Кіріспе

Петр I-нің үкіметтік реформалары Ресей патшалығын (кейін Ресей империясы) Батыс Еуропа үлгілеріне негіздеп жаңғыртуға бағытталған. Петр 1682 жылы 10 жасында таққа отырды; ол жартылай інісі Иван V-пен бірлесіп билік жүргізді. Иванның 1696 жылы қайтысынан кейін Петр ауқымды реформалар сериясын бастады. Алғашқыда ол бұл реформаларды 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысын қолдау үшін жоспарлаған; кейін жүйелі реформалар мемлекеттің ішкі құрылымын және басқаруын күрт өзгертті.

Өмірбаян

Ұлы Солтүстік соғысы (1700–1721 жж.) кезінде, Петрдің билігінің көп бөлігін қамтыған осы соғыста Ресей одақтастарымен бірге Швециядан Балтық теңізін басып алып, Орталық және Шығыс Еуропаға елеулі ықпал етті. Тарихтың сол кездегі ең қымбат соғыстарының бірі болған бұл соғыс, маңызды қаржылық және экономикалық ресурстарды жұмсады, ал Петрдің алдыңғыларынан мұра еткен әкімшілік жүйе ресурстарды жинау және басқаруда қиындыққа тап болды. Ұлы Елшілік сапарында (Великое посольство, Velikoye posol′stvo) Петр Швеция мен Осман империясына қарсы өзінің беделін нығайту үшін бірқатар еуропалық державалармен келіссөздер жүргізді, ал Батыс Еуропаның дамыған елдерімен танысуы Ресейді өнеркәсіптік экономикаға айналдыру үшін шаралар қабылдауға оны ынталандырды. Ресейдің кең аумағы мен мол табиғи ресурстарына қарамастан, сыбайлас жемқорлық және тиімсіздік сияқты бірқатар факторлар экономикалық өсуге кедергі келтірді. Петр мақсатты реформалар оның билігін нығайта ғана емес, сонымен қатар үкіметтің тиімділігін арттырып, халықтың әл-ауқатын жақсартатынына сенді. Петрдің реформасының тағы бір маңызды мақсаты – славян үстемдігін жақтаған және еуропалық ықпалға қарсы болған Ресейдің элиталық тобы – боярлардың ықпалын азайту еді. Иван Қатылының тұсында олардың ықпалы төмендегенімен, патшаның кеңесші органы болған Бояр Думасы әлі де маңызды саяси билікке ие болды. Петр оларды еуропалықтандыру мен реформаларға кедергі келтіретін, артта қалған күштер деп қарады. Ол боярларға көптеген салықтар мен міндетті жұмыстарды, тіпті сақалға салық салуды да жүктеді. Ресейдің сол кездегі заң жүйесінің көп бөлігі сияқты, Петрдің реформалары да 1700 және 1721 жылдар аралығында шығарылған патшалық жарлықтарда (указ, ukaz, әдеби мағынасы – "бекіту") кодификацияланды және жазылды.

Әкімшілік реформа

Петірдің билігіне дейін Ресейдің әкімшілік жүйесі Батыс Еуропаның көптеген елдерімен салыстырғанда қартқырыс еді. Мемлекет көбінесе қалалардан және олардың тікелей айналасындағы аумақтардан тұратын уездтерге бөлінген; бұл жүйе халықты теңсіз бөліп, басқаруға өте қиындық тудырды. 1708 жылы Петір бұл ескі ұлттық бөлімшелерді жойып, олардың орнына сегіз губернаторлық (губерния) құрды: Мәскеу, Ингерманланд, Киев, Смоленск, Архангельгород, Қазан, Азов және Сібір. 1713 жылы тағы бір жарлықпен әр губернаторлықта сегізден он екіге дейінгі кәсіби мемлекеттік қызметкерлермен жабдықталған Ландраттар (неміс тілінен «ұлттық кеңес» деген мағынада) құрылды, олар патша тағайындаған губернаторға көмектесті.

Саналар кестесі

Петрдің элиталық және реформаға қарсы боярларға деген сенімсіздігі 1722 жылы Рангтар кестесін (Табель о рангах; Tabel' o rangakh) құрумен аяқталды. Бұл Ресей әскери, үкіметтік және сарайдағы лауазымдардың ресми тізімі болды. Рангтар кестесі атақтар мен құрметті лауазымдардың күрделі жүйесін орнатты, олардың әрқайсысы патшаға қызмет етудің немесе адалдықтың белгілі бір деңгейін көрсететін I-ден XIV-ге дейінгі санмен белгіленді. Рангтар кестесінің бастауы Ресейдің әскери шендеу жүйесінде жатыр, ол да Петр билігі тұсында маңызды өзгерістерге ұшырады. Рангтар кестесін құру Петрдің ең батыл реформаларының бірі болды, ол Ресей қоғамын күрт өзгерткен боярлардың билігіне тікелей нұқсан келтірді. Бұрынғыда жоғары мемлекеттік лауазымдар мұрагерлікпен берілетін, бірақ Рангтар кестесі құрылғаннан кейін, кез келген адам, тіпті қарапайым текті болса да, жеткілікті еңбек пен шеберлік арқасында бюрократиялық сатыға көтеріле алатын болды. Жаңа технократтар буыны ескі боярлар класын ығыстырып, Ресейдегі мемлекеттік қызметке басымдық танытты. Көбінесе түзетулерсіз, Рангтар кестесі 1917 жылғы Революцияға дейін қолданыста болды.

