Майрэад Фаррелл: Ирландиялық IRA мүшесінің тағдыры

Кіріспе

Уақытша Ирландиялық республикалық армияның мүшесі (1957–1988)
Синн Фэйн саясаткері

Майреад Фаррелл (Máiréad Ní Fhearghail немесе Mairéad Ní Fhearail) (3 наурыз 1957 – 6 наурыз 1988) Уақытша Ирландиялық республикалық армияның (IRA) мүшесі болды. 1988 жылдың 6 наурызында Гибралтарда британдық әскер тарапынан атып өлтірді.

Ерте өмір

Фаррелл Солтүстік Ирландияның Белфаст қаласында, ирландтық республикашылдықпен байланысы жоқ орта таптық отбасында дүниеге келді, тек оның ірландтық тәуелсіздік соғысы кезінде тұтқындалған әкесінің әкесі болған. Ол Батыс Белфастта өсті және Белфаст қаласындағы Ратмор монастырлық мектебінде білім алды. 14 жасында оны Боби Стори Уақытша ИРА қатарына қабылдады. Жарылғыш заттарға қатысты қылмыстар, қару-жарақ қолдану және заңсыз ұйымға мүшелік еткені үшін ол он төрт жылға бас бостандығынан айырылды.

Түрмеде отырған кезі, 1976-1986

Армаг түрмесінде Фаррелл ИРА-ның әйел тұтқындарының ресми жауапты офицері болды. Армагқа келгенде Фаррелл республикалық тұтқындарды қылмыскерлер деп белгілеуге наразылық ретінде түрме формасын киюден бас тартты. Ол мұны жасаған алғашқы әйел және ХМП Мейз түрмесінің H блогындағы тұтқын Киран Нюгенттен кейінгі екінші адам болды. 1980 жылдың ақпанында Фаррелл «ластандыру» акциясын ұйымдастырды. Бұл тұтқындардың сыртқа шығудан бас тартуы және күзетшілердің шабуылдауынан қауіптеніп, өздерінің жасушаларының қабырғаларына нәжіс және етеккір қалдықтарын жағуын білдірді. 13 айдан кейін Фаррелл Мэри Дойл мен Мейрид Нюгентпен бірге Лонг-Кештегі оқиғамен сәйкес Армаг түрмесінде аштық ереуілін бастады. Ол 19 желтоқсанда, ерлер ереуілінен бір күн кейін аяқталды. 1981 жылдың наурыз айында бұл «ластандыру» акциясы Х блогындағы ИРА тұтқындарының басшысы Бобби Сэндс бастаған аштық ереуіліне назар аударуға байланысты тоқтатылды. Ол 1981 жылғы жалпы сайлауда Ирландия Республикасында сайлауға түскен H блогы/Армаг тұтқындарының бірі болды, Корк Солтүстік Орталық сайлау округінен кандидат болып, 2 751 дауыс (6,05%) жинады.

