Борнеоның құмыра гүлі – Nepenthes rajah — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Борнеодағы құмыра гүлдің түрі.

Суреттің сипаттамасы: Непентес раджаның ірі төменгі құмырасы. Кинабалу тауы, Борнео. Непентес раджа тек серпінді субстраттарда ғана өседі, әсіресе топырақ ылғалды және бос болған, жер асты сулары көтерілген жерлерде. Бұл түрдің өсетін биіктігі теңіз деңгейінен аспайды және осылайша таулы немесе субальпілік өсімдік саналады. Жергілікті таралуының шектеулілігіне байланысты N. rajah IUCN бойынша жойылу қаупі төніп тұрған түрлерге жатқызылған және CITES-тің I қосымшасына енгізілген. 1881 жылы мәдени егіске енгізілгеннен бері Nepenthes rajah үнемі ізделіс құралы болып келген. Өсімдіктің сирек кездесуі, жоғары бағасы және ерекше өсіру талаптары салдарынан ол көптеген жылдар бойы жеке коллекцияларда сирек кездесетін. Алайда, тіндік культура технологиясындағы соңғы жетістіктер бағаның күрт төмендеуіне алып келді және N. rajah қазір мәдени егісте салыстырмалы түрде кең таралған. Непентес раджа ең танымал – оның шығаратын алып құмыра тәрізді тұзақтары, олардың биіктігі 41 см, ені 20 см-ге дейін жетеді. Бұлардың ішінде 3,5 литрге дейін су және 2,5 литрден астам ас қорыту сұйықтығы сыйып, көлем бойынша оны тұқымдағы ең ірісі етеді. N. rajah-ның тағы бір морфологиялық ерекшелігі – жапырақ және жапырақ сабағының жапырақшаға тікелей қосылуы, бұл тек бірнеше түрде ғана кездеседі. Непентес раджа омыртқалыларды, тіпті кішкентай сүтқоректілерді тұтқындап алады, құмыра пішіндес тұзақтарында суға батып кеткен егеуқұйрықтар кездескен. Бұл – жануарларды аулайтын үш Nepenthes түрінің бірі, ал қалғандары N. rafflesiana және N. attenboroughii. N. rajah кейде бақалар, кесірткелер және тіпті құстар сияқты кішкентай омыртқалы жануарларды тұтқындап алатыны белгілі, бірақ мұндай жағдайларда, көбінесе ауру жануарлар қатысады және бұл қалыпты жағдай емес. Құрт-құмырсқалар, әсіресе құмырсқалар, әуедегі және жердегі құмыралардағы негізгі жем болып табылады. Непент раджа жануарларды тұтқындап, қорытуымен ғана емес, құмыраларында көптеген басқа да организмдер мекендейді, олардың өсімдікпен симбиоздық қарым-қатынас құрады деп есептеледі. Бұл жануарлардың көпшілігі басқа жерде тіршілікке жарамсыз, сондықтан оларды непентебионттар деп атайды. N. rajah-ның атымен аталатын екі маса тұқымдасы бар: Culex rajah және Toxorhynchites rajah. N. rajah-ның тағы бір маңызды ерекшелігі – оның табиғи ортада салыстырмалы түрде оңай будандасуға қабілеттілігі. Оның және Кинабалу тауындағы барлық басқа Nepenthes түрлерінің арасындағы будандар тіркелген. Алайда, N. rajah-ның баяу өсуіне байланысты, осы түрге қатысты будандардың көпшілігі әлі күнге дейін жасанды түрде алынбаған.

Speciesbox
|image = Nepenthes rajah. png
|image caption = Large lower pitcher of Nepenthes rajah. Mount Kinabalu, Borneo. |status = EN
|status system = IUCN2.3
|status ref =
|status2 = CITES A1
|status2 system = CITES
|status2 ref = Nepenthes rajah grows exclusively on serpentine substrates, particularly in areas of seeping ground water where the soil is loose and permanently moist. The species has an altitudinal range of a. s. l. and is thus considered a highland or sub alpine plant. Due to its localised distribution, N. rajah is classified as an endangered species by the IUCN and listed on CITES Appendix I. Since being introduced into cultivation in 1881, Nepenthes rajah has always been a much sought after species. For a long time, the plant was seldom seen in private collections due to its rarity, price, and specialised growing requirements. However, recent advances in tissue culture technology have resulted in prices falling dramatically, and N. rajah is now relatively widespread in cultivation. Nepenthes rajah is most famous for the giant urn shaped traps it produces, which can grow up to 41 cm high and 20 cm wide. These are capable of holding 3.5 litres of water and in excess of 2.5 litres of digestive fluid, making them probably the largest in the genus by volume. Another morphological feature of N. rajah is the peltate leaf attachment of the lamina and tendril, which is present in only a few other species. Nepenthes rajah traps vertebrates and even small mammals, with drowned rats having been observed in the pitcher shaped traps. It is one of only three Nepenthes species documented as having caught mammalian prey in the wild, the others being N. rafflesiana and N. attenboroughii. N. rajah is also known to occasionally trap small vertebrates such as frogs, lizards, and even birds, although these cases probably involve sick animals and certainly do not represent the norm. Insects, and particularly ants, comprise the staple prey in both aerial and terrestrial pitchers. Although Nepenthes rajah is most famous for trapping and digesting animals, its pitchers are also host to a large number of other organisms, which are thought to form a symbiotic association with the plant. Many of these animals are so specialised that they cannot survive anywhere else, and are referred to as nepenthebionts. N. rajah has two such mosquito taxa named after it: Culex rajah and Toxorhynchites rajah. Another key feature of N. rajah is the relative ease with which it is able to hybridise in the wild. Hybrids between it and all other Nepenthes species on Mount Kinabalu have been recorded. However, due to the slow growing nature of N. rajah, few hybrids involving the species have been artificially produced yet.

