Уэссекстің патшасы Чеовлин

Кіріспе

Уэссекс патшасы (560–592)

Ceawlin (ЧОУлин; сондай-ақ Ceaulin, Caelin, Celin деп те жазылады, шамамен 593 жылы қайтыс болды) – Уэссекс патшасы. Ол Уэссекстің Синрик ұлы және Уэссекстің Сердик немересі болуы мүмкін, ал англосаксондық шежіре оны кейін Уэссекске айналған жерге келген сакстардың алғашқы тобының басшысы ретінде көрсетеді. Ceawlin англосаксондық кеңеюдің соңғы жылдарында белсенді болды, оның қайтыс болған кезде Оңтүстік Англияның көп бөлігін тума британдықтар бақылауында ұстап тұрған. Ceawlin өмірінің мерзімі белгісіз. Кейінгі англосаксондық шежіредегі көптеген оқиғалардың тарихи дәлдігі мен күніне күмән тудырады, ал оның билігі жеті, он жеті немесе отыз екі жылға созылғаны айтылады. Шежіре 556 және 592 жылдар аралығында Ceawlin қатысқан бірнеше шайқастарды тіркеген, соның ішінде англосаксондықтардың әртүрлі топтары арасындағы шайқастың алғашқы жазбасы бар. Бұл жазбада Ceawlin басшылығымен Уэссекс маңызды аумақтарды иеленгені, кейін олардың бір бөлігі басқа англосаксондық патшалықтарға өткені көрсетілген. Ceawlin сондай-ақ Оңтүстік Британияға билік еткен сегіз басшыға шежіреде берілген «бретвальдалардың» бірі ретінде аталады, бірақ Ceawlin билігінің шегі белгісіз. Ceawlin 593 жылы қайтыс болды, бір жыл бұрын, мүмкін, оның ізбасары Ceol оны тақтан түсірген. Әртүрлі дереккөздерде оның екі ұлы болғандығы айтылады – Cutha және Cuthwine, бірақ бұл ақпаратты қамтитын шежірелердің сенімді емес екені белгілі.

Тарихи контекст

Британиядағы римдік кезеңнің тарихы жеткіліксіз деректермен қамтамасыз етілген және тарихшылар арасында көптеген маңызды дау-дамайлар тудырған. Дегенмен, бесінші ғасырда Британияға континенттік халықтардың шабуылдары көші-қонға ұласқан тәрізді. Жаңа келгендердің арасында англдар, сакстар, ютарлар және фриздер болды. Бұл халықтар Англияның шығысы мен оңтүстігіндегі аумақтарды басып алды, бірақ шамамен бесінші ғасырдың соңында Монс Бадоникус шайқасында британдықтардың жеңісі англосаксондықтардың шабуылын елу жылға тоқтатты. Алайда, 550 жылға таяу британдықтар қайтадан жағдайын жоғалта бастады, және жиырма бес жыл ішінде Англияның оңтүстігінің дерлік барлық бөлігі басып алушылардың қолына өткен сияқты. Монс Бадоникус шайқасынан кейінгі бейбітшілік жартылай түрде Гилдас монахтың куәлігімен расталған, ол алтыншы ғасырдың ортасында «Британияның құлауы мен жаулануы туралы» (De Excidio et Conquestu Britanniae) еңбегін жазды. Бұл эссе – жемқорлыққа қарсы polemikалық шығарма, және Гилдас есімдер мен даталарды көп көрсетпейді. Дегенмен, ол өзінің туған жылынан бастап жазған уақытына дейін бейбітшілік сақталғанын айтады. «Англосаксон жылнамасы» осы кезеңге қатысты екінші маңызды дерек көзі болып табылады, әсіресе 827 жылғы жазбада «bretwalda», яғни «Британия билеушісі» атағын алған патшалардың тізімі келтірілген. Бұл тізімде Гилдастың оқиғалар туралы баяндамасына сәйкес келетін алтыншы ғасырдың басындағы үзіліс байқалады. Кеулиннің билеуі алтыншы ғасырдың соңындағы англосаксондықтардың кеңею кезеңіне жатады. Батыс саксондық билеушілердің хронологиясы және қызметі туралы көптеген сұрақтар жауапсыз қалғанмен, Кьюлиннің Англияның оңтүстігін англосаксондықтардың басып алуындағы маңызды тұлғалардың бірі болғаны анық.