Қаржы және сауда

Ұлы Солтүстік соғысына қарсы күрес бұрын-соңды болмаған экономикалық ресурстарды қажет етті, ал Ресейдің үлкен бюджет тапшылығы мен ескірген инфрақұрылымы мемлекет соғыс кезінде ресурстар мен ақшаны тиімді бөле алмағанын көрсетті. Петрдің үкіметі үнемі ақшаға зор мұқтаж болды, ал бастапқыда ол тұз, водка, емен және шайын сияқты стратегиялық өнеркәсіптерді монополиялады. Сонымен қатар Петр көптеген орыс мәдени дәстүрлеріне (мысалы, моншаға салу, балық аулау, ара шаруашылығы, сақал өсіру) салық салды және қағаз тауарларына салық таңбаларын енгізді. Бірақ әрбір жаңа салықпен бірге одан қашудың жаңа жолдары табылды, сондықтан салық реформасының жеткіліксіз екені анық болды. Шешім – егістік жеріне салынатын үй шаруашылығы салығының орнына, жаңа жеке басына салынатын салық енгізу болды. Бұрын шаруалар бірнеше шаңырақты біріктіріп, бір үйдің салығын төлесе, енді әрбір шаруа 70 копек көлемінде ақша төлеуге міндетті болды. Бұл бұрынғы салықтардан әлдеқайда ауыр болды және Ресей мемлекетінің қазынасын 1680 жылдан 1724 жылға дейін шамамен алты есеге ұлғайтуға мүмкіндік берді. Петр сондай-ақ алғашқы протекционистік сауда саясатын ұстанды, импорт пен саудаға жоғары тарифтер қойып, отандық тауарлар үшін жағдай жасады.

Ақша реформасы

Петр сондай-ақ ақша реформасын жүзеге асырды, ол Ресейге мыс монеталарды енгізіп, рубльдегі күмістің мөлшерін азайтты. Бұл құнсызданған рубль сол кездегі Еуропа елдерінде қолданылған талерлерге шамалас болды. Бес мәскеу монета қабылдау орындары – төртеуі Ұлы қазынашылыққа, ал біреуі Әскери-теңіз кеңсесіне бағынышты – 1700 жылдардың басында жаңа монеталарды шығарды. 1704 жылға қарай толыққанды қолданысқа енген реформаланған жүйе дәстүрлі орыс есептеу жүйесін нақты монеталармен көрсетті: полұшка (1/4 копек), денга (1/2 копек), алтын (3 копек), гривна (10 копек), полтина (50 копек) және рубль (100 копек). Рубльдің құны төмендеуі нәтижесінде Ресейдің валютасының құны басқа елдермен сауда жасағанда екі есеге азайды. Мысалы, 1707 жылы британдық елші Чарльз Уитворт 110 копектің 1 британдық кронаға (немесе 5 шиллингке) тең болғанын, ал бұрын 1 рубль 10 шиллингке бағаланғанын хабарлады.

Сыныптар құрылымы

Петірдің билігі жер иелерінің еркіне шаруалардың бағынуын одан да тереңдетті. Ол таптық бөліністі қатаң сақтап, "жер иесі қызметке, қала тұрғыны өнеркәсібіне не қолөнеріне байланысқандай, шаруа да жерге байланысқан" деп сенді. Петір мүлік иелеріне кеңейтілген жаңа құқықтар берді, соның ішінде ешбір шаруаның қожайынның мүлкінен жазбаша рұқсатсыз шығуына тыйым салды. Бұдан өзге, Петірдің жаңа салық кодексі салық төлейтін жұмысшылардың санын күрт арттырып, еңбекшілердің иығына одан да ауыр салмақ жүктеді. Петірдің кейбір прогрессивті реформалары Ағарту идеяларын қабылдады; мысалы, ол мемлекеттік шаруалар деп аталатын шаруалардың жаңа тобын құрды, олардың құқықтары қарапайым шаруаларға қарағанда кеңірек болды, бірақ мемлекетке салық төледі. Ол сондай-ақ Нидерландыда көрген ұқсас дүкендер үлгісімен, әскерді қамтамасыз ету үшін ірі қалаларда мемлекеттік қолөнер шеберханаларын ашты. Тіпті Петірдің кеңесшілері шаруалықтан құтылуды және "шектелген еркіндік" формасын құруды ұсынған (бірақ бұл екі ғасырдан кейін ғана іске асты). Дегенмен, Петірдің тұсында құлдар мен шаруалар арасындағы айырмашылық едәуір азайды, және оның билігінің соңына қарай екеуін ажырату іс жүзінде мүмкін емес болды.

Петірдің реформасының табыстылығы

Петірдің реформалары оны алдыңғы патшалардан ерекшелендірді. Мәскеулік Ресейде мемлекеттік функциялар көбінесе әскери қорғаныс, салық жинау және әлеуметтік жіктелуді сақтаумен шектелген еді. Ал Петірдің билігіндегі заңнама Ресейдегі өмірдің барлық саласын егжей-тегжейлі қамтыды және дерлік барлық орыс азаматының күнделікті өміріне елеулі әсер етті. Реформалардың табысы Ресейдің Ұлы Солтүстік соғысындағы жемістілігіне үлкен үлес қосты; кірістер мен өнімділіктің артуы Ресейдің әскери күшін арттырды. Алайда, ең маңыздысы, Петір Ресейде авторитарлық билікті нығайтып, оны заңдастырған "нақты тәртіпті полициялық мемлекет" құрды. Осының куәсі – КСРО мен Ресей Федерациясындағы көптеген мемлекеттік мекемелер, мысалы, Мәскеу мемлекеттік университеті, олардың тамыры Петірдің билігіне дейін жетеді.