Этимология

Джозеф Дальтон Хукер 1859 жылы Непентес раджасын сипаттады, оны Саравақтың алғашқы ақ раджасы сэр Джеймс Бруктің құрметіне атады. Бұрын латынша атауы Nepenthes Rajah деп жазылатын, себебі ол жеке есімнен туындаған. Дегенмен, бұл әріптердің үлкенмен жазылуы қазіргі уақытта дұрыс емес деп есептеледі. "Раджа Бруктың құмыра гүлі" – дұрыс, бірақ көбінесе қолданылмайтын жалпы атау. N. rajah кейде "Малайзияның алып құмыра гүлі" немесе жай ғана "Алып құмыра гүлі" деп те аталады, алайда есімдік атауы осы түрді атаудың ең көп таралған тәсілі болып табылады. Раджа сөзі малай тілінде "Патша" деген мағынаны білдіреді, және оның құмыраларының үлкен өлшемімен байланысты Н. раджаны көбінесе "Непентестің патшасы" деп атайды.

Өсімдіктің ерекшеліктері

Непентес раджа, тұқымдас дерлік барлық түрлер сияқты, өрмелегіш жүзім. Сабағы көбінесе жер бойымен өседі, бірақ тіреуге болатын нәрсеге тигенде көтерілуге тырысады. Сабағы салыстырмалы түрде жуан (≤30 мм) болып келеді және 6 метрге дейін жете алады, бірақ көбінесе 3 метрден аспайды. N. rajah кейбір басқа түрлер сияқты тамырдан өрмейді, бірақ ересек өсімдіктер тамырдан жаңа бұтақтар шығаратыны белгілі. Бұл, әсіресе, тіндік мәдениетте өсірілген өсімдіктерде жиі кездеседі, онда жас кезінде көптеген бұтақтар пайда болуы мүмкін.

Жапырақтары

Жапырақтар сабақ бойымен белгілі бір аралықта түзіледі. Олар сабақпен жапырақшалар деп аталатын қабықша тәрізді құрылымдармен байланысқан. Әр жапырақтың ұшынан ұзын, тар саңылау шығады. Саңылаудың ұшында физиологиялық жағдайлар оянатын кезде жұмыс істейтін тұзаққа айналатын кішкентай бүршік орналасқан. Сондықтан, құмыралар көбінесе қате пікірге сүйене отырып, арнайы гүлдер емес, өзгерген жапырақтар болып табылады. N. rajah жапырақтары өте ерекше және үлкен өлшемге жетеді. Олар былғарыдай сезімді және сыртқы жиегі толқынды болады. Жапырақтары ерекше пішіндес, онда саңылау төменгі жағында, жапырақ тісшесінің алдында ламинаға қосылады. Бұл ерекшелік N. rajah-да басқа Nepenthes түрлеріне қарағанда, N. clipeata-ны қоспағанда, анық байқалады. Дегенмен, бұл екі таксонға ғана тән емес, көптеген Nepenthes түрлерінің жетілген өсімдіктерінде де жапырақтарының сәл пішіндес болуы мүмкін. Саңылаулар жапырақ тісшесінен ≤5 см төмен орналасқан және шамамен 50 см ұзындыққа жетеді. 41 см өлшемдегі ең үлкен N. rajah құмырасы 2011 жылдың 26 наурызында The Sabah Society ұйымдастырған Месилауға жасалған сапар кезінде табылған. Жетілген өсімдіктер "жоғарғы" немесе "әуе" құмыраларын да өндіруі мүмкін, олар төменгі құмыраларға қарағанда әлдеқайда кішкентай, конус тәрізді және көбінесе түрлі-түсті болады. Жоғарғы құмыралардағы саңылаудың бекітілуі әдетте құмыраның артқы жағында орналасады. Шын мәнінде жоғарғы құмыралар сирек кездеседі, себебі N. rajah сабақтары көбінесе бірнеше метрден аспайтын ұзындыққа жетеді, содан кейін өліп, негізгі тамырдан шыққан жаңа өршіктермен алмастырылады. Жоғарғы және төменгі құмыралар морфологиялық тұрғыдан айтарлықтай ерекшеленеді, өйткені олар әртүрлі жемтікті тартуға және ұстауға бейімделген. Екі категорияның біріне де тікелей жатпайтын құмыралар "аралық" құмыралар деп аталады. N. rajah-ның перистомы ерекше тілімделген жиегіне ие және кеңейіп, тұзақтың аузының айналасында тартымды қызыл ерін құрайды. Перистоманың ішкі жиегін кесіп өтетін, тік тістермен аяқталатын қабырғалар тізбегі бар. Бұл түрде перистоманың ішкі бөлігі оның жалпы көлденең қимасының ұзындығының шамамен 80% құрайды. Екі қанат тәрізді жапырақ саңылаудың бекітілуінен басталып перистоманың төменгі жиегіне дейін созылады. N. rajah-ның тағы бір ерекшелігі – оның тұқымдасының ең үлкені болып табылатын үлкен, иісті қақпағы. Оның пішіні жұмыртқа тәрізді немесе сопақтау келеді және ортасынан төмен қарай созылатын айқын қабырғасы бар, екі жағында көзге түсетін көлденең тамырлары орналасқан. Қақпақтың артқы жағындағы шұңқырдың ұзындығы шамамен 20 мм және бұтақталмайды. Nepenthes rajah құмыраларындағы нектар бөліп шығаратын өте үлкен бездері бар екендігі белгілі. Бұл бездер басқа Nepenthes түрлерінен мүлдем өзгеше және оларды оңай тануға болады. Әсіресе, құмыраның ішкі беті толыққанды бездік болып келеді, оның әр см2-ге шамамен 300-800 безі орналасқан.