Бастапқы Батыс Саксония дереккөздері

Батыс Саксония тарихының екі негізгі жазба көзі – Англо-саксон жылнамасы мен Батыс Саксонияның генеалогиялық патшалық тізімі. Жылнама 890 жыл шамасында, Уэссекс патшасы Ұлы Альфредтің тұсында жинақталған жылнамалар жиынтығы. Ол бұрынғы жазбалардың көне материалдарын қамтиды, олар ертерек жылнамалардан жиналған, қазір сақталмаған, сондай-ақ ауызша тараған сага материалдарынан алынған. Жылнамада болашақ «Батыс саксондардың» Ұлыбританияға 495 жылы келгені жазылған, ол кезде Сердик пен оның ұлы Синрик Сердик жағалауына (Cerdices ora) қонған. Келесі жүз жылдық жазбалардың арасында Сердик пен оның ұрпақтарының жорықтарын сипаттайтын жиырмаға жуық жылнама кездеседі. Бұл жылнамалар Сеулин туралы көптеген мәліметтерді ұсынса да, көптеген жазбалардың тарихилығы күмәнді. Батыс Саксонияның генеалогиялық патшалық тізімі – Уэссекс патшаларының тізімі, олардың билік мерзімі де көрсетілген. Ол бірнеше түрде сақталған, соның ішінде Жылнаманың [B] қолжазбасына қосымша ретінде. Жылнама сияқты, тізім де қазіргі түрінде Ұлы Альфредтің тұсында құрастырылған, бірақ тізімнің бұрынғы нұсқасы Жылнаманың өзінің деректерінің бірі болған. Тізім де, Жылнама да авторларының Уэссекс патшаларының тегін Сердик арқылы Гевисқа, Батыс саксондардың аңызға толы ата-бабасына, ал одан Воденге дейін жалғауға тырысқандарының нәтижесінде әсер еткен. Бұл жазушының саяси мақсаттарына қызмет еткен, бірақ тарихшылар үшін көптеген қайшылықтарға әкелді. Әртүрлі дереккөздерден әртүрлі әдістермен есептеу арқылы осы қайшылықтарды анық көруге болады. Батыс Саксония тарихындағы ең ерте оқиғаның күні сенімді деп саналатын – 630-шы жылдардың соңында, шамамен 640 жылы Сингилдің крещениеден өтуі. Жылнама Сердиктің 495 жылы келгенін көрсетеді, бірақ Батыс Саксонияның генеалогиялық патшалық тізіміндегі билік мерзімдерін қоссақ, Сердиктің билігі 532 жылы басталған болуы мүмкін, яғни 37 жылдық айырмашылық. Екеуі де – 495 немесе 532 жылдары сенімді емес; алайда соңғы дата тізімнің Уэссекс патшаларының бірінен соң бірі таққа отырғанын, арада патшалар болмағанын, бірлескен билік болмағанын және билік мерзімдерінің дұрыс көрсетілгенін болжауға негізделген. Бұл болжамдардың ешқайсысы да қауіпсіз емес. Дереккөздер Сеулиннің Синриктің ұлы екеніне келіседі және ол көбінесе Кутвиннің әкесі деп аталады. Бірақ бұл жағдайда бір қайшылық бар: Жылнаманың [А] нұсқасындағы 685 жылғы жазбада Сеулинге Кута деген ұл берілген, ал сол қолжазбадағы 855 жылғы жазбада Кута Кутвиннің ұлы ретінде тізімделген. Кута сонымен қатар Жылнаманың [E] және [F] нұсқаларында, тиісінше 571 және 568 жылғы жазбаларда Сеулиннің бауыры ретінде аталған. Сеулиннің Сердиктің ұрпағы болып табылатыны да даулы мәселе. Батыс саксондардың әртүрлі тармақтарының топтасулары жеке топтардың болуын көрсетеді, олардың бірі – Сеулиннің тегі. Уэссекс шежірелеріндегі кейбір мәселелер Сеулиннің тегін басқа шежірелермен біріктіру әрекеттерінен туындаған болуы мүмкін: Батыс саксондары үшін өз билеушілерінің тегін Сердикке дейін іздеу өте маңызды болды. Бұл ертедегі шежірелердің сөзбе-сөзділігіне күмән тудыратын тағы бір себеп – әулеттің бірнеше ертедегі мүшелерінің аттарының этимологиясы германдық емес, яғни англосаксон әулетінің басшыларының аттарында күтілетіндей. Сеулиннің атының көне ағылшын тілінде нақты этимологиясы жоқ; ол британдық шығу тегі болуы мүмкін. Ең ерте дереккөздер «Батыс саксон» терминін қолданбайды. Беданың «Англия халқының шіркеу тарихы» кітабында бұл термин Гевиссе (Gewisse) терминімен алмастырылуы мүмкін. «Батыс саксон» термині тек VII ғасырдың соңында, Кедвалланың билігінен кейін пайда болады.

