Кіріспе
Денизих (469 ж. қайтыс болған) – ғұндар билеушісі және Аттиланың ұлы. 453 жылы Аттиланың қайтысынан кейін оның империясы ыдырап, қалдықтары үш ұлы – Эллак, Денизих және Эрнак тарапынан басқарылды. Ол 454 жылы ағасы Эллақтың орнын басып, еркін билік құрған, және ағасы Эрнакпен бірге гунндарды билеген болуы мүмкін, бірақ олар жеке-жеке аймақтарда тәуелсіз билік жүргізді.
Dengizich (died in 469), was a Hunnic ruler and son of Attila. After Attila's death in 453 AD, his empire crumbled and its remains were ruled by his three sons, Ellac, Dengizich and Ernak. He succeeded his older brother Ellac in 454 AD, and probably ruled simultaneously over the Huns in dual kingship with his brother Ernak, but separate divisions in separate lands.
Этимология
Приск жазған Δεγγιζίχ (De(n)gizikh) атауы Пашаль хроникасында Διν[γι]ζι (Din(gi)zi) түрінде, Марцеллин Коместің жазуынша Den(git)zic, ал Джорданның жазуынша Din(gi)tzic болып кестеленген. Din(t)zic және Denzic түріндегі жазылулар "g" әрпінің жиі түсірілуімен *Denitsik германдық айтылуын көрсетеді. Отто Мэнчен Хельфен бұл атаудың түрік тіліндегі *Däŋiziq сөзінен туындағанын, "кішкентай көл" деген мағынаны білдіретінін айтқан. Омельян Прицак деŋir + čig > deŋičig деген қалпына келтірілген түрін қарастырып, оның "океан сияқты" деген мағынаға ие екенін атап өткен.
Тарих
Үлкен інісі Эллак 454 жылы Недао шайқасында қаза тапты. Джордан: «Эллак қаза болғанда, оның қалған бауырлары Понт теңізінің жағалауында соғысуға жіберілді, онда готтар ежелгі қоныстарында қайтадан орналасты» деп жазды. Джорданес 454-455 жылдардағы оқиғаларды баяндайды: «[Остготтар патшасы Валамир бастауымен, оның ағалары Теодемир мен Видимир Паннонияны алғаннан кейін] Аттиланың ұлдары готтарды өздерінің билігінен шығып кеткендер деп есептеп, оларды қашқан құлдарды іздегендей қудалады және Валамирге жалғыз шабуыл жасады, ал оның ағалары мұндай оқиға туралы ештеңе білмеді. Ол аз ғана сарбаздарымен оларға қарсы тұрып, ұзақ қысым көрсеткеннен кейін, жаудың көбін талқандады. Қалғандары қашып, Данабер өзенінің жағасындағы Скифия аймақтарына, гунндар өз тілінде Вар деп атайтын жерге бет бұрды. Сөйтіп, ол сол күні-ақ туған күнін ағасы Теодемирге жеткізді – 454 жылы дүниеге келді». Приск 465-466 жылдары Денгизих пен оның інісі Эрнактың Константинопольге дипломаттар жібергенін жазды. Олар бейбіт келісімге келуді және «римдіктер мен гунндар арасындағы ежелгі дәстүрге сәйкес» Дунайдағы сауда орталығын құруды қалады, бірақ олардың ұсынысы қабылданбады. Содан кейін Денгизих өздігінен Истрос (Төменгі Дунай) жағалауына көшіп, егер жер мен жәрдем берілмесе, Фракияға шабуыл жасайтынымен қорқытты. Ол Анагастпен (Фракияда Дунайды қорғаған) келіссөздерге бармады және император Лео I-ге тікелей дипломаттар жіберді. Алайда, Лео I «олар өзіне келіп, бағынуға дайын болса, бәрін істеуге дайын екенін» айтты. Ол одақ іздеп келген елдерді құрметтейтінін жеткізді». 467 жылы Денгизих мұздаған Дунайды кешіп өтті, оңтүстіктегі гунндар оған қосылады деп күткенімен, готтар мен скифтердің үлкен топтары өздігінен қозғалды. Бәлкім, Недао шайқасынан кейін готтардың бір бөлігі әлі де гунндардың билігінде болды. Базилиск, готтар Анагаст және Острис, гунн Хелхал рим әскерлерін басқарған генералдар еді. Олар готтарды аңғарға қоршап, «аштық пен қажеттіліктердің жетіспеуінен зардап шеккен скифтер, егер олар берілсе және жер берілсе, римдіктерге бағынуға дайын екендерін» хабарлады. Содан кейін Анагаст варварларға қарсы буцелларийлердің үлкен тобын жіберді, бірақ соғыс екі жылға созылды. Джордан 468 жылы болған оқиғаларды баяндайды: «Готтар мен римдіктер арасында бейбітшілік орнасып, готтар императордан алған нәрселері оларға жеткіліксіз екенін түсінді. Олар өздерінің батылдықтарын көрсетуге құштар болғандықтан, көрші халықтарды тонауға кірісті, алдымен Паннонияның ішкі бөлігін басып алған садагилерге шабуыл жасады. Гунн патшасы Динцик, Аттиланың ұлы, мұны білгенде, өзіне адал қалғандарды жинады, атап айтқанда, Ульцинурлер, Ангискирлер, Биттугурлер және Бардорелерді. Олар Панониядағы Бассианае қаласына (Бассианае шайқасына қараңыз) келді, оны қоршап алып, аумағын тонады. Готтар мұны білгенде, садагилерге қарсы жоспарлаған жорығын тоқтатып, гунндарға қарсы шабуыл жасады және оларды өз жерлерінен соншалықты жеңіліске ұшыратты, олардың қалғандары сол кезден бастап қазіргі күнге дейін готтардың қаруынан қорқып келеді». Соғыс 469 жылы аяқталды. Марцеллин Комес қысқаша жазды: «Гунн патшасы Аттиланың ұлы Диництің басы Константинопольге әкелінді». Хроника Пашкаледе «Аттиланың ұлы Динизирихті Тракиядағы генерал Анагаст өлтірді. Оның басын Константинопольге әкеліп, Орталық көшеде көрсетіп, ағаш цирктегі бағанаға ілді. Барлық қала тұрғындары оны көруге жиналды».