Leaves are produced at regular intervals along the stem. They are connected to the stem by sheathed structures known as petioles. A long, narrow tendril emanates from the end of each leaf. At the tip of the tendril is a small bud which, when physiologically activated, develops into a functioning trap. Hence, the pitchers are modified leaves and not specialised flowers as is often believed. The green structure most similar to a normal leaf is specifically known as the lamina or leaf blade. The leaves of N. rajah are very distinctive and reach a large size. They are leathery in texture with a wavy outer margin. The leaves are characteristically peltate, whereby the tendril joins the lamina on the underside, before the apex. This characteristic is more pronounced in N. rajah than in any other Nepenthes species, with the exception of N. clipeata. However, it is not unique to these two taxa, as mature plants of many Nepenthes species display slightly peltate leaves. The tendrils are inserted ≤5 cm below the leaf apex and reach a length of approximately 50 cm. The largest recorded pitcher of N. rajah, measuring 41 cm, was found on March 26, 2011, during a trip to Mesilau organised by The Sabah Society. Mature plants may also produce "upper" or "aerial" pitchers, which are much smaller, funnel shaped, and usually more colourful than the lowers. The tendril attachment in upper pitchers is normally present at the rear of the pitcher cup. True upper pitchers are seldom seen, as the stems of N. rajah rarely attain lengths greater than a few metres before dying off and being replaced by off shoots from the main rootstock. Upper and lower pitchers differ significantly in morphology, as they are specialised for attracting and capturing different prey. Pitchers that do not fall directly into either category are simply known as "intermediate" pitchers. The peristome of N. rajah has a highly distinctive scalloped edge and is greatly expanded, forming an attractive red lip around the trap's mouth. A series of raised protrusions, known as ribs, intersect the peristome, ending in short, sharp teeth that line its inner margin. The inner portion of the peristome accounts for around 80% of its total cross sectional surface length in this species. Two fringed wings run from the tendril attachment to the lower edge of the peristome. The huge, vaulted lid of N. rajah, the largest in the genus, is another distinguishing characteristic of this species. It is ovate to oblong in shape and has a distinct keel running down the middle, with two prominent lateral veins. The spur at the back of the lid is approximately 20 mm long and unbranched. Nepenthes rajah is noted for having very large nectar secreting glands covering its pitchers. These are quite different from those of any other Nepenthes and are easily recognisable. The inner surface of the pitcher, in particular, is wholly glandular, with 300 to 800 glands/cm2.

Басқа сипаттамалар

N. rajah тамыр жүйесі едәуір кең, бірақ көптеген Nepenthes түрлері сияқты салыстырмалы түрде беткей. Жасырақ кезде өсімдіктің барлық бөліктері ұзын, ақ түктермен жабылады, ал толық жетілген өсімдіктерде түк мүлдем болмайды (түксіз). Бұл түк жабыны индумент деп аталады. Гербарийлік үлгілердің түсі әртүрлі күңгірт қара қоңыр түсті болады (суретке қараңыз). Nepenthes rajah-тың табиғи популяцияларында айтарлықтай аз өзгерістер байқалды, сондықтан ешқандай формалары мен түрлері сипатталған жоқ. Сонымен қатар, көптеген басқа Nepenthes түрлерінен өзгеше, N. rajah-ның нақты номенклатуралық синонимдері жоқ, себебі олар көбірек өзгергіштік көрсетеді.

Етқоректілер

Непентес раджа – құпиялы тұзақ түрінің ет жейтін өсімдігі. Ол кейде омыртқалы жануарларды, тіпті кішкентай сүтқоректілерді ұстауымен танымал. Н. раджаның құмыраларынан кем дегенде екі батып өлген тышқан табылды. Алғашқы байқау 1862 жылы Спенсер Сент-Джон Хью Лоупен бірге Кинабалу тауына екі рет шыққанда жасалған. Жәндіктер, әсіресе құмырсқалар, әуедегі және жердегі құмыралардағы жемнің көп бөлігін құрайды. Тышқандардың қалдықтары да кездескен. 2006 жылдың 29 қыркүйегінде Франциядағы Лион ботаникалық бағында N. truncata құмырасында шіріген тышқанның денесі суретке түсірілді.