The two main written sources for early West Saxon history are the Anglo Saxon Chronicle and the West Saxon Genealogical Regnal List. The Chronicle is a set of annals which were compiled near the year 890, during the reign of King Alfred the Great of Wessex. They record earlier material for the older entries, which were assembled from earlier annals that no longer survive, as well as from saga material that might have been transmitted orally. The Chronicle dates the arrival of the future "West Saxons" in Britain to 495, when Cerdic and his son, Cynric, land at Cerdices ora, or Cerdic's shore. Almost twenty annals describing Cerdic's campaigns and those of his descendants appear interspersed through the next hundred years of entries in the Chronicle. Although these annals provide most of what is known about Ceawlin, the historicity of many of the entries is uncertain. The West Saxon Genealogical Regnal List is a list of rulers of Wessex, including the lengths of their reigns. It survives in several forms, including as a preface to the [B] manuscript of the Chronicle. Like the Chronicle, the List was compiled in its present form during the reign of Alfred the Great, but an earlier version of the List was also one of the sources of the Chronicle itself. Both the list and the Chronicle are influenced by the desire of their writers to use a single line of descent to trace the lineage of the Kings of Wessex through Cerdic to Gewis, the legendary eponymous ancestor of the West Saxons, who is made to descend from Woden. The result served the political purposes of the scribe, but is riddled with contradictions for historians. The contradictions may be seen clearly by calculating dates by different methods from the various sources. The first event in West Saxon history whose date can be regarded as reasonably certain is the baptism of Cynegils, which occurred in the late 630s, perhaps as late as 640. The Chronicle dates Cerdic's arrival to 495, but adding up the lengths of the reigns as given in the West Saxon Genealogical Regnal List leads to the conclusion that Cerdic's reign might have started in 532, a difference of 37 years. Neither 495 nor 532 may be treated as reliable; however, the latter date relies on the presumption that the Regnal List is correct in presenting the Kings of Wessex as having succeeded one another, with no omitted kings, and no joint kingships, and that the durations of the reigns are correct as given. None of these presumptions may be made safely. The sources do agree that Ceawlin is the son of Cynric and he usually is named as the father of Cuthwine. There is one discrepancy in this case: the entry for 685 in the [A] version of the Chronicle assigns Ceawlin a son, Cutha, but in the 855 entry in the same manuscript, Cutha is listed as the son of Cuthwine. Cutha also is named as Ceawlin's brother in the [E] and [F] versions of the Chronicle, in the 571 and 568 entries, respectively. Whether Ceawlin is a descendant of Cerdic is a matter of debate. Subgroupings of different West Saxon lineages give the impression of separate groups, of which Ceawlin's line is one. Some of the problems in the Wessex genealogies may have come about because of efforts to integrate Ceawlin's line with the other lineages: it became very important to the West Saxons to be able to trace the ancestors of their rulers back to Cerdic. Another reason for doubting the literal nature of these early genealogies is that the etymology of the names of several early members of the dynasty do not appear to be Germanic, as would be expected in the names of leaders of an apparently Anglo Saxon dynasty. The name Ceawlin has no convincing Old English etymology; it seems more likely to be of British origin. The earliest sources do not use the term "West Saxon". According to Bede's Ecclesiastical History of the English People, the term is interchangeable with the Gewisse. The term "West Saxon" appears only in the late seventh century, after the reign of Cædwalla.

