Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Петр I-нің үкіметтік реформалары Ресей патшалығын (кейін Ресей империясы) Батыс Еуропа үлгілеріне негіздеп жаңғыртуға бағытталған. Петр 1682 жылы 10 жасында таққа отырды; ол жартылай інісі Иван V-пен бірлесіп билік жүргізді. Иванның 1696 жылы қайтысынан кейін Петр ауқымды реформалар сериясын бастады. Алғашқыда ол бұл реформаларды 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысын қолдау үшін жоспарлаған; кейін жүйелі реформалар мемлекеттің ішкі құрылымын және басқаруын күрт өзгертті.
The government reforms of Peter I aimed to modernize the Tsardom of Russia (later the Russian Empire) based on Western European models. Peter ascended to the throne at the age of 10 in 1682; he ruled jointly with his half brother Ivan V. After Ivan's death in 1696, Peter started his series of sweeping reforms. At first he intended these reforms to support the Great Northern War of 1700 1721; later, more systematic reforms significantly changed the internal structure and administration of the state.
Өмірбаян
Ұлы Солтүстік соғысы (1700–1721 жж.) кезінде, Петрдің билігінің көп бөлігін қамтыған осы соғыста Ресей одақтастарымен бірге Швециядан Балтық теңізін басып алып, Орталық және Шығыс Еуропаға елеулі ықпал етті. Тарихтың сол кездегі ең қымбат соғыстарының бірі болған бұл соғыс, маңызды қаржылық және экономикалық ресурстарды жұмсады, ал Петрдің алдыңғыларынан мұра еткен әкімшілік жүйе ресурстарды жинау және басқаруда қиындыққа тап болды. Ұлы Елшілік сапарында (Великое посольство, Velikoye posol′stvo) Петр Швеция мен Осман империясына қарсы өзінің беделін нығайту үшін бірқатар еуропалық державалармен келіссөздер жүргізді, ал Батыс Еуропаның дамыған елдерімен танысуы Ресейді өнеркәсіптік экономикаға айналдыру үшін шаралар қабылдауға оны ынталандырды. Ресейдің кең аумағы мен мол табиғи ресурстарына қарамастан, сыбайлас жемқорлық және тиімсіздік сияқты бірқатар факторлар экономикалық өсуге кедергі келтірді. Петр мақсатты реформалар оның билігін нығайта ғана емес, сонымен қатар үкіметтің тиімділігін арттырып, халықтың әл-ауқатын жақсартатынына сенді. Петрдің реформасының тағы бір маңызды мақсаты – славян үстемдігін жақтаған және еуропалық ықпалға қарсы болған Ресейдің элиталық тобы – боярлардың ықпалын азайту еді. Иван Қатылының тұсында олардың ықпалы төмендегенімен, патшаның кеңесші органы болған Бояр Думасы әлі де маңызды саяси билікке ие болды. Петр оларды еуропалықтандыру мен реформаларға кедергі келтіретін, артта қалған күштер деп қарады. Ол боярларға көптеген салықтар мен міндетті жұмыстарды, тіпті сақалға салық салуды да жүктеді. Ресейдің сол кездегі заң жүйесінің көп бөлігі сияқты, Петрдің реформалары да 1700 және 1721 жылдар аралығында шығарылған патшалық жарлықтарда (указ, ukaz, әдеби мағынасы – "бекіту") кодификацияланды және жазылды.
During the Great Northern War (1700–1721), which dominated most of Peter's reign, Russia, along with a host of allies, seized control of the Baltic Sea from Sweden and gained considerable influence in Central and Eastern Europe. The war, one of history's costliest at the time, consumed significant financial and economic resources, and the administrative system Peter had inherited from his predecessors strained to gather and manage resources. During his Grand Embassy (Великое посольство, Velikoye posol′stvo), Peter conducted negotiations with a number of European powers to strengthen his position against Sweden and the Ottoman Empire, and his exposure to the more developed nations of Western Europe motivated him to take steps toward turning Russia into an industrial economy. Despite Russia's vast size and considerable natural resources, a number of factors, including corruption and inefficiency, hampered economic growth. Peter believed that targeted reform could not only strengthen his hold on power, but increase the efficiency of the government, and thus better the lot of his people. Another major goal of Peter's reform was reducing the influence of the Boyars, Russia's elite nobility, who stressed Slavic supremacy and opposed European influence. While their influence had declined since the reign of Ivan the Terrible, the Boyar Duma, an advisory council to the tsar, still wielded considerable political power. Peter saw them as backward, standing in the way of Europeanization and reform. He specifically targeted the boyars with numerous taxes and obligatory services, including a tax on beards. Like most of Russia's legal system at the time, Peter's reforms were codified and articulated in a series of royal decrees (указ, ukaz, literally "imposition"), issued chiefly between 1700 and 1721.