Сүтқоректілермен өзара қарым-қатынас

Непентес раджа тау ағашқа ұқсаған (Tupaia montana) құрттарымен өзара тиімді қарым-қатынас орнатып, олардың нәжісін жинауға бейімделген. Рефлексті қақпақтың ішінен тәтті нектар шығады. Қазан аузынан нектарға дейінгі қашықтық тау құрттарының орташа дене ұзындығымен сәйкес келеді. Бұл пропорциялар N. lowii және N. macrophylla түрлері үшін де осылай. Тамақтанатын кезде құрттар, өкіметтік аумағын белгілеу мақсатында нәжіс шығарады. Нектармен қамтамасыз етілуінің орнына, нәжіс N. rajah-ға қажетті азоттың көп бөлігін береді деп саналады. N. lowii, N. macrophylla және N. rajah түрлерінде төменгі қақпақтың түсі, тау құрттарының көк және жасыл толқындардағы көру сезімталдығының ең жоғары деңгейіне сәйкес келеді, бұл қақпақтың астыңғы жағын қазанның басқа бөліктерінен ерекшелендіреді. Бұл үш түрдің ішінде N. rajah ең жақын «сәйкестікті» көрсетеді, әсіресе жасыл толқында. Тау құрттары күндіз қазанды зерттейтін болса, шымшықтар көбінесе түнде белсенді болады; бұл ресурстарды бөлісудің мысалы болуы мүмкін. Екі сүтқоректі түрі үшін де тәуліктік нәжіс шөгу деңгейі шамамен бірдей екені анықталды. Бұл әртүрлі организмдер арасындағы күрделі қарым-қатынастар толыққанды түсініксіз. Инфауна жануарларының қожайындарынан тамақ «ұрлап» алатыны немесе олардың өзара тиімді (симбиотикалық) қарым-қатынасқа қатысатыны әлі тәжірибелік тұрғыда зерттелмеген және көптеген пікірталастарға себеп болып отыр. Кларк бұл жағдайда өзара тиімділіктің «көп кездесетін жағдай» екенін айтады, онда «инфауна өсімдіктен баспана, қорғаныс және тамақ алады, ал оның орнына инфауна олжаны ыдыратуға, ас қорыту жылдамдығын арттыруға және бактериялардың санын азайтуға көмектеседі».

Түрге тән

Непент құмыраларының мөлшері мен пішіні түрлер арасында айқын айырмашылықтарды көрсетеді, бірақ белгілі бір таксон ішінде шамалы өзгешеліктер байқалады. Сондықтан, көптеген ішкі фауна организмдерінің тек нақты бір түрдің құмыраларында өмір сүруге бейімделгені таңқаларлық емес. N. rajah да осы ережеден тыс емес, тіпті оның құрметіне екі маса таксоны аталған. Masuhisa Tsukamoto 1989 жылы Culex (Culiciomyia) rajah және Toxorhynchites (Toxorhynchites) rajah түрлерін сипаттады, бұл сипаттама үш жыл бұрын Кинабалу тауында N. rajah құмыраларынан жиналған личинкаларға негізделген. Бұл екі түр Culex (Lophoceraomyia) jenseni, Uranotaenia (Pseudoficalbia) moultoni және анықталмаған Tripteroides (Rachionotomyia) sp. №2 личинкаларымен бірге тіршілік ететіні анықталды. C. rajah туралы Цукамото "көптеген личинкалардың дене беті Vorticella сияқты протозоалармен жабылған" екенін атап өтті. Қазіргі уақытта бұл түрдің ересек организмдерінің биологиясы, мекендеу ортасы немесе ауруларды таратушы ретіндегі медициналық маңызы туралы ештеңе белгісіз. Бұл Т. rajah үшін де сәйкес келеді; оның биологиясы туралы белгілі бір мәлімет жоқ, тек ересек организмдері гематофаг емес екені белгілі. Сонымен қатар, Culex shebbearei түрі де бұрын N. rajah-ның ішкі фаунасы ретінде тіркелген. Ф. В. Эдвардстың 1931 жылғы бастапқы жазбасы 1929 жылы Х. М. Пендлбери жинаған, Кинабалу тауында өсетін өсімдіктен алынған материалға негізделген. Дегенмен, Цукамото бұл түрлер туралы жаңа мәліметтерді ескере отырып, "C. shebbearei және C. rajah n. sp. екі түрдің де Кинабалу тауындағы Nepenthes rajah құмыраларында тіршілік ететінін емес, C. shebbearei түрінің ұзақ жылдар бойы C. rajah n. sp. ретінде жаңылысқан жаңа түр болуы ықтимал" деген қорытынды жасады.