Батыс Саксонияның кеңейуі

[[Сурет:Ceawlin картасы.png|thumb|right|Англосаксон шежіресінде Кеулинге қатысты жылнамаларда айтылған жерлердің картасы; шежіреде қолданылған англосаксондық атаулардың орнына, жерлердің қазіргі атаулары көрсетілген. Бұл деректер Уайт аралын сакстар емес, ютар қоныстандырды деген Беденің мәлімдемесімен тікелей қайшы келеді; археологиялық жазбалар бұл мәселеде Беденің пікірін қолдайды. Шежіренің кейінгі жазбалары Батыс саксондықтардың патшалығын жеңіп алған шайқастар туралы толық мәлімет береді. Кеулиннің жорықтары теңіз жағасына жақын сипатталмаған. Олар Темза өзенінің аңғары бойымен, шығыста Суррейге дейін және батыста Северн сағасына дейін созылады. Кеулин Батыс саксондықтардың кеңеюінің бір бөлігі екені анық, бірақ осы кезеңнің әскери тарихын түсіну қиын.]

568: Виббандун

Кесоллинг патша болғаннан кейін өткізген алғашқы шайқасы 568 жылға дараланады, онда ол Кютхамен бірге Кент патшасы Этельбертпен шайқасты. Хроникада былай делінген: "Осы жерде Сеулин мен Кута Этельбертке қарсы соғысып, оны Кентке дейін ығыстырды; және олар Виббандун шайқасында екі елдорменді, Ослаф пен Кнеббаны өлтірді". "Виббандун" орналасқан жері, "Виббаның төбесі" деп аударылатын, нақты анықталмаған. Бұрын ол Уимблдон деп есептелген, бірақ қазір бұл дұрыс емес екені белгілі. Дэвид Купер Уайбостонды ұсынады, ол Бедфордтан солтүстік-шығысқа қарай 8 шақырым жердегі, Ұлы Оуза өзенінің батыс жағалауындағы шағын ауыл. Виббандун көбінесе Виббаның дуны деп жазылады, бұл фонетикалық жағынан Уайбостонға жақын, ал Бедтің мәліметінше, Этельберттің Кенттен Хамберге дейінгі үстемдігі Уоштан оңтүстікке қарайғы ағылшын жерлеріне дейін созылған. Осы аймақ Сеулиннің қауіп-қатеріне ұшырады, өйткені ол өзінің шығыс шекарасын Ұлы Уз өзені бойында орнатуға тырысты. Сонымен қатар, осы шайқаста қаза тапқан Кнебба, Уайбостоннан оңтүстікке қарай 20 шақырым жерде орналасқан Кнебвортпен байланыстырылған. Уайбостоннан оңтүстікке қарай жарты шақырым жерде Чавстон ауылы бар. Ауылдың атының шығу тегі белгісіз, бірақ ол ежелгі ағылшын тіліндегі Ceawston немесе Ceawlinston сөздерінен туындаған болуы мүмкін. Вибостонда Этельберттің жеңілуі оның жоғары мәртебесіне нұқсан келтіріп, ағылшындарға қатысты ықпалын азайтатын еді. Ол Кентке айдалыпты немесе "құғынға түсіпті" деген ой (қайсысы дұрыс екені Англо-Саксон хроникасының аудармасына байланысты) әдеби тілде қолданылған. Мұндай тіркестер Хроникада бір патша екіншісін жеңген кезде жиі кездеседі. Англиялық одақтастарына көмек көрсету мақсатындағы жорықта жеңіліс Этельбертті Кентке қайтып, күшін қайта жинауға мәжбүр еткен болар еді. Бұл шайқас жаулап келген халықтар арасындағы алғашқы тіркелген қақтығыс ретінде ерекшеленеді, ал Хроникада бұрынғы шайқастар англосакстар мен жергілікті британдықтар арасында болған.

