Кіріспе

Борнеодағы құмыра өсімдіктерінің түрі Nepenthes burbidgeae /n//ᵻ/'/p//ɛ//n//θ//iː//z// //b//əːr/'/b//ɪ//dʒ//i//aɪ/, сондай-ақ суреттелген құмыра өсімдігі немесе Бурбидж құмырасы деп те аталады, бұл Борнеодағы Сабах штатындағы Кинабалу тауы мен көршілес Тамбуйкон тауының маңында сирек кездесетін тропикалық құмыра өсімдігі.

Ботаника тарихы

Nepenthes burbidgeae 1858 жылы Хью Лоу мен Спенсер Сент-Джон Кинабалу тауында тапқан. Сент-Джон Марай Параи жазығының жанында осы түрді табу туралы былай деп жазды: Хобангты кесіп өтіп, тік көтерілу бізді батыс тілге жеткізді, сонда біздің жолымыз өтті; Мұнда, шамамен 1200 метр биіктікте, Лоу мырза әдемі ақ және дақты құмыра гүлді тапты, ол сол кезде танысқан Непентестің жиырма екі түрінің ішіндегі ең әдемісі деп санады; құмыралар ақ түсті және қызғылт сары түсті, әртүрлі пішіндегі дақтармен жабылған. Фредерик Уильям Бербидж 1878 жылы осы өсімдікті жинағандардың бірі болды, бірақ оны өсіруге қол жеткізе алмады. Оның бір көшірмесі Нью-Йорк ботаникалық бағында сақталады. Nepenthes burbidgeae 1880 жылы Бербидждің «Күн бақтары» атты кітабында атаусыз түр ретінде кездеседі. Жозеф Дальтон Хукер осы түрді Бербидждің әйелінің құрметіне N. burbidgeae деп атады, бірақ бұл атау тек жарияланбаған қолжазбада ғана пайда болды. Осы түрдің атауы N. burbidgei деп жазылған. Джон Мьюрхед Макфарлейн (1908) және Элмер Дрю Меррилл (1921) бұл атауды N. burbidgeae-нің типографиялық қатесі (баспа қатесі) деп санайды. Гербарий материалдарында да осы жазу кездеседі. Бұл түр тек Кинабалу тауында екі рет табылды және оны жеткілікті зерттемеген. Мен оны басқа түрмен біріктіруге тырыспадым. N. pilosa, әрине, ең жақын туыс түр болғанымен, ол әлдеқайда өзгеше. 1981 жылы австралиялық ботаник Аллен Лоури N. burbidgeae-нің жабылмаған құмыраларындағы сұйықтықтың сыртқы қан кетуді тоқтатуға тиімді екенін хабарлады. Лоури осы сұйықтықты кесілімдер мен жараларға сәтті қолданған зерттеушілердің екі мысалын келтірді.

Сипаттама

Непентес бурбиджэй – тез өсіп, жүзімдік сабаққа айналатын күшті өсімдік. Сабағы 15 метрге дейін жетеді және диаметрі 18 мм-ге дейін болады. Құмыра қақпағы немесе оперкулумы жұмыртқа тәрізді, ені 8 см-ге дейін жетеді. Nepenthes burbidgeae-де гүлшоғыры рацемоз түрінде болады. Шабақтың ұзындығы 25 см-ге дейін, ал рахис 30 см-ге дейін жетеді. Жартылай шабақтар бір немесе екі гүлді болуы мүмкін, ұзындығы 15 мм-ге дейін. Гүлдің жапырақтары (сепальдар) жұмыртқа тәрізді, ұзындығы 5 мм-ге дейін. Шошқа төбесінде 1900–1950 м биіктікте өседі және N. rajah, N. tentaculata және табиғи гибрид N. × alisaputrana түрлерімен бірге таралған. Бұл түрдің биіктік диапазоны жиі 1200–1800 м деп көрсетіледі, бірақ кейбір дереккөздер ең төменгі шекті 1100 м немесе тіпті 2300 м дейін көрсетеді. Nepenthes burbidgeae – Кинабалу тауының жергілікті Nepenthes түрлерінің арасындағы ең сирек түрі болып саналады. Оның типостық ортасы – жасыл мохты немесе тау орманы, онда ол көбінесе төменгі бұталардың арасында және тік беткейлердің үстіңгі жағындағы ашық жерлерде өседі. Бұл түр ультрамафикалық топыраққа ғана тән. Көбірек ашық жерлерде N. burbidgeae көбінесе Leptospermum javanicum бұталарының арасында өседі. Кейбір жерлерде бамбук орманында да кездеседі. Эль-Ниньо кезінде көптеген өсімдіктер уақытша саябақтың балабақшасына ауыстырылды. Кейіннен олар Месилаудағы «Непентес бағына» қайта отырғызылды. Содан бері Ансоу Гунсалам Кинабалу паркінің төменгі жағындағы Месилау лоджасының жанында сол аймақтағы сирек түрлерді, соның ішінде N. burbidgeae-ді қорғау үшін балабақша құрды. Борнеодағы ұқсас дамыған қосымшаға ие болған жалғыз басқа Nepenthes түрі – N. chaniana және N. pilosa. Б.Х. Дансер N. burbidgeae-нің N. pilosa-ға ең жақын туыс екенін айтқан. Соңғы түр жақсы зерттелмеген және көп уақыт бойы N. chaniana-мен шатастырылып келген. N. chaniana-ның бездік қыртысы N. burbidgeae-ге өте ұқсас, әсіресе жоғарғы құмыраларда. Дегенмен, бұл түрлерді шатастыру қиын, себебі құмыралардың құрылысы айтарлықтай өзгеше. Ол Кінабалу ұлттық паркінің ішіндегі бірнеше шалғай жерлерде ғана табылған, онда ол теңіз деңгейінен шамамен 2000 метр биіктіктегі жылан тәрізді топырақтарда, ашық өсімдіктер арасында, көбінесе N. burbidgeae популяцияларының арасында өседі. Бұл, шын мәнінде, N. burbidgeae × N. rajah гибриді. Сондай-ақ, зерттелген Nepenthes түрлерінде мирицетин сияқты кең таралған қосылыстың болмауы осы таксондарды диагностикалық тұрғыдан ажыратуға көмектесетін қосымша ақпарат бере алады деп саналады.