Тарих және танымалдылығы

Өлшемі, ерекше морфологиясы және керемет түсінің арқасында N. rajah әрқашан өте танымал және жоғары сұранысқа ие жәндік жейтін өсімдік болды. Дегенмен, құмыралы өсімдіктерді ұнататындар арасында танымал болғанына қарамастан, N. rajah етқоректі өсімдіктер саласының шегінен тыс жерде жақсы белгілі түр болып қала береді. Арнайы өсіру талаптарының болуына байланысты, ол үй өсімдігі ретінде жарамсыз және осы себепті оны әлем бойынша салыстырмалы түрде аз хоббишілер мен кәсіби өсірушілер ғана өсіреді. Осыған қарамастан, N. rajah барлық құмыралы өсімдіктердің арасында ең танымал болып саналады. Оның ең әдемі құмыраларды өндіретін репутациясы 19 ғасырдың соңына дейін жетеді. Nepenthes rajah алғаш рет 1858 жылы Хью Лоудың Кинабалу тауынан жинаған. Тағы 800 фут тік өрлеу бізді Марей Парей жотасына, жері біз іздеп келген керемет құмыралы өсімдіктермен жабылған жерге жеткізді. Бұл Nepenthes Rajah деп аталады, ол шамамен төрт фут ұзындықтағы, әр жағында кең жапырақтары бар өсімдік, үлкен құмыралары оның айналасында дөңгелек орналасқан. Олардың пішіні мен мөлшері таң қалдырады. Оның пішінін көрсету үшін бір құмыраның өлшемдерін берейін: артқы жағында шамамен он төрт дюйм, алдыңғы бағананың жоғарғы жағына дейін бес дюйм, ал қақпағының ұзындығы бір фут, ені он төрт дюйм, пішіні сопақша. Оның аузы тігілген жиекпен қоршалған, бағананың жанында екі дюйм енді, ең тар бөлігінде үш төртінші дюймға дейін тарылады. Ауыздың тігілген жиегі де кең толқындармен иілген. Сабауға жақын жерде құмыраның тереңдігі төрт дюйм, сондықтан аузы үшбұрышты түрде орналасқан. Ескі тостағанның түсі - терең күлгін, ал қалғандары әдетте сыртынан күлгін, төменгі бөлігінде өте қараңғы, бірақ жиегіне қарай ашық; ішкі жағы да сол түсті, бірақ жылтыр және шыны тәрізді көрінеді. Қақпағы ортасында күлгін, шеттеріне қарай жасыл түске өтеді. Әйел гүлдерінің сабақтары әрқашан еркек гүлдерінен бір фут қысқа, ал біріншілері екіншілерінен әлдеқайда аз болды. Бұл табиғаттың ең таңғажайып туындыларының бірі. [ ] Мен бұрын айтқандай, құмыралар дөңгелек орналасып жерде тұрады, ал жас өсімдіктердің құмыралары ескілерінің пішінімен ұқсас. Ерлер күріш пісіріп жатқанда, біз шатырдың алдында шоколад ішіп отырып, біздің серіктеріміздің бірі суды керемет N. rajah құмырасында алып бара жатқанын көрдік, оны әкелуін сұрадық және ол дәл төрт пинталық бөтелкеге сыятынын анықтадық. Оның айналымы 19 дюйм болды. Кейін біз одан да үлкендерін көрдік, ал г-н Лоу гүлдерді іздеу кезінде суға батқан егеуқұйрықты тапты. Nepenthes rajah алғаш рет 1878 жылы Борнеоға екінші сапары кезінде Фредерик Уильям Бербидждің Veitch питомнигі үшін жиналды. 1881 жылы өсіруге енгізілгеннен кейін көп ұзамай, N. rajah бай Виктория дәуірінің бағбандары арасында өте танымал болды және жоғары сұранысқа ие болды. 1881 жылғы The Gardeners' Chronicle журналында Veitch өсімдігі туралы былай делінген: "N. rajah қазіргі уақытта жас Раджа ғана, оның болашағы біздің басылымдарымызда көрсетілген". Бір жылдан кейін жас N. rajah өсімдіктері алғаш рет Корольдік бау-бақша қоғамының жылдық көрмесінде қойылды. Veitch питомнигінде көрмеге қойылған, Еуропада алғаш рет өсірілген бұл түр бірінші сынып сертификатын жеңіп алды. Veitch каталогында 1889 жылы N. rajah бір өсімдікке 2,2 фунт стерлингке бағаланған. Осы кезде Nepenthes-ке деген қызығушылық шарына жетті. "Гарден" газетінде Еуропалық сұранысты қанағаттандыру үшін Nepenthes мыңдаған данаға көбейтіліп жатқаны туралы хабарланды. Алайда, ғасырдың басында Nepentes-ке деген қызығушылықтың төмендеуі Veitch питомнигінің құлауына және нәтижесінде N. northiana және N. rajah сияқты бірнеше түрлер мен гибридтердің жоғалуына әкелді. 1905 жылға қарай Veitch питомнигінен алынған соңғы N. rajah үлгілері жоғалып кетті, өйткені өсімдіктердің өсіру талаптары көбейту үшін тым қиын болып шықты. N. rajah маркасына екі танымал маркалық нөмірлеу жүйесінде бірегей идентификациялық нөмір берілген: Scott #580 және Yvert #600. Қызығы, бұл түрге тән жапырақтардың пішінділігі көрсетілмеген. Nepenthes rajah Дэвид Аттенбороу ұсынған табиғи тарих деректік сериясы "Өсімдіктер патшалығы 3D" фильмінің бірінші эпизодында көрсетілді.