571: Бедканфорд

571 жылғы жылнамада: "Бұл жерде Кутвульф британиялықтармен Бедканфордта шайқасып, төрт елді мекенді жаулап алды: Лимбури мен Айлсбери, Бенсон және Эйншам; және сол жылы ол дүниеден озды". Кутвульф пен Чеулиннің арақатынасы белгісіз, бірақ англосаксон патшалық отбасыларына тән әдеби тәсіл Кутвульфтің Батыс Саксон әулетінен болуы мүмкін екенін ұсынады. Шабыс орны анықталмаған. Бедфорд болған деген болжам бар, бірақ Бедфордтың ерте тарихына қатысты мәліметтер бұл пікірді қолдамайды. Бұл шайқас қызығушылық тудырады, себебі осы кезеңдегі шығысқа орналасқан аймақтың әлі де британдықтардың бақылауында болуы күтпеген нәрсе: Мидленд аймағында ерте саксон және англ халқының болғанына археологиялық дәлелдер жеткілікті, ал тарихшылар Гильдастың "De Excidio" еңбегін британдықтардың бұл аймақтан 6-ғасырдың ортасына дейін билігін жоғалтқанын көрсетеді деп түсіндіреді. Мүмкін, бұл жылнама Монс Бадоникус шайқасымен аяқталған жорықтарда британдықтардан алынған жерлерді қайта басып алуды көрсетеді. Бұл жазбада осы британдық патшалар туралы білуге болатын барлық ақпарат қамтылған; олардың есімдері көне нұсқада жазылған, бұл жылнаманың көне жазба дерегінен алынғанын көрсетеді. Бұл шайқас саксондықтардың алға жылжуының маңызды кезеңі ретінде ұзақ уақыттан бері қарастырылып келеді, себебі Бристоль шығанағына жеткенде Батыс саксондықтары британдықтарды Северннің батысындағы және шығанақтың оңтүстігіндегі жартыаралдағылармен құрлық байланысынан бөліп тастады. Уэссекс 628 жылы бұл аумақты Мерсияның Пендасына жоғалтқаны анық, онда жылнамада "Кинегильс пен Квихелм Циренсестерде Пендаға қарсы шайқасып, содан кейін келісімге келді" деп жазылған. Сеулин мен Кутвин ваннаға барғанда римдік моншалардың толығымен тоқтатылмағанын, әлі де қызмет етіп тұрғанын көрген болуы мүмкін. 9-ғасырлық тарихшы Ненний Северн өзені бойындағы Хвицке жерінде "Жылы көл" туралы айтады және былай деп қосады: "Ол кірпіш пен тастан тұрғызылған қабырғамен қоршалған, және адамдар кез келген уақытта шомылуға бара алады, әркім өзіне қалауынша ванна таңдай алады. Егер суық ванна қаласа, суық болады; ал ыстық ванна қаласа, ыстық болады". Беда да "Шіркеу тарихының" географиялық кіріспесінде Неннийге ұқсас сипаттамамен ыстық моншаларды сипаттаған. Уансдайк – ерте ортағасырлық қорғаныс мақсатында салынған ұзынша жер жұмысы. Бристольдің оңтүстігінен Марлбороға (Уилтшир) дейін, Бат қаласынан алыс емес жерден өтеді. Оны V-VI ғасырларда Саулин салған болуы мүмкін.