Әкімшілік реформа
Петірдің билігіне дейін Ресейдің әкімшілік жүйесі Батыс Еуропаның көптеген елдерімен салыстырғанда қартқырыс еді. Мемлекет көбінесе қалалардан және олардың тікелей айналасындағы аумақтардан тұратын уездтерге бөлінген; бұл жүйе халықты теңсіз бөліп, басқаруға өте қиындық тудырды. 1708 жылы Петір бұл ескі ұлттық бөлімшелерді жойып, олардың орнына сегіз губернаторлық (губерния) құрды: Мәскеу, Ингерманланд, Киев, Смоленск, Архангельгород, Қазан, Азов және Сібір. 1713 жылы тағы бір жарлықпен әр губернаторлықта сегізден он екіге дейінгі кәсіби мемлекеттік қызметкерлермен жабдықталған Ландраттар (неміс тілінен «ұлттық кеңес» деген мағынада) құрылды, олар патша тағайындаған губернаторға көмектесті.
Prior to Peter's rule, Russia's administrative system was relatively antiquated compared to that in many Western European nations. The state was divided into uyezds, which mostly consisted of cities and their immediate surrounding areas; this system divided the population unevenly and was extremely clumsy to manage. In 1708, Peter abolished these old national subdivisions and established in their place eight governorates (guberniyas): Moscow, Ingermanland, Kiev, Smolensk, Archangelgorod, Kazan, Azov, and Siberian. Another decree in 1713 established Landrats (from the German word for "national council") in each of the governorates, staffed by between eight and twelve professional civil servants, who assisted a royally appointed governor.
Саналар кестесі
Петрдің элиталық және реформаға қарсы боярларға деген сенімсіздігі 1722 жылы Рангтар кестесін (Табель о рангах; Tabel' o rangakh) құрумен аяқталды. Бұл Ресей әскери, үкіметтік және сарайдағы лауазымдардың ресми тізімі болды. Рангтар кестесі атақтар мен құрметті лауазымдардың күрделі жүйесін орнатты, олардың әрқайсысы патшаға қызмет етудің немесе адалдықтың белгілі бір деңгейін көрсететін I-ден XIV-ге дейінгі санмен белгіленді. Рангтар кестесінің бастауы Ресейдің әскери шендеу жүйесінде жатыр, ол да Петр билігі тұсында маңызды өзгерістерге ұшырады. Рангтар кестесін құру Петрдің ең батыл реформаларының бірі болды, ол Ресей қоғамын күрт өзгерткен боярлардың билігіне тікелей нұқсан келтірді. Бұрынғыда жоғары мемлекеттік лауазымдар мұрагерлікпен берілетін, бірақ Рангтар кестесі құрылғаннан кейін, кез келген адам, тіпті қарапайым текті болса да, жеткілікті еңбек пен шеберлік арқасында бюрократиялық сатыға көтеріле алатын болды. Жаңа технократтар буыны ескі боярлар класын ығыстырып, Ресейдегі мемлекеттік қызметке басымдық танытты. Көбінесе түзетулерсіз, Рангтар кестесі 1917 жылғы Революцияға дейін қолданыста болды.
Peter's distrust of the elitist and anti reformist Boyars culminated in 1722 with the creation of the Table of Ranks (Табель о рангах; Tabel' o rangakh), a formal list of ranks in the Russian military, government, and royal court. The Table of Ranks established a complex system of titles and honorifics, each classed with a number (I to XIV) denoting a specific level of service or loyalty to the Tsar. The origins of the Table of Ranks lie in Russia's military ranking system, which was also significantly modified and revised under Peter's rule. The establishment of the Table of Ranks was among the most audacious of Peter's reforms, a direct blow to the power of the Boyars which changed Russian society significantly. Previously, high ranking state positions were hereditary, but with the establishment of the Table of Ranks, anyone, including a commoner, could work their way up to the bureaucratic hierarchy with sufficient hard work and skill. A new generation of technocrats soon supplanted the old Boyar class and dominated the civil service in Russia. With minimal modifications, the Table of Ranks remained in effect until the Russian Revolution of 1917.