Due to its size, unusual morphology and striking colouration, N. rajah has always been a very popular and highly sought after insectivorous plant. However, despite its popularity amongst pitcher plant enthusiasts, N. rajah remains a little known species outside the field of carnivorous plants. Due to its specialised growing requirements, it is not a suitable candidate for a houseplant and, as such, is only cultivated by a relatively small number of hobbyists and professional growers worldwide. This being the case, N. rajah is nonetheless probably the most famous of all pitcher plants. Its reputation for producing some of the most magnificent pitchers in the genus dates back to the late 19th century. Nepenthes rajah was first collected by Hugh Low on Mount Kinabalu in 1858. Another steep climb of 800 feet brought us to the Marei Parei spur, to the spot where the ground was covered with the magnificent pitcher plants, of which we had come in search. This one has been called the Nepenthes Rajah, and is a plant about four feet in length, with broad leaves stretching on every side, having the great pitchers resting on the ground in a circle about it. Their shape and size are remarkable. I will give the measurement of one, to indicate the form: the length along the back nearly fourteen inches; from the base to the top of the column in front, five inches; and its lid a foot long by fourteen inches broad, and of an oval shape. Its mouth was surrounded by a plaited pile, which near the column was two inches broad, lessening in its narrowest part to three quarters of an inch. The plaited pile of the mouth was also undulating in broad waves. Near the stem the pitcher is four inches deep, so that the mouth is situated upon it in a triangular manner. The colour of an old chalice is a deep purple, but that of the others is generally mauve outside, very dark indeed in the lower part, though lighter towards the rim; the inside is of the same colour, but has a kind of glazed and shiny appearance. The lid is mauve in the centre, shading to green at the edges. The stems of the female flowers we found always a foot shorter than those of the male, and the former were far less numerous than the latter. It is indeed one of the most astonishing productions of nature. [ ] The pitchers, as I have before observed, rest on the ground in a circle, and the young plants have cups of the same form as those of the old ones. While the men were cooking their rice, we sat before the tent enjoying our chocolate and observing one of our followers carrying water in a splendid specimen of the Nepenthes Rajah, desired him to bring it to us, and found that it held exactly four pint bottles. It was 19 inches in circumference. We afterwards saw others apparently much larger, and Mr. Low, while wandering in search of flowers, came upon one in which was a drowned rat. Nepenthes rajah was first collected for the Veitch Nurseries by Frederick William Burbidge in 1878, during his second trip to Borneo. Shortly after being introduced into cultivation in 1881, N. rajah proved very popular among wealthy Victorian horticulturalists and became a much sought after species. A note in The Gardeners' Chronicle of 1881 mentions the Veitch plant as follows: "N. rajah at present is only a young Rajah, what it will become was lately illustrated in our columns ". A year later, young N. rajah plants were displayed at the Royal Horticultural Society's annual show for the first time. The specimen exhibited at the show by the Veitch Nurseries, the first of this species to be cultivated in Europe, won a first class certificate. In Veitch's catalogue for 1889, N. rajah was priced at £2.2s per plant. During this time, interest in Nepenthes had reached its peak. The Garden reported that Nepenthes were being propagated by the thousands to keep up with European demand. However, dwindling interest in Nepenthes at the turn of the century saw the demise of the Veitch Nurseries and consequently the loss of several species and hybrids in cultivation, including N. northiana and N. rajah. By 1905, the final N. rajah specimens from the Veitch nurseries were gone, as the cultural requirements of the plants proved too difficult to reproduce. The N. rajah stamp has been assigned a unique identification number in two popular stamp numbering systems: Scott #580 and Yvert #600. Curiously, the peltate leaf attachment that is so characteristic of this species is not shown. Nepenthes rajah was featured in the first episode of Kingdom of Plants 3D, a natural history documentary series presented by David Attenborough.