Өсіру

N. burbidgeae өсімінің қажеттіліктері туралы ақпарат аз жарияланған. Адриан Слэк "Жәндіктерді жейтін өсімдіктер және оларды қалай өсіру керек" атты еңбегінде N. burbidgeae кесінділерін басқа Nepenthes түрлеріне қарағанда тамырландырудың қиын екенін жазған. 2004 жылы кәсіби бағбан Роберт Сацилотто 1996 және 2001 жылдар аралығында жүргізілген тәжірибелерге негізделген, биік таулы Nepenthes түрлерінің төзімділік деңгейлерінің қорытындысын жариялады. Nepenthes burbidgeae температура мен топырақ құрамына қатысты кең ауқымды жағдайларға төзімді екені анықталды; ол тәжірибеде қолданылған барлық субстраттарда өсті. Дегенмен, өсімдіктер 50% кремний гелі, 20% шпагнум мүжігі, 20% шырша қабығы және 10% торф мүжігінен тұратын қоспада өскенде өсуі баяулады. Ең жоғары өсу қарқыны 50% сұйытылған перлит, 30% ұзын талшықты шпагнум мүжігі, 10% торф мүжігі және 10% шырша қабығында, сондай-ақ шырша қабығы жоқ және шпагнум мүжігінің үлесі жоғарырақ қоспаларда байқалды. Nepenthes burbidgeae 9-41°C (48-105°F) аралығындағы температураға төзімді екені анықталды. Жақсы өсу үшін түнгі температураның 18°C-тан төмендеуі қажет болды; мұндай төмендеуге ұшырамаған өсімдіктер шамамен 50% баяу өсіп, аз мөлшерде гүлшоғырлар түзеді. Оңтайлы өсу қарқыны күндізгі температура 20-29°C (68-85°F) және түнгі температура 12-16°C (54-60°F) аралығында байқалды. 4,8-5,5 pH деңгейіне ие топырақ ең жақсы нәтиже берді; 3,5-тен төменгі мәндер өсудің баяулауына әкелді. Топырақтың оңтайлы өткізгіштігі 10-24 микросименс аралығында болды, ал бір апта немесе одан да көп уақыт бойы 60 микросименстен жоғары деңгейге ұшырау жапырақтардың күюіне әкелді. Тәжірибелер N. burbidgeae өсімінің салыстырмалы ылғалдылығы 68-95% аралығында болғанда жақсы өсетінін көрсетті. Алайда, 90%-дан жоғары ылғалдылыққа тұрақты түрде ұшырау аурулардың пайда болуына және өсімдіктердің өлу қаупіне әкелді. Бір жылға толмаған көшеттер бұл жағдайға әсіресе осал болды. Оңтайлы жарық деңгейі қолданылатын жарық көзіне байланысты өзгерді: күн сәулесінде 8100-11000 люкс (750-1000 фут-кандела), жоғары қысымды натрий шамдарында 7000-9700 люкс (650-900 фут-кандела), металл-галогенді шамдарда 6500-9100 люкс (600-850 фут-кандела) және флуоресцентті шамдарда 5400-7300 люкс (500-680 фут-кандела). Nepenthes burbidgeae нашар жарық жағдайында да өсе алады, бірақ мұндай өсімдіктерде этиоляция және түссіздік байқалады. Бұл түр ай сайын гүлшоғырларға қолданылатын тыңайтқыштарға жақсы жауап береді, бірақ сол ерітіндімен жапырақтарды тыңайту өсу қарқынында көзге көрінетін өзгерістерге әкелмеді.