IRA қызметінің екінші кезеңі және одан кейінгі өлім

1986 жылғы қазанда түрмеден босатылғаннан кейін Фаррелл Белфаст қаласындағы Король университетіне Саяси ғылым және Экономика мамандығы бойынша оқуға түсті. Бірақ ол университетті тастап, IRA қызметіне қайта оралды. IRA оны Шон Савидж бен Дэниел Макканнмен бірге Ұлыбританияның Гибралтар теңізіндегі аумағына, көп тұрғындары бар қалалық аймаққа көлік құралына бомба орнату үшін жіберді. Мақсаты – 1988 жылғы 8 наурызда губернатордың резиденциясы алдындағы салтанатты күзет алмасу кезінде Корольдік Англиялық полкінің 1-ші батальонының әскери шеруі мен күзеті. Тергеуге алынған IRA мүшелерінің сөзіне сүйенсек, Гибралтар даулы британдық иелік болғандықтан және сол кездегідей IRA кампаниясының нәтижесінде Ұлыбританиядағы әскери нысандарда кең таралған қатаң қауіпсіздік шараларынан гөрі, осы аймақтағы қауіпсіздік шаралары жеңіл болғандықтан нысана ретінде таңдалды. Ұлыбритания үкіметінің ішкі барлау қызметі MI5 олардың жоспарын білгендіктен, британдық армиядан жасақтар Гибралтарға IRA тобын ұстап алу және шабуылдың алдын алу үшін жіберілді. Сот отырысында айыпталушыларға дәлелдерді қорытындылап беру кезінде, қазылар алдынан ашық шешім шығарудан аулақ болуға кеңес берілді. 9–2 дауыс – рұқсат етілген ең төменгі көпшілік. Amnesty International ұйымының адвокаты Пэдди МакГрори бұл «бұрмаланған шешім» болды және ол дәлелдермен сәйкес келмейді деп мәлімдеді. Тәуелсіз куәгер Проэтта ханым Thames Television телеарнасына: «Олар (қауіпсіздік күштері) ештеңе істемеді, жай ғана барып, осы адамдарды атып өлтірді. Сонымен болды. Олар ештеңе демеді, айқайламады, ұрсыспады, ештеңе істемеді. Адамдар артына бұрылып, не болып жатқанын көруге тырысты, қолында қаруы бар адамдарды көргенде қолдарын көтерді. Ол адам қызды қорғап тұрғандай болды, себебі ол оның алдында тұрды, бірақ ешқандай мүмкіндік болмады. Олар бірден еденге құлап түсті» деді. Атыс орнынан 150 метр қашықтықта тұрған, заңгер мамандығы бойынша Стивен Буллок және тағы бір тәуелсіз куәгер Дэн МакКэнннің қолдары иық деңгейінде артқа қарай құлағанын көрді. Тергеу кезінде Буллок: «Менің ойымша, ол бір қадаммен атып жатқан адамға тиіп қалар еді» деді. Патолог профессор Алан Уотсон ұсынған ғылыми дәлелдер Проэттаның, Буллоктың және үшінші куәгер Джози Селесияның көрсетулерін растады. Amnesty International ұйымының баяндамасында тергеу «өлімге әкелген оқтар көшеде болған оқиғалардың салдарынан болды ма, әлде билік үш адамды атып өлтіруді алдын ала жоспарлаған ба» деген негізгі мәселеге жауап бере алмағаны айтылған.

Upon her release from prison in October 1986, Farrell enrolled at Queen's University, Belfast for a course in Political Science and Economics. However, she dropped out of university to re engage in IRA activity. The IRA sent her with Sean Savage and Daniel McCann to the British overseas territory of Gibraltar to plant a car bomb in a heavily populated town area. The target was the band and guard of the 1st Battalion of the Royal Anglian Regiment during a weekly ceremonial changing of the guard in front of the Governors' residence, on 8 March 1988. According to interrogated IRA members, Gibraltar had been selected as a target because it was a British possession that was in dispute, and that it was an area with lighter security measures than at that time had become endemic at British military installations elsewhere due to the IRA's campaign. The British Government's domestic intelligence service MI5 had become aware of their plan, and a detachment from the British Army was specifically deployed to Gibraltar to intercept the IRA team and prevent the attack. The coroner, in summing up the evidence to the jury, told them to avoid an open verdict. The 9–2 verdict is the smallest majority allowed. Paddy McGrory, lawyer for Amnesty International, believed that it had been a "perverse verdict," and that it had gone against the weight of the evidence. Ms Proetta, an independent witness, told Thames Television, 'They [the security forces] didn't do anything they just went and shot these people. That's all. They didn't say anything, they didn't scream, they didn't shout, they didn't do anything. These people were turning their heads back to see what was happening and when they saw these men had guns in their hands they put their hands up. It looked like the man was protecting the girl because he stood in front of her, but there was no chance. I mean they went to the floor immediately, they dropped.' Stephen Bullock, a lawyer by profession, who was 150 metres from the shooting, and another independent witness saw Dan McCann falling backwards with his hands at shoulder height. At the inquest into the killings Bullock stated, 'I think with one step he could have actually touched the person he was shooting'. The scientific evidence provided by pathologist Professor Alan Watson also corroborated the evidence of Proetta, Bullock and a third witness, Josie Celecia. The report by Amnesty International stated that the inquest had failed to answer 'the fundamental issue whether the fatal shootings were caused by what happened in the street, or whether the authorities planned in advance for the three to be shot dead.'

Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот

Макканн, Савидж және Фарреллдің туыстары британдық құқықтық жүйеде олардың ісіне берілген жауаптан қанағаттанбады, сондықтан олар өз істерін 1995 жылы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотқа жеткізді. Сот үш адамның да заңсыз өлтірілгенін анықтады. Қорыта айтқанда, күдіктілердің Гибралтарға өтуіне кедергі келтірмеу туралы шешімді, биліктің барлау мәліметтерінің кем дегенде бір жағынан қате болу мүмкіндігіне жеткілікті ескермеуін және солдаттар оқ атқан кезде бірден қатаң күш қолдануын ескере отырып, Сот үш террористтің өлтіруі Конвенцияның 2(2)(а) бабындағы мағынасында заңсыз зорлық-зомбылықтан адамдарды қорғау үшін қажеттіліктің шегінен аспайтын күш қолдануды білдірмейді деп санайды. Кейбір газеттер бұл шешімді үш адамның заңсыз өлтірілгені туралы қорытынды ретінде жариялады. ЕҚҚС үш адамның террористік әрекетке қатысқанын анықтады және осыған байланысты өтініш берушілердің Гибралтардағы тергеуге байланысты келтірілген шығындарды, сондай-ақ өтемақы талаптарын бірауыздан қабылдамады. Соттың ұлттық шешімдерді жоққа шығаруға немесе ұлттық заңдарды күштен шығаруға құқығы жоқ.

Байланысты оқиғалар

Гибралтардағы оқ жарылысынан кейін Белфаст аймағында зорлық-зомбылық күшейіп, кем дегенде алты адам қаза тапты. Үш мәйіт 14 наурызда Белфастқа жеткізілді. Сол күні кешке ИРА снайпері Кевин МакКраккен, британдық әскерлерге шабуыл жасауға дайындалып тұрғанда, Норглен Крессент, Терф Лодж, Белфастта атып өлтірілді. Мәйіттерді қарсы алуға келгендер қауіпсіздік қызметкерлері оларды мазалап, назарын аудару үшін ол шабуыл жасағанын айтты. Куәгерлердің сөзінше, МакКраккенді қауіпсіздік қызметкерлері жараланған күйде ұрып-сапқылаған. 16 наурызда "Гибралтар үштігінің" жерлеу рәсімі кезінде Миллтаун зиратындағы шабуылда лоялист жарымәскери Майкл Стоунның қару мен гранатадан жасаған шабуылынан үш аза тұрған адам қаза тапты. 19 наурызда ИРА мүшесі Каоимхин Мак Брейдидің жерлеу рәсімінде – Майкл Стоунның үш күн бұрын өлтірген үш адамның бірі – екі британдық армияның сержанты Дерек Вуд пен Дэвид Хауес, жерлеу процессиясына кіріп кетті, бұл оқиға апаттан болғандай көрінді, бірақ аза тұрғандар Стоунның шабуылына ұқсас шабуыл бола қоюынан қорқып қалды. 1990 жылдың 10 қыркүйегінде ИРА әуе маршалы сэр Питер Терриді оның Стаффордширдегі үйінде өлтіруге тырысты. Терри Гибралтар губернаторы қызметін атқарган кезінен бастап басты нысана болып келді, ол SAS-қа ИРА мүшелерін қууға рұқсат беретін құжаттарға қол қойған. Шабуыл кешкі сағат 9-да Мэйн Роуд үйінде болды. Қарулы адам терезеден атып, сэр Питерді кем дегенде тоғыз рет жаралады және оның әйелінің бір көзіне жарақат келтірді. Олардың қызы шоктан зардап шекті. Терридің бетін қайта жасау қажет болды, себебі оқтар оның бетін қиратқан және екі жоғары жылдамдықты оқ оның миына миллиметрдей жақын болды. Ол өлтірілгенге дейін бірнеше ай бұрын Фаррелл Анн Крилли түсірген "Ана Ирландия" деректі фильміне сұхбат берген, бірақ 1988 жылғы телерадио хабарларын тарату шектеулеріне байланысты ол көрсетілмейтін болды. Channel 4 телеарнасы деректі фильмін 1991 жылдың 11 сәуірінде көрсетті, Фарреллдің дауысы шектеулерге сәйкес дубляждалды. 2008 жылы Синн Фэйн Стормонттағы Лонг галереясында Халықаралық әйелдер күніне арналған шара өткізуді сұрады. Стормонтты басқаратын Ассамблея комиссиясы бұл шараны өткізуге рұқсат бермеді.

