Кіріспе

Кейбір англосаксон билеушілеріне берілген атақ Bretwalda (сонымен қатар brytenwalda және bretenanwealda, кейде бас әріппен жазылған) – көне ағылшын сөзі. Алғашқы жазба 9 ғасырдың соңындағы англосаксондық жылнамадан алынған. Бұл атақ 5 ғасырдан бастап, басқа англосаксон патшалықтарының бірінің немесе барлығының үстемдігіне қол жеткізген англосаксон патшалықтарының кейбір билеушілеріне берілген. Сөздің 5 ғасырда пайда болғаны және патшалардың өзі қолданғаны немесе бұл 9 ғасырдағы кейінірек ойлап табылғаны белгісіз. Bretwalda термині 10 ғасырға жататын Этельстанның жарғысында да кездеседі. Сөздің нақты мағынасы даулы және оны "кең билеуші" немесе "Британия билеушісі" деп аударуға болады. Мерсия билеушілері 7 ғасырдың ортасынан 9 ғасырдың басына дейін англосаксон патшаларының ең қуаттылары болды, бірақ Мерсияға қарсы көзқарасы бар жылнамада оларға bretwalda атағы берілмеген. Уэльс жылнамалары Нортумбрия патшаларын 716 жылы Осред I қайтыс болғанға дейін "саксон патшалары" деп мойындады.

Этимология

Бретвальда сөзінің бірінші буыны бритон немесе Британиямен байланысты болуы мүмкін. Екінші элементті «билеуші» немесе «эгемен» деп түсіндіреді. Осылайша, бір интерпретациясы «Британияның эгемені» болуы мүмкін. Әйтпесе, бұл сөз ежегіс ағылшын тіліндегі brytten («кең», breotan етістігінен – «бұзу» немесе «тарату») сөзінен құралған күрделі сөз болуы мүмкін, бұл элемент Bryten rice («патшалық»), Bryten grund («жердің кең жазықтығы») және Bryten cyning («билігі кеңінен таралған патша») терминдерінде де кездеседі. Теккені анық болмаса да, Этельстанның жарғысын жазған адам бұл терминді тек «кең билеуші» мағынасында қолданған. Бұл этимологияны алғаш Джон Митчелл Кембл ұсынды, ол бұл сөзді «осы аралдардың билеушісі» деп аударады; сондай-ақ, bryten – «кең немесе жалпы таралу» мағынасын білдіретін сөздерге жиі қосылатын префикс екенін және bretwealh («бритон») сөзімен ұқсастығының «жай ғана кездейсоқтық» екенін айтады. Сонымен қатар, ол 731 жылы Беденің «Англия халқының шіркеу тарихы» еңбегінде тізілген жеті патшаның есімдерін жазған. Хрониканың барлық келесі қолжазбаларында Brytenwalda термині қолданылған, ол бастапқы терминді көрсететін немесе жалпы қатеден туындаған болуы мүмкін. Бұл терминнің 9-ғасырға дейін қандай да бір ресми құқықтарға, өкілеттіктерге және лауазымдарға ие болған нақты титул ретінде қолданылғанына дәлел жоқ. Беде латын тілінде жазған және бұл терминді ешқашан қолданбаған, сондықтан ол империяны билеген патшалардың тізімін сақтай отырып қарастыру керек, әсіресе ол Мерсияның Пендасы сияқты, өзінің билігінде белгілі бір үстемдікке ие болған патшаларды елемеген. Сол сияқты, батыс саксондық жылнама авторы bretwaldas тізімінде Мерсия патшасы Оффаны да елемеген. Бретвальда терминін қолдану – батыс саксондық жылнама авторының бүкіл Ұлыбританияға батыс саксондық патшалардың құқығын дәлелдеу әрекеті болды. Ұлыбританияның жоғары билігі туралы түсінік сол кезде мойындалған, оның мағынасы қандай болса да. Бұл римдік «Британия» түсінігінің сақталуы болуы мүмкін: монеталардағы және жарғылардағы гиперболалық жазуларда жиі «rex Britanniae» аталымы кездеседі, ал Англия біріккен кезде «rex Angulsaxonum» («англосаксон патшасы») аталымы қолданылған.

Тарихшылардың қазіргі түсіндірмесі

Біраз уақыт бойы ағылшын-саксон хроникасындағы “bretwalda” сөзінің болуы, ол жартылай Беденің “Historia Ecclesiastica” кітабындағы тізімге негізделген, тарихшыларды ағылшын-саксон билеушілерінің “атағы” болған шығар деген ойға жетеледі. Бұл әсіресе қызығушылық тудырды, себебі ол ағылшын монархиясын құруға негіз болатын. XX ғасырдың тарихшысы Франк Стентон ағылшын-саксон жылнамашысы туралы: «Оның қателігі осы ерекше патшаларға берілген ағылшын атауын сақтап қалуымен толық өтелді» деді. Ол “bretwalda” термині «алғашқы ағылшын институттарының германдық тегіне нұсқау беретін басқа да дәлелдермен үйлеседі» деп мәлімдеді. XX ғасырдың соңында бұл пікірге күдік туды. Патрик Вормалд оны «объективті түрде іске асырылған лауазымнан гөрі, субъективті түрде қабылданатын мәртебе» деп түсіндірді және оның Саутгамбрия билеушілерінің пайдасына қолданылуының жағымсыздығын атап өтті. 1991 жылы Стивен Фэннинг «англосаксондық Англияда бұл терминнің атақ ретінде пайда болуы немесе кеңінен қолданылуы екіталай» деп сақтықпен бағалады. Беденің тізіміндегі патшалар үшін ерекше атауды ескермеуі, ол мұндай атаулардың бар екенін білмегенін көрсетеді. Қазіргі заманғы түсіндірмелер “bretwalda” билігінің тұжырымын күрделі және маңызды көрсеткіш ретінде қарастырады. Бұл 9-ғасырлық жылнамашының тарихты қалай түсінгенін және осы тарихқа күшейе берген саксон патшаларын енгізуге тырысқандығын көрсетеді.

Жоғарғы билік

Англосаксон дәуірінде үстемдік пен бағыныштылықтың күрделі жүйесі болды. Бір патша егер басқа патшалықтағы жерді жарғы арқылы берсе, онда осындай қарым-қатынас болғанын көрсетеді. Егер басқа патшалық үлкен болса, мысалы, мерсиялықтар Шығыс Англияны бағындырған кезде, бұл қарым-қатынас Хвиццеге қарағанда тең дәрежеде болар еді, себебі Хвицце салыстырмалы түрде шағын патшалық болған. Мерсия 7-8 ғасырлардың соңында ең қуатты англосаксон патшалығы болды, бірақ мерсиялық патшалар екі негізгі "тізімде" көрсетілмеген. Беда үшін Мерсия оның туған жері Нортумбрияның дәстүрлі жауы болды және ол, мысалы, пұтқа табынушы Пенда сияқты күшті патшаларды англосаксондықтардың христиан дініне өтуіне кедергі келтірген деп есептеді. Беда оларды тізімнен шығарып тастайды, бірақ Пенданың үлкен билікке ие болғаны айқын. Сол сияқты, Мерсияның Оффа сияқты күшті патшалары Батыс Саксон англосаксондық жылнамасында да жоқ, ол өз патшаларының басқа англосаксондық халықтарды билеу құқығын дәлелдеуге тырысты.