The annal for 571 reads: "Here Cuthwulf fought against the Britons at Bedcanford, and took four settlements: Limbury and Aylesbury, Benson and Eynsham; and in the same year he passed away." Cuthwulf's relationship with Ceawlin is unknown, but the alliteration common to Anglo Saxon royal families suggests Cuthwulf may be part of the West Saxon royal line. The location of the battle itself is unidentified. It has been suggested that it was Bedford, but what is known of the early history of Bedford's names does not support this. This battle is of interest because it is surprising that an area so far east should still be in Briton hands this late: there is ample archaeological evidence of early Saxon and Anglian presence in the Midlands, and historians generally have interpreted Gildas's De Excidio as implying that the Britons had lost control of this area by the mid sixth century. One possible explanation is that this annal records a reconquest of land that was lost to the Britons in the campaigns ending in the battle of Mons Badonicus. This entry is all that is known of these Briton kings; their names are in an archaic form that makes it very likely that this annal derives from a much older written source. The battle itself has long been regarded as a key moment in the Saxon advance, since in reaching the Bristol Channel, the West Saxons divided the Britons west of the Severn from land communication with those in the peninsula to the south of the Channel. Wessex almost certainly lost this territory to Penda of Mercia in 628, when the Chronicle records that "Cynegils and Cwichelm fought against Penda at Cirencester and then came to an agreement." It is possible that when Ceawlin and Cuthwine took Bath, they found the Roman baths still operating to some extent. Nennius, a ninth century historian, mentions a "Hot Lake" in the land of the Hwicce, which was along the Severn, and adds "It is surrounded by a wall, made of brick and stone, and men may go there to bathe at any time, and every man can have the kind of bath he likes. If he wants, it will be a cold bath; and if he wants a hot bath, it will be hot". Bede also describes hot baths in the geographical introduction to the Ecclesiastical History in terms very similar to those of Nennius. Wansdyke, an early medieval defensive linear earthwork, runs from south of Bristol to near Marlborough, Wiltshire, passing not far from Bath. It probably was built in the fifth or sixth centuries, perhaps by Ceawlin.

584: Фетхан Ляг

Сеулиннің соңғы тіркелген жеңісі 584 жылға дейін болған. Жазбада былай делінген: «Бұл жерде Сеулин мен Кута Фетхан Ляг деген жерде британдықтармен шайқасты, Кута қаза тапты; Сеулин көптеген қалаларды және санаусыз соғыс олжасын басып алды, сосын ашумен өз иелігіне қайтып келді». Англо-саксондық жылнамасы 827 жылғы жазбасында Беденің тізімін қайталайды, Вессекстің Эгбертін қосады және олардың «бретвальда», яки «Британия билеушісі» деп аталғанын айтады. Алайда, бұл атау әскери жетекшілік рөлін білдіретін дәлелдер де бар. Беде осы патшалардың «Хумбердің оңтүстігінде» билік еткенін айтады, бірақ бақылау аумағы, әсіресе ертеректегі бретвалдалар үшін, мұнан кіші болуы мүмкін. Сеулиннің жағдайында оның билік аумағын нақты анықтау қиын, бірақ Беденің Сеулиннің империя иеленген патшалар тізіміне енгізгені және оның жеңіске жеткені жазылған шайқастар тізімі, оның Темзаның жоғарғы ағысынан айналасындағы аумақтың көп бөлігін бақылаған, сондай-ақ оңтүстік британдықтарға белгілі бір кезеңде үстемдік құрған, белсенді және табысты басшы болғанын көрсетеді. Әлде Эль мен Сеулин арасындағы үзіліс Гилдастың «De Excidio» еңбегінде айтылғандай, Монс Бадоникустағы британдықтардың жеңісінен кейін бір немесе одан да көп ұрпаққа созылған бейбітшілік туралы әңгімеге қолдау түйіршігі ретінде қарастырылады. Кенттік Этельберт бретвалдалар тізімінде Сеулиннің орнын басады, бірақ олардың билік ету кезеңдері шамалы ғана үстірттік болуы мүмкін: соңғы бағалаулар Сеулиннің шамамен 581–588 жылдары билік еткенін көрсетеді, ал Этельберттің билікке келуі 589 жылға жуық деп есептеледі, бірақ бұл талдаулар ғылыми болжамдардан аспайды. 592 жылы Сеолмен болған Сеулиннің беделінің төмендеуі Этельберттің маңызға ие болуына мүмкіндік берген болуы мүмкін; Этельберт 597 жылға қарай Англо-саксондық патшалықтың ең басты тұлғасы болды. Этельберттің өрлеуі ертерек болған болуы мүмкін: 584 жылғы жылнама, тіпті жеңіс туралы хабарласа да, Кронникадағы Сеулиннің соңғы жеңісі болып табылады, ал одан кейінгі кезең Этельберттің өрлеуі мен Сеулиннің құлдырауымен байланысты болуы мүмкін. Басқаша айтқанда, бұл Сеол болған, ол Вессекстің келесі патшасы деп есептеледі, ол Батыс саксондық әулеттік тізімде көрсетілгендей, алты жыл билік еткен. Әулеттік тізімде Сеол Кинриктің ұлы, Кутаның ұлы екені айтылады. Оның інісі Сеолвульф одан кейін он жеті жыл билік етті. Сеулиннің өлімінен кейін Батыс саксондықтар арасында билікке үлестік болған болуы мүмкін: Сеол мен Сеолвульф Темзаның жоғарғы ағысынан гөрі Уилтширде орналасқан болуы мүмкін. Бұл бөліну Этельберттің Оңтүстік Англияда үстемдікке ие болуына да ықпал еткен болуы мүмкін. Алайда, Батыс саксондықтары әскери жағынан маңызды күштерінен айырылмады: Кронника мен Беде Сеулиннің өлімінен кейін жиырма немесе отыз жыл ішінде Эссекс пен Сассекске қарсы әскери қимылдарды жалғастырғанын жазды.