Жіктеу

+ Regiae клады N. maxima, N. pilosa, N. clipeata, N. oblanceolata, *N. burbidgeae, N. rajah, N. fusca, N. ephippiata, N. boschiana, N. stenophylla, **N. klossii, N. mollis, N. lowii құрайды. * Қазір N. maxima-ның кіші түрі деп саналады. ** Дэнсердің сипаттамасы N. fallax-тың типтік үлгісіне негізделген. Regiae-нің таралуы (1928) Дэнсердің еңбегіне сәйкес. Ескерту: қазір Борнеода N. maxima кездеспейтіні белгілі. Nepenthes rajah ерекше құмырасы мен жапырақ морфологиясының ерекшелігіне байланысты басқа түрлермен тығыз байланысты емес. Дегенмен, Nepenthes туысы ішіндегі табиғи топтамаларды анықтауға бірнеше әрекет жасалды, нәтижесінде N. rajah белгілі бір қасиеттерімен ұқсас түрлермен топтастырылды. Nepenthes алғаш рет 1873 жылы Хукердің "Nepenthaceae" монографиясын жариялаған кезде бөлінді. Хукер N. pervillei-ді тұқымдарының ерекшелігіне байланысты басқа таксондардан ажыратып көрсетті, олардың көпшілігінде Nepenthes-ке тән қосымшалар жоқ. Ол оны монотиптік Anurosperma кіші туысына қосты. Барлық басқа түрлер екінші кіші туыс, Eunepenthes-ке енгізілді. 1895 жылы Гюнтер Бек фон Маннагетта унд Лерхнау "Die Gattung Nepenthes" еңбегінде табиғи бөліністі орнатуға тағы бір әрекет жасады. Бек Хукер құрған екі кіші туысты сақтап, Eunepenthes-ті үш топқа бөлді: Retiferae, Apruinosae және Pruinosae. Nepenthes rajah Apruinosae тобына (лат. apruinosa: мұздатылмаған) кірді. Nepenthes таксономиясы 1908 жылы Джон Мьюрхед Макфарлейн өзінің "Nepenthaceae" монографиясында қайта қарастырылды. Қызығы, Макфарлейн ерекшелеген топтарына атау бермеді. Оның қайта қарауы тұқымның табиғи бөлінісі деп саналмайды. 1928 жылы Б. Х. Дэнсер "Нидерланд Үндістанының Nepenthaceae" атты маңызды монографиясын жариялады, онда ол гербарий материалдарын зерттеу нәтижесінде Nepenthes-ті алты кладка бөлді: Vulgatae, Montanae, Nobiles, Regiae, Insignes және Urceolatae. Дэнсер N. rajah-ты Regiae кладына (лат. rēgia: патшалық) қосты. Дэнсер ұсынған Regiae клады кестеде көрсетілген. Бұл кластың көптеген түрлері ірі өсімдіктер, сабақты жапырақтары, жалпы қызғылт қоңыр түкті, гүлшоғыр тәрізді гүлқұрылысы және түтік тәрізді (инфундибулалық) жоғарғы құмыралары бар. Олардың барлығында қақпақтың төменгі бетінде, шыңына жақын жерде ерекше қосымша болады. N. lowii-ден басқа, Regiae кладының барлық түрлерінің перистомы жазық немесе кеңейген. Regiae кладына кіретін түрлердің көпшілігі Борнеоға тән. Қазіргі түсінік бойынша, Regiae клады мүшелерінің байланысын жақсы көрсетеді, бірақ басқа кладтар үшін де осы айтуға болады. Дегенмен, Дэнсердің жіктемесі бұрынғы әрекеттерге қарағанда әлдеқайда жақсы болды. Дэнсердің (1928) таксономиялық еңбегі 1936 жылы Герман Хармс тарапынан қайта қарастырылды. Хармс Nepenthes-ті үш кіші туысқа бөлді: Anurosperma Hooker. f. (1873), Eunepenthes Hooker. f. (1873) және Mesonepenthes Harms (1936) (лат. meso: орта; "орталық" Nepenthes). Anurosperma және Mesonepenthes кіші туыстарында кездесетін Nepenthes түрлері Дэнсер оларды орналастырған Vulgatae-дан ерекшеленеді. Хармс N. rajah-ты Eunepenthes кіші туысына, басқа Nepenthes түрлерінің көпшілігімен бірге қосты; Anurosperma монотиптік кіші туыс болды, ал Mesonepenthes-те тек үш түрі болды. Ол сонымен қатар Distillatoriae (N. distillatoria атынан) қосымша кладын құрды. 1976 жылы шыққан "Кинабалу тауының Nepenthes" кітабында Шигео Курата қақпақ нектар бездері мен тұзақтың ішкі жағындағы ас қорыту бездерінің егжей-тегжейлі суреттерін ұсынды. Ол соңғысын "төменгі", "жоғарғы" және "ортаңғы" бөліктерге бөлді.