Қаржы және сауда
Ұлы Солтүстік соғысына қарсы күрес бұрын-соңды болмаған экономикалық ресурстарды қажет етті, ал Ресейдің үлкен бюджет тапшылығы мен ескірген инфрақұрылымы мемлекет соғыс кезінде ресурстар мен ақшаны тиімді бөле алмағанын көрсетті. Петрдің үкіметі үнемі ақшаға зор мұқтаж болды, ал бастапқыда ол тұз, водка, емен және шайын сияқты стратегиялық өнеркәсіптерді монополиялады. Сонымен қатар Петр көптеген орыс мәдени дәстүрлеріне (мысалы, моншаға салу, балық аулау, ара шаруашылығы, сақал өсіру) салық салды және қағаз тауарларына салық таңбаларын енгізді. Бірақ әрбір жаңа салықпен бірге одан қашудың жаңа жолдары табылды, сондықтан салық реформасының жеткіліксіз екені анық болды. Шешім – егістік жеріне салынатын үй шаруашылығы салығының орнына, жаңа жеке басына салынатын салық енгізу болды. Бұрын шаруалар бірнеше шаңырақты біріктіріп, бір үйдің салығын төлесе, енді әрбір шаруа 70 копек көлемінде ақша төлеуге міндетті болды. Бұл бұрынғы салықтардан әлдеқайда ауыр болды және Ресей мемлекетінің қазынасын 1680 жылдан 1724 жылға дейін шамамен алты есеге ұлғайтуға мүмкіндік берді. Петр сондай-ақ алғашқы протекционистік сауда саясатын ұстанды, импорт пен саудаға жоғары тарифтер қойып, отандық тауарлар үшін жағдай жасады.
Fighting the Great Northern War required unprecedented economic resources, and Russia's yawning budget deficit and aging infrastructure meant that the state could not effectively allocate resources and money in wartime. Peter's government was constantly in dire need of money, and at first it responded by monopolizing certain strategic industries, such as salt, vodka, oak, and tar. Peter also taxed many Russian cultural customs (such as bathing, fishing, beekeeping, and wearing beards) and issued tax stamps for paper goods. However, with each new tax came new loopholes and new ways to avoid them, and so it became clear that tax reform was simply not enough. The solution was a sweeping new poll tax, which replaced a household tax on cultivated land. Previously, peasants had skirted the tax by combining several households into one estate; now, however, each peasant was assessed individually for a tax of 70 kopeks, paid in cash. This was significantly heavier than the taxes it replaced, and it enabled the Russian state to expand its treasury almost sixfold between 1680 and 1724. Peter also pursued proto protectionist trade policies, placing heavy tariffs on imports and trade to maintain a favorable environment for Russian made goods.
Ақша реформасы
Петр сондай-ақ ақша реформасын жүзеге асырды, ол Ресейге мыс монеталарды енгізіп, рубльдегі күмістің мөлшерін азайтты. Бұл құнсызданған рубль сол кездегі Еуропа елдерінде қолданылған талерлерге шамалас болды. Бес мәскеу монета қабылдау орындары – төртеуі Ұлы қазынашылыққа, ал біреуі Әскери-теңіз кеңсесіне бағынышты – 1700 жылдардың басында жаңа монеталарды шығарды. 1704 жылға қарай толыққанды қолданысқа енген реформаланған жүйе дәстүрлі орыс есептеу жүйесін нақты монеталармен көрсетті: полұшка (1/4 копек), денга (1/2 копек), алтын (3 копек), гривна (10 копек), полтина (50 копек) және рубль (100 копек). Рубльдің құны төмендеуі нәтижесінде Ресейдің валютасының құны басқа елдермен сауда жасағанда екі есеге азайды. Мысалы, 1707 жылы британдық елші Чарльз Уитворт 110 копектің 1 британдық кронаға (немесе 5 шиллингке) тең болғанын, ал бұрын 1 рубль 10 шиллингке бағаланғанын хабарлады.
Peter also instituted a monetary reform that introduced copper coinage to Russia and reduced the amount of silver in a ruble from to This devalued ruble was equivalent to the contemporary thalers used in other European nations at the time. Five Moscow mints — four controlled by the lt=Grand Treasury and one by the lt=Naval Chancellery — produced the new coinage in the first decade of the 1700s. Fully in place by 1704, the reformed system expressed traditional Russian accounting values in actual coins: polushka (1/4 kopek), denga (1/2 kopek), altyn (3 kopeks), grivna (10 kopeks), poltina (50 kopeks) and ruble (100 kopeks). With the revaluation of the ruble, Russia saw the value of its currency cut in half when trading with other nations. For example, in 1707, British envoy Charles Whitworth noted that 110 kopeks was equivalent to 1 British crown (or 5 shillings) where previously 1 ruble was worth 10 shillings.
