразылық тудырды. Басшылық, олардың саяси демонстрациялар мен сыншыл баспасөздің дәстүрлі әдістері тәуелсіздікке жету жолында жеткіліксіз екеніне келісті. Сонымен қатар, Филиппиндегі заң шығарушылар бұл мәселеде өз пікірлерін өзгертуге дайын емес еді. Елде келесі жылы жалпы сайлау өтетінін ескере отырып, олар өздерінің саяси партиясын құрып, конгресте ресми өкілдік алатыны ғана дұрыс шешім деп санады. Осылайша, 1933 жылдың қазан айының ортасында ресми «Сакдалист» саяси партиясы құрылды.

1934 жыл

Қозғалыстың бөлімдері маусым айындағы Сенат және Өкілдер палатасы сайлауларына дайындық үшін Филиппиннің барлық аймақтарында құрылды. Сақдалистер сенімді көрсетіп, Өкілдер палатасында үміткер болған үш орынның барлығын жеңіп алды. Бір сақдалист Мариндуке провинциясының губернаторы болды. Сонымен қатар, "Лагуна, Булакан, Ризал және Кавитеде партияның муниципалитет лауазымдарына кандидаттары ерекше нәтижелер көрсетіп, маңызды лауазымдардың жиырмадан астамын жеңіп алды". Бұл көптеген жеңістер, әрине, Nacionalista партиясының Tydings–McDuffie Act (Hare–Hawes–Cutting Act) заңын қолдауын күшейтуге жеткіліксіз болды, бірақ Сақдалист қозғалысын танымал етуге және Филиппиндегі ауылдық наразылықтың деңгейін көрсетуге жететіндей болды. Ұлттық партия Сақдалист қозғалысының шынайы күшін тез түсінді. Олар бірден партия ішіндегі ұсақ-түйек дауларды шешіп, бірігіп, Сақдалистерді саяси аренадан шығарып тастауға кірісті. Осы саяси кедергіге қарсы тұру үшін Рамос қараша айында Жапонияға сапар шекті, АҚШ-тағы сәтсіз саяхатынан кейін сыртқы қолдау алуға тырысты.

Тайдингс-МакДаффи заңы

1934 жылы 24 наурызда қабылданған бұл заң, бір жыл бұрын қабылданған Hare-Hawes-Cutting заңының тікелей жалғасы болды. Ол да, Hare-Hawes-Cutting заңы сияқты, 10 жылдан кейін тәуелсіздікке уәде берді, соған жауап ретінде Рамос: «АҚШ үкіметінің тәуелсіздігімізді өлтіруіне және филиппиндіктердің барлық жерлерін тартып алуына қанша «он жыл» керек?» деді (Стуртевант кітабы, 231). Бұл заң Сақдалист партиясының наразылығының басты себептерінің бірі болды және Рамосқа наразылықтың неғұрлым қатаң тәсілдерін қолдануға түрткі болды.

2 мамыр көтерілісі

Сақдалистер партиясы қысқа мерзім ішінде қарқынды өсті, ал сәуірдің басына қарай Маниланың төңірегіндегі провинциялардағы олардың әрекеттері үкіметтік ортада алаңдаушылық туғызды. Филиппин үкіметі халық арасындағы наразылықтың күшеюін күтіп, «Сақдал» газетінің пошта арқылы таратқысынан айырып, қоғамдық жиналыстарды тек үкіметтің рұқсатымен ғана өткізуге бұйырды. Бірақ бұл шаралар сәтсіз аяқталды, себебі Рамос Жапония сапары барысында жапондықтар демеушілік еткен «Бос филиппиндер» атты памфлеттің мыңдаған данасын басып, контрабанда арқылы елге әкелді. Бұл памфлет жапондықтардың Сақдал қозғалысын қолдайтындай сезім тудырды. Жапондықтардың күмәндануға орын беретін мақұлдауы, Сақдалистердің көптеген наразылықтарымен бірігіп, халық көтерілісі жоспарланды. 1935 жылдың 1 мамырының кешкісінде Сақдалистер белсенділері тәуелсіздікке қол жеткізуге бағытталған әрекеттердің тәулік ішінде басталатынын жариялады. Күдіктенген партия мүшелеріне егер американдық әскери шаралар қабылданса, Жапония Сақдалистерді қолдап араласатыны айтылды. Сонымен қатар, көптеген адамдарға констебльдердің Сақдалистердің жағына шығып, қаруларын тастап, көтеріліске көмектесетінін жеткізді. 2 мамырдың кешкісінде шамамен 68 мың Сақдалистер бірнеше муниципалитеттерге шеру үшін алдын ала белгіленген жерлерге жиналды. Олар констебльдердің одақтас ретінде қаруларын тастауын күтті, бірақ оларға тікелей оқ атылды. «The Washington Post» газеті 3 мамыр күні түске дейін 69 адамның қаза тапқанын және 1000-нан астам наразылық білдірушінің қамауға алынғанын хабарлады. Көтеріліс дереу басылып, оны ұйымдастырушылар жасырынған. Демонстрацияның масштабы әсерлі болды, бірақ 12 миллион халқы бар АҚШ территориясында үкіметті бірден өзгертуге жеткілікті үлкен де, тиімді де емес.

Қозғалыстың салдары мен мұрасы

Сакдалистердің көтеріліс талпынысы шешулі жеңіліске ұшырады, ал Бениньо Рамосқа қатысты халық пікірі ең төменгі деңгейге түсті. Дегенмен, партияның күш-жігері толығымен сәтсіздікке ұшырамады. Конгресс сакдалистердің көзқарасына көбірек бейімделді және осылайша үш жеңілдік берді. Әртүрлі меншіктерді сатып алу арқылы жерді қайта бөлу бағдарламасын бастау. Шағын шаруаларға сақтау мүмкіндігін ұсыну үшін Ұлттық Күріш және Жүгері Корпорациясын құру. Елдің ең кедей азаматтарының сот ісіндегі адвокаттарға қаржы бөлу. Осы парламенттік жетістіктерге қарамастан, Рамостың бағыт беруші харизмасының жоқтығынан диссиденттер бірте-бірте шашырап кетті. Ол Филиппинге сирек қайтып келді, ал "Сакдал" жариялануын тоқтатты. Орта тап өкілінің мұндай алуан азаматтарды бір тудың астына біріктіргені таң қалдырды, бірақ ресми қозғалыс аяқталды және ең кедей филиппин азаматтары үшін аз ғана үлкен жетістіктерге қол жеткізілді.