Кіріспе

Әскери ұйым
865 жылы Англияға жасалған Нордтардың шапқыны

Ұлы ескірген әскер, сондай-ақ Викингтердің Ұлы әскері деп белгілі, 865 жылы Англияға шабуыл жасаған скандинавиялық жауынгерлердің коалициясы болды. 8 ғасырдың соңынан бастап викингтер байлық орталықтарына, мысалы, монастырларға шабуылдар жасап келді. Ұлы ескірген әскер әлдеқайда ірі болды және Шығыс Англия, Нортумбрия, Мерсия және Уэссекс төрт патшалығын басып алуға және иеленуге бағытталған. "Ұлы ескірген әскер" атауы Англо-саксон жылнамасынан алынған. Бұл әскерді жартылай аңызға айналған Рагнар Лодброктың бес ұлының үшеуі басқарды, олардың ішінде Хафдан Рагнарссон, Ивар Сүйексіз және Убба болды. Дания тарихшысы Саксо Грамматикус Рагнардың оннан астам ұлы болғанын айтады; алайда, Англо-саксон жылнамасы тек үшеуінің ғана шабуылға қатысқанын көрсетеді. Рагнар және оның ұлдары туралы сагалар тарихқа негізделгенімен, олар әдеби туынды болуы мүмкін. Тарихи негіздер француз және ағылшын жылнамаларында көбірек кездеседі. Осы кезде Уэссекс патшалығы ғана басып алынбаған еді. 878 жылдың мамыр айында Ұлы Альфред Эдингтон шайқасында викингтерді жеңіске жеткізіп, викингтердің солтүстік және шығыс Англияның көп бөлігін бақылауда ұстауына келісім жасалды. Англо-саксон жылнамасы бұл шабуылдың себебін көрсетпейді, мүмкін, викингтердің шабуылдары сол кезде жиі болғандықтан. Ал "Рагнар ұлдарының әңгімесі" кітабында Ұлы ескірген әскердің Англияға шабуыл жасауы Швеция мен Данияның легендарлық викинг билеушісі Рагнар Лодброктың өліміне кек қайтару мақсатымен жасалғаны айтылады. Англияда шабуылдар 8 ғасырдың соңында басталды, негізінен монастырларға. Англо-саксон жылнамасының 787 жылғы жазбасында Англияда викингтермен болған алғашқы қақтығыс туралы хабарлама бар. Кейбір адамдар бұл оқиғаны Англияға жасалған алғашқы шабуыл деп санайды. Этельвардтың Хроникасының нұсқасы, Хроника деп белгілі, оқиғаның сәл өзгеше нұсқасын ұсынады, онда рев, Бедухард есімді адам, келушілермен "авторитеттік үнмен" сөйлескені үшін олар оны өлтірді. Алғашқы монастырьға шабуыл 793 жылы солтүстік-шығыс жағалауындағы Линдсфарн қаласында жасалды; Англо-саксон жылнамасы викингтерді "мәжүзілген адамдар" деп сипаттады. Монастырлар мен шіркеулер байлығымен және құнды, тасымалданатын заттарымен танымал нысаналар болды. 840 жылғы Англо-саксон жылнамасында Уэссекс патшасы Этельвульфтің 35 викинг кемесінің аймаққа қонғаннан кейін Сомерсеттегі Карэмптон қаласында жеңілгені туралы жазылған. Сент-Бертиннің жылнамасында да оқиға туралы былай делінген: Осыған қарамастан, Этельвульф викингтерге қарсы бірнеше жетістікке жетті. Англо-саксон жылнамасында оның билігі кезінде еалдормендердің өздерінің графтарымен жеңіске жеткені туралы бірнеше мәлімет бар. Алайда Англияға шабуылдар 860 жылға дейін жалғасты, содан кейін викингтер шабуыл жасаудың орнына тактикасын өзгертіп, Англияға шабуыл жасау үшін үлкен әскер жіберді. Бұл әскерді Англо-саксон жылнамасы "Ұлы ескірген әскер" (ЕО: mycel hæþen here немесе mycel heathen here) деп сипаттады.