Ceawlin's last recorded victory is in 584. The entry reads "Here Ceawlin and Cutha fought against the Britons at the place which is named Fethan leag, and Cutha was killed; and Ceawlin took many towns and countless war loot, and in anger he turned back to his own [territory]." The Anglo Saxon Chronicle, in an entry for the year 827, repeats Bede's list, adds Egbert of Wessex, and also mentions that they were known as "bretwalda", or "Britain ruler". but there also is evidence that it implied a definite role of military leadership. Bede says that these kings had authority "south of the Humber", but the span of control, at least of the earlier bretwaldas, likely was less than this. In Ceawlin's case the range of control is hard to determine accurately, but Bede's inclusion of Ceawlin in the list of kings who held imperium, and the list of battles he is recorded as having won, indicate an energetic and successful leader who, from a base in the upper Thames valley, dominated much of the surrounding area and held overlordship over the southern Britons for some period. The gap between Ælle and Ceawlin, on the other hand, has been taken as supporting evidence for the story told by Gildas in De Excidio of a peace lasting a generation or more following a Briton victory at Mons Badonicus. Æthelberht of Kent succeeds Ceawlin on the list of bretwaldas, but the reigns may overlap somewhat: recent evaluations give Ceawlin a likely reign of 581–588, and place Æthelberht's accession near to the year 589, but these analyses are no more than scholarly guesses. Ceawlin's eclipse in 592, probably by Ceol, may have been the occasion for Æthelberht to rise to prominence; Æthelberht very likely was the dominant Anglo Saxon king by 597. Æthelberht's rise may have been earlier: the 584 annal, even if it records a victory, is the last victory of Ceawlin's in the Chronicle, and the period after that may have been one of Æthelberht's ascent and Ceawlin's decline. Alternatively, it may have been Ceol, who is supposed to have been the next king of Wessex, ruling for six years according to the West Saxon Genealogical Regnal List. According to the Regnal List, Ceol was a son of Cutha, who was a son of Cynric; and Ceolwulf, his brother, reigned for seventeen years after him. It is possible that some fragmentation of control among the West Saxons occurred at Ceawlin's death: Ceol and Ceolwulf may have been based in Wiltshire, as opposed to the upper Thames valley. This split also may have contributed to Æthelberht's ability to rise to dominance in southern England. The West Saxons remained influential in military terms, however: the Chronicle and Bede record continued military activity against Essex and Sussex within twenty or thirty years of Ceawlin's death.