Сыныптар құрылымы
Петірдің билігі жер иелерінің еркіне шаруалардың бағынуын одан да тереңдетті. Ол таптық бөліністі қатаң сақтап, "жер иесі қызметке, қала тұрғыны өнеркәсібіне не қолөнеріне байланысқандай, шаруа да жерге байланысқан" деп сенді. Петір мүлік иелеріне кеңейтілген жаңа құқықтар берді, соның ішінде ешбір шаруаның қожайынның мүлкінен жазбаша рұқсатсыз шығуына тыйым салды. Бұдан өзге, Петірдің жаңа салық кодексі салық төлейтін жұмысшылардың санын күрт арттырып, еңбекшілердің иығына одан да ауыр салмақ жүктеді. Петірдің кейбір прогрессивті реформалары Ағарту идеяларын қабылдады; мысалы, ол мемлекеттік шаруалар деп аталатын шаруалардың жаңа тобын құрды, олардың құқықтары қарапайым шаруаларға қарағанда кеңірек болды, бірақ мемлекетке салық төледі. Ол сондай-ақ Нидерландыда көрген ұқсас дүкендер үлгісімен, әскерді қамтамасыз ету үшін ірі қалаларда мемлекеттік қолөнер шеберханаларын ашты. Тіпті Петірдің кеңесшілері шаруалықтан құтылуды және "шектелген еркіндік" формасын құруды ұсынған (бірақ бұл екі ғасырдан кейін ғана іске асты). Дегенмен, Петірдің тұсында құлдар мен шаруалар арасындағы айырмашылық едәуір азайды, және оның билігінің соңына қарай екеуін ажырату іс жүзінде мүмкін емес болды.
Peter's reign deepened the subjugation of serfs to the will of landowners. He firmly enforced class divisions, believing that "just as the landowner was to be tied to service, the townsman to his trade or handicraft, so the peasant was tied to the land." Peter endowed estate owners to broad new rights, including a requirement that no serf leave his master's estate without written permission. Furthermore, Peter's new tax code significantly expanded the number of taxable workers, shifting an even heavier burden onto the shoulders of the working class. A handful of Peter's slightly more progressive reforms imitated Enlightenment ideals; he did, for example, create a new class of serfs, known as state peasants, who had broader rights than ordinary serfs, but paid dues to the state. He also created state sanctioned handicraft shops in large cities, inspired by similar shops he had observed in the Netherlands, to provide products for the army. Evidence even suggests that Peter's advisers recommended the abolition of serfdom and the creation of a form of "limited freedom" (a reality that did not come to pass until two centuries later). Nevertheless, the gap between slaves and serfs shrank considerably under Peter, and by the end of his reign the two were basically indistinguishable.
Петірдің реформасының табыстылығы
Петірдің реформалары оны алдыңғы патшалардан ерекшелендірді. Мәскеулік Ресейде мемлекеттік функциялар көбінесе әскери қорғаныс, салық жинау және әлеуметтік жіктелуді сақтаумен шектелген еді. Ал Петірдің билігіндегі заңнама Ресейдегі өмірдің барлық саласын егжей-тегжейлі қамтыды және дерлік барлық орыс азаматының күнделікті өміріне елеулі әсер етті. Реформалардың табысы Ресейдің Ұлы Солтүстік соғысындағы жемістілігіне үлкен үлес қосты; кірістер мен өнімділіктің артуы Ресейдің әскери күшін арттырды. Алайда, ең маңыздысы, Петір Ресейде авторитарлық билікті нығайтып, оны заңдастырған "нақты тәртіпті полициялық мемлекет" құрды. Осының куәсі – КСРО мен Ресей Федерациясындағы көптеген мемлекеттік мекемелер, мысалы, Мәскеу мемлекеттік университеті, олардың тамыры Петірдің билігіне дейін жетеді.
Peter's reforms set him apart from the Tsars that preceded him. In Muscovite Russia, the state's functions were limited mostly to military defense, collection of taxes, and enforcement of class divisions. In contrast, legislation under Peter's rule covered every aspect of life in Russia with exhaustive detail, and they significantly affected the everyday lives of nearly every Russian citizen. The success of reform contributed greatly to Russia's success in the Great Northern War; the increase in revenue and productivity increased the strength of the Russian war machine. More importantly, however, Peter created a "well ordered police state" that further legitimized and strengthened authoritarian rule in Russia. A testament to this lasting influence are the many public institutions in the Soviet Union and the Russian Federation, such as Moscow State University, which trace their origins back to Peter's rule.