"[After the Ostrogoths led by their king Valamir, and his brothers Theodemir and Vidimir received Pannonia] Now it happened that the sons of Attila, regarding the Goths as deserters from their rule, came against them as though they were seeking fugitive slaves and attacked Valamir alone, when his brothers knew nothing of it. He sustained their attack, though he had but few with him, and after harassing them a long time, so utterly overwhelmed them that scarcely a portion of the enemy remained. The remnant turned in flight and sought the parts of Scythia which border on the stream of the river Danaber, which the Huns call in their own tongue Var. Whereupon he sent a messenger of good tidings to his brother Theodemir on the very day the messenger arrived Theoderic was born [in 454]". Priscus recorded that in 465 466, Dengizich and his brother Ernak sent diplomats to Constantinople. They wanted a peace treaty, and a market place on Danube "according to the ancient customs" between Romans and Huns, but were rejected. Then Dengizich on his own moved to the bank of the Istros (lower Danube) and threatened to break into Thrace unless he was granted lands and subsidies. He rejected negotiations with Anagast (who defended the Danube in Thrace), and sent diplomats directly to the emperor Leo I. However, Leo I replied that "he was ready to do everything if they came to him and offered him obedience. He took pleasure, he said, in nations which came seeking alliances". In 467, Dengizich crossed the frozen Danube, and although expected the Huns in the South to join him, large groups of undefined Goths and Scythians moved on their own. Probably after the turning Battle of Nedao, some groups of Goths still remained under Hun authority. Basiliscus, Goths Anagast and Ostryis, and Hun Chelchal were generals who led Roman armies. They managed to besiege the Goths into a valley, and the Scythians "oppresed by hunger and lack of necessities sent an embassy to the Romans that if they were to surrender and be allotted lands, they would obey the Romans in whatever they wanted". The report continues:
Anagast sent a large group of bucellari against the barbarians, but the war dragged on for two years. Jordanes recounts events in c. 468:
"Now after firm peace was established between Goths and Romans, the Goths found that what they received from the emperor was not sufficient for them. Furthermore, they were eager to display their wonted valor, and so began to plunder the neighboring peoples around them, first attacking the Sadagis, who held the interior of Pannonia. When Dintzic, king of the Huns, a son of Attila, learned this, he gathered to him the few who still seemed to have remained under his sway, namely, the Ultzinzures, the Angisciri, the Bittugures and the Bardores. Coming to Bassianae (see Battle of Bassianae), a city of Pannonia, he beleaguered it and began to plunder its territory. When the Goths learned this, they abandoned the expedition they had planned against the Sadagis and turned upon the Huns and drove them so ingloriously from their own land that those who remained have been in dread of the arms of the Goths from that time down to the present day." The war ended in 469. Marcellinus Comes shortly recorded "The head of Dinzic, son of Attila, king of the Huns, was brought to Constantinople". The Chronicon Paschale recounts "Dinzirichus, Attila's son, was killed by Anagastes, general in Thrace. His head was brought to Constantinople, carried in procession through the Middle Street, and fixed on a pole at the Wooden Circus. The whole city turned out to look at it".