Әскердің көлемі

Тарихшылар Ұлы мұсылман емес әскердің мөлшері бойынша әртүрлі бағалаулар келтіреді. Пит Сойер сияқты "минималист" ғалымдардың пікірінше, әскер дәстүрлі түрде ойлағаннан кем болуы мүмкін. Сойер 865 жылғы аңглосаксондық жылнамасында викингтер әскерін "мұсылман емес әскер" деп атаған, немесе көне ағылшын тілінде "hæþen here" деп көрсетілген. 694 жылғы Уэссекс патшасы Иннің заң кодексі "here" (айтылуы) терминіне "отыз бес адамнан астам басқыншы әскер немесе шабуыл жасаушы топ" деген анықтама береді, осылайша басқыншы викингтер әскері мен "fyrd" деп аталатын аңглосаксон әскері арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Аңглосаксондық жылнаманы жазған жазушылар осы терминді викингтер әскерін сипаттау үшін қолданған. Тарихшы Ричард Абельс бұл викингтердің соғыс жасаушы топтары мен мемлекет немесе тәж ұйымдастырған әскери күштер арасындағы айырмашылықты көрсету үшін жасалғанын болжады. 10-шы ғасырдың соңы мен 11-шы ғасырдың басында "here" термині викинг болсын болмасын, әскерді жалпы атау үшін қолданылатын болды. Рагнар ұлдарының сағасында олардың жауынгерлерді тасымалдау үшін "knorr" (жүк кемелері) қалай қолданғаны сипатталған, әрбір "knorr" 250 адамды тасымалдаған. Гай Халсолл 1990-шы жылдарда бірнеше тарихшылар Ұлы мұсылман емес әскердің саны мыңдағанға жететінін айтқандарын және "әлі де пікірталасқа орын көп" екенін мойындағанын хабарлады. Соғыс аяқталған кезде викингтер кеме жүретін өзендердегі монастырлар мен қалалардың шабуылға ұшырайтынын анықтады. 845 жылы Париже шабуыл жасау үшін викингтерге үлкен күміс сомасы төленгенінің алдында тоқтатылды. Бай олжа алу мүмкіндігі басқа викингтерді осы аймаққа тартты, және он жылдықтың соңында Батыс Францияның барлық маңызды өзендері викингтер флотымен патрульденіп тұрды. Викингтер 851 жылы Батыс саксон королі Этельвульфтан жеңіліске ұшырады, сондықтан Уэссекстің жеріне түсудің орнына, олар солтүстікке, Шығыс Англияға баруды шешті. Аңыз бойынша, біріккен әскерді Рагнар Лодброктың үш ұлы басқарды: Хафдан Рагнарсон, Ивар Сүйексіз (Хингвар) және Убба.