In the aftermath of the shooting on Gibraltar, violence escalated in the Belfast area and resulted in at least six further deaths. The three bodies were returned to Belfast on 14 March. That evening an IRA sniper, Kevin McCracken, was shot dead in Norglen Crescent, Turf Lodge, Belfast while preparing to attack British soldiers. Those attending the return of the bodies said that the security services were harassing them and that he was attacking the security services to deflect their attention. According to witnesses, McCracken was beaten while lying wounded by members of the security services. At the funeral of the 'Gibraltar Three' on 16 March, three mourners were killed in a gun and grenade attack by loyalist paramilitary Michael Stone in the Milltown Cemetery attack. At the funeral of IRA member Caoimhín Mac Brádaigh on 19 March – one of the three men killed three days earlier by Michael Stone – two British Army corporals, Derek Wood and David Howes, drove into the funeral cortège, apparently by accident but mourners evidently feared an attack similar to Stone's was taking place. On 10 September 1990, the IRA attempted to kill Air Chief Marshal Sir Peter Terry at his Staffordshire home. Terry had been a prime target since his days as Governor of Gibraltar, where he signed the documents allowing the SAS to pursue IRA members. The attack took place at 9 pm at the Main Road house. The gunman opened fire through a window hitting Sir Peter at least nine times and injuring his wife near one of her eyes. The couple's daughter was found to be suffering from shock. Terry's face had to be rebuilt as the shots shattered his face and two high velocity bullets were within millimetres of his brain. A few months before she was killed, Farrell had been interviewed for the documentary Mother Ireland, directed by Anne Crilly, which was subsequently deemed untransmittable due to the 1988 broadcasting restrictions. Channel 4 eventually screened the documentary on 11 April 1991, with Farrell's voice having been de dubbed to comply with the restrictions. In 2008 Sinn Féin asked to hold an International Women's Day event in the Long Gallery at Stormont commemorating Farrell. The Assembly Commission, which runs the Stormont estate, ruled that it could not go ahead.

БАҚ-тың пікірлері

"Нью-Йорк таймс" газеті Фарреллдің өліміне байланысты "Фронтлайн" деректі фильмін шолып, былай деп жазды: "Фаррелл ханымды кейбір ақылдан асып кеткен фанат деп есептеуге болар еді, егер оның өмірінің бір бөлігі бірнеше үй бейнефильмдерінде және өліміне аз уақыт қалғанда түсірілген телеинтервьюда сақталмағанда. Одан әдемі сөйлейтін, тартымды әйелдің өмірі көрінеді, ол өзінің күнделікті өміріндегі теңсіздіктерді жоюға бейілді болған. Бағдарлама бізді айқын тұжырымға ойландырады: "Фолс Роуд халқы үшін ол патриот еді. Британдықтар үшін ол террорист болды. Ал оның отбасы үшін ол ирланд тарихының құрбаны болды."