Қақтығыстың басталуы, 865 жыл

865 жылдың соңында Ұлы дінсіз әскер Танет аралына орналасып, Кент халқынан бейбітшілік үшін ақшалай сыйлық алуға уәде алды. Бірақ викингтер осы келісімді сақтамай, Шығыс Кенттің аймағында қиратушылық шабуылдар жасады. Викингтер Шығыс Англияны басып кіру үшін бастапқы нысан ретінде пайдаланды. Шығыс Англиялықтар басып алушылармен келісімге келіп, оларға жылқы ұсынды. 866 жылдың соңында викингтер Нортумбрияға аттанбас бұрын, Йоркте қыстады. 867 жылы Нортумбриялықтар данегельд төледі, ал викинг әскері Нортумбрияда марионеттік билеушіні орнатып, содан кейін Мерсия патшалығына бет бұрды. 867 жылы олар Ноттингемді басып алды. Мерсия патшасы викингтерге қарсы күресу үшін Уэссекс патшасынан көмек сұрады. Уэссекс пен Мерсияның біріккен әскері Ноттингем қаласын қоршауға алды, бірақ нақты нәтижеге қол жеткізе алмады. Сондықтан мерсиялықтар викингтерге ақы төлеуге келісті. 868 жылдың күзінде викингтер Нортумбрияға оралып, Йоркте қыстады, 869 жылдың көп бөлігін сол жерде өткізді. Олар Шығыс Англияға қайтып оралып, 869-870 жылдардың қысын Тетфордта өткізді. Тетфордта олармен бейбіт келісім болмаған Шығыс Англияның патшасы Эдмунд оларға шабуыл жасады. Викингтер бұл шайқастарда жеңіске жетті, ал Эдмунд тұтқындалып, мүмкін азапталды және өлтірілді. Кейіннен ол Эдмунд Шейіт деп танылды. 871 жылы Скандинавиядан Багсекг бастаған Ұлы жазғы әскер келді. Күшейтілген викинг әскері Уэссекске назар аударды, бірақ король Этельредтің інісі Альфред басқарған Батыс сакстар оларды 871 жылдың 8 қаңтарында Ашдаун шайқасында жеңіп, Багсекгті қаза таптырды. Үш айдан кейін Этельред қайтыс болып, оның орнын Альфред (кейіннен Ұлы Альфред) басты. Альфред викингтерден уақыт алу үшін оларға ақы төледі. 871-872 жылдары Ұлы дінсіз әскер Лондонға қыстады, содан кейін Нортумбрияға қайтып оралды. Нортумбрияда марионеттік билеушіге қарсы көтеріліс болғандықтан, олар билікті қалпына келтіру үшін оралды. Содан кейін олар 872-873 жылдары Линдсей корольдігінде (қазіргі Линкольнширдің бөлігі) Торксиде қыстады. Мерсиялықтар оларға қайтадан ақы төлеп, бейбітшілікке қол жеткізді. 873 жылдың соңында викингтер Дербиширдегі Рептонда қыстады. 874 жылы Рептонда қыстағаннан кейін Ұлы дінсіз әскер Мерсия патшасын жер аударып, ақырында Мерсияны басып алды. Мерсия патшасының орнын Сеолвульф басты. Ұлы Альфредтің өмірбаясын жазған Ассердің айтуынша, викингтер екі топқа бөлінді. Халфдан бір топты солтүстікке, Нортумбрияға бастап, Тине өзенінің жағасында (874-875) қыстады. 875 жылы ол Шотландияға дейін солтүстікке шабуыл жасап, пикттермен және Стратклайд британдарымен шайқасты. 876 жылы шекарадан оңтүстікке қайтып келгенде, ол Нортумбрия жерін өз адамдарына бөліп берді, олар "жерді өңдеп, өздерін асырады". Бұл жерлер Данелау деп аталды. Викингтер Уорхэмді тастап кетті, бірақ Уэссекстің басқа аймақтарына шабуыл жасады, ал бастапқыда олар сәттілікке жетті. Алайда Альфред қарсы шабуыл жасап, 878 жылы Эдингтон шайқасында оларды жеңді. Бұдан кейін Ассердің Wedmore келісімі деп атаған келісімге қол қойылды, онда Гутрум христиан дінін қабылдап, өзі мен әскері Уэссекстен кетуге келісті. Кейін Альфред пен Гутрум арасында келісім жасалды, онда Альфред пен Гутрумның аумақтарының шекарасы, бейбіт сауда және олардың халқының құны белгіленді.

Салдары

878 жылдың соңында Гутрум жасағы Мерсия патшалығындағы Сиренчестерге шегінді. Содан кейін, шамамен 879 жылдың соңында, олар Шығыс Англияға көшті, онда Гутрум, крещение алғаннан кейін Ательстан деп те аталатын ол, 890 жылы қайтыс болғанға дейін патшалық құрды. Гутруммен бірге бармаған әскердің бір бөлігі көбінесе Нортумбрия мен Йорк қалаларында орнықты. Кейбіреулері Мерсияда қоныстанған болуы мүмкін. Бұған дәлел – Дербиширдегі Рептон мен Хит Вудтағы екі викинг зираттары, олардың Ұлы Армиямен байланысты деп саналады. 892 жылы Фулхэмде лагерь құрған, 250 кемеден тұратын әскер қайтып келіп, Кенттегі Аппледорде орналасты. Содан кейін, жақын арада 80 кемеден тұратын тағы бір әскер Милтон-Регисте лагерь құрып, Батыс Саксондықтарға қауіп төндірді. 880 жылдар бойы патшалықтағы викингтердің болуы Альфредті Уэссексті қорғауға итермеледі. Король викингтерге қарсы теңіз шайқасының маңыздылығын түсінді және теңіз күштерін құруға кірісті; Альфред викинг кемелерінен екі есе ұзын, ал кейбіреулері 60, тіпті одан да көп ескектерге ие арнайы кемелер салуға бұйрық берді. Альфред әскерді қайта ұйымдастырып, бекітілген қалалардың күшті жүйесін – бурхтарды құрды. Альфред бурхтары үшін көбінесе ежелгі римдік қалаларды пайдаланды, өйткені ол олардың бұрынғы бекіністерін қайта жаңартып, нығайта алды. Елдегі әрбір еркін адам қиын жағдайда патшалықты қорғау үшін шақырылуы мүмкін еді, бірақ викингтердің жылдам шабуылдары жергілікті жасақтардың әрекет етуіне мүмкіндік бермеді; Альфредтің реформаларының бір бөлігі – шабуылдарға жылдам жауап бере алатын тұрақты армия құру болды. Англосаксондық шаруалар әрбір бурхтың 24 шақырым радиусында өмір сүрді, сондықтан қажет болған жағдайда олар паналауға үлгеруі мүмкін еді. Бурхтарды және тұрақты армияны ұстап тұру үшін Альфред салық салу және әскерге алу жүйесін енгізді, ол қазір Бургал Хидаге деп белгілі бір құжатта тіркелген. Бурхтар әскери жолдар желісімен байланысты болды, олар Альфредтің әскерлеріне жаумен шайқасу үшін жылдам қозғалуға мүмкіндік берді. «Here» әдетте басқыншы армияны білдіргендіктен, «herepath» – «here»-ге қарсы қолданылатын жол болды. Викингтердің кең таралған тактикасы – орталықты, әдетте қандай да бір бекіністі басып алып, оны нығайтып, содан кейін айналасындағы аудандарды тонау үшін база ретінде пайдалану болды. 884 жылдан бастап Альфредтің реформалары оларды Уэссекте мұндай іс-әрекеттер жасаудан алдын алды. Жаңа қоныс аударушылардың келуі Данелоудың нығайып дамуына көмектесті. Англосаксондық Англия Ұлы Бутпарастар Армиясының шапқындарынан қирады, викингтер Солтүстік және Шығыс Англияны бақылауда ұстады, ал Альфред және оның ізбасарлары өздерінің патшалықтарын қорғап, Уэссекстің бақылауында қалды.

Археологиялық орындар

Рептондағы Сент Уизтанның тас шіркеуі 9-ғасырда англосаксондық монастырь және шіркеу орны болған. 1974-1988 жылдар аралығында жүргізілген қазба жұмыстары өзен жағалауында, шіркеуге енгізілген D пішіндес топырақ жұмыстарын анықтады. Викингтер салты бойынша жерлеулер шіркеудің шығыс жағында жасалған, ал бұрынғы ғимарат бұзылып, кем дегенде 249 адамның денелері жерленген ортаға қарай бағытталған, бөлінбеген сүйектері табылған жерлеу үйіндісіне айналдырылды. Жаппай қабірдің ортасынан үлкен тас қабір табылды, бірақ оның ішіндегі дене қалдықтары сақталмаған. Скелет қалдықтарын зерттеу көрсеткендей, денелердің кем дегенде 80%-ы еркектер болған және олардың жасы 15-ден 45-ке дейін болған. Сүйектердің арасынан викингтерге тән әртүрлі заттар да табылды. Жақын орналасқан Хит Вуд обалы зиратында (қорғандық жерлеу орны) алпысқа жуық күл сүйектері (жерлеу емес, кремация) бар. Британ аралдарында кремация орындары өте сирек кездеседі, және бұл орын да, мүмкін, Ұлы дінсіз әскермен байланысты болған.