+ Regiae CladeN. maximaN. pilosaN. clipeataN. oblanceolata *N. burbidgeaeN. truncataN. veitchiiN. rajahN. fuscaN. ephippiataN. boschianaN. stenophylla **N. klossiiN. mollisN. lowii * Now considered a junior synonym of N. maxima. ** Danser's description was based on the type specimen of N. fallax. Distribution of the Regiae, based on Danser (1928). Note: it is now known that N. maxima is absent from Borneo. Nepenthes rajah is not generally considered to be closely related to any other species, due to its unusual pitcher and leaf morphology. However, several attempts have been made to deduce natural groupings within the genus Nepenthes, which have grouped N. rajah with other species thought to share certain traits with it. The Nepenthes were first split up in 1873, when Hooker published his monograph on the genus, titled "Nepenthaceae". Hooker distinguished N. pervillei from all other taxa based on its seeds, which lack the appendages typical of most Nepenthes. He placed it in the monotypic subgenus Anourosperma. All other species were subsumed in the second subgenus, Eunepenthes. A second attempt to establish a natural subdivision within the genus was made in 1895 by Günther Beck von Mannagetta und Lerchenau in "Die Gattung Nepenthes". Beck kept the two subgenera created by Hooker, but divided Eunepenthes into three subgroups: Retiferae, Apruinosae and Pruinosae. Nepenthes rajah formed part of the Apruinosae (Latin: pl. of apruinosa: not frosted). Nepenthes taxonomy was once again revised in 1908 by John Muirhead Macfarlane in his own monograph, "Nepenthaceae". Oddly, Macfarlane did not name the groups he distinguished. His revision is not generally considered to be a natural division of the genus. In 1928, B. H. Danser published his seminal monograph, "The Nepenthaceae of the Netherlands Indies", in which he divided Nepenthes into six clades, based on observations of herbarium material. The clades were: the Vulgatae, Montanae, Nobiles, Regiae, Insignes and Urceolatae. Danser placed N. rajah in the Regiae (Latin: pl. of rēgia: royal). The Regiae clade as proposed by Danser is shown in the adjacent table. Most of the species in this clade are large plants with petiolate leaves, an indumentum of coarse reddish brown hairs, raceme like inflorescence, and funnel shaped (infundibulate) upper pitchers. All bear a characteristic appendage on the lower surface of the lid near the apex. With the exception of N. lowii, the Regiae all have a mostly flattened or expanded peristome. The majority of species comprising Regiae are endemic to Borneo. Based on current understanding of the genus, Regiae appears to reflect the relationships of its members quite well, although the same cannot be said for the other clades. Despite this, Danser's classification was undoubtedly a great improvement on previous attempts. The taxonomical work of Danser (1928) was revised by Hermann Harms in 1936. Harms divided Nepenthes into three subgenera: Anurosperma Hooker. f. (1873), Eunepenthes Hooker. f. (1873) and Mesonepenthes Harms (1936) (Latin: meso: middle; "middle" Nepenthes). The Nepenthes species found in the subgenera Anurosperma and Mesonepenthes differ from those in the Vulgatae, where Danser had placed them. Harms included N. rajah in the subgenus Eunepenthes together with the great majority of other Nepenthes; Anurosperma was a monotypic subgenus, while Mesonepenthes contained only three species. He also created an additional clade, the Distillatoriae (after N. distillatoria). In his 1976 book, Nepenthes of Mount Kinabalu, Shigeo Kurata presented detailed photographs of lid nectar glands and the digestive glands of the trap interior. He divided the latter into the "lower", "upper" and "middle" parts.

Кінабалу

Непентес раджаның таралу аймағы өте шектеулі, ол Кинабалу тауы мен оған жақын Тамбуйукон тауында ғана кездеседі. Екеуі де Сабах, Малайзия Борнеосының Кинабалу ұлттық паркінде орналасқан. Кинабалу тауы – геологиялық жағынан жас, ірі граниттік күмбезді құрылым, ол граниттік батолиттің енуі мен көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Биіктігі 4095,2 метр болатын бұл тау Борнео аралындағы ең биік тау және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең жоғары шыңдардың бірі. Таудың төменгі бөліктері негізінен құмтастар мен тақтатастардан тұрады, олар шамамен 35 миллион жыл бұрын теңіз құмы мен лайынан пайда болған. Батолиттің ядросымен бірге ультрамафикалық (жылан тасты) тау жыныстары да көтеріліп, таудың айналасында белдеу құрайды. Кинабалу тауының флорасы осы ультрамафикалық топырақта ең жоғары эндемизм деңгейін көрсетеді және аймақтың ең сирек түрлерінің көптеген түрлері осы жерде табылады.

Субстрат

Непентс раджа көбінесе көптеген өсімдік түрлеріне улы болатын никель және хром концентрациясы жоғары серпентинді топырақта өседі. N. × alisaputrana және N. villosa тамыр жүйелері серпентинді субстраттардағы ауыр металдарға төзімді екені белгілі. Бұл топырақтар магнийге де бай, нәтижесінде сәл сілтілі болады. Олар көбінесе ультрамафикалық тау жыныстарының үстінде салыстырмалы түрде жұқа қабатты құрайды, сондықтан оларды ультрамафикалық топырақтар деп атайды. Ультрамафикалық топырақтар Кинабалу ұлттық паркінің шамамен 16% -ын құрайды деп есептеледі. Бұл топырақтарда көптеген таксономиялық топтарда эндемизмнің жоғары деңгейі байқалады, соның ішінде Непентестерде де. Бұл туыстың төрт түрі, N. rajah-ты қоса алғанда, тек парк шегінде ғана табылсады. Непентес раджа әдетте ескі жер көшкіндері мен жазық қырқалардың үстіндегі ашық, шөпті алаңдарда өседі, әсіресе жер асты суларының сіңіп жатқан жерлерінде, онда топырақ бос және тұрақты түрде ылғалды болады. Бұл жерлерде жауын-шашын мөлшері жоғары болғанымен, артық су тез ағып кетеді, топырақтың суға толуына жол бермейді. N. rajah көбінесе шөптесін өсімдіктер арасында, әсіресе саздардың арасында өседі.

Климат

Nepenthes rajah 1500–2650 м а.с.б. биіктікте таралған. Оның ең жоғарғы шегінде түнгі температура нөлге жуықтап, күндізгі ең жоғары температура 25 °C-тан көбінесе аспайды. Түнде температура төмендегендіктен, ауаның салыстырмалы ылғалдылығы күрт өседі, 65-тен 75%-ға дейін, тіпті 95%-дан да жоғарылайды. Осы биіктіктегі өсімдіктер экстремалды қоршаған орта жағдайларына байланысты өте тоқтап, жай өседі. Өсімдіктер көбінесе қатты жел мен кұйрық жаңбырға, сондай-ақ тікелей күн сәулесіне ұшырайды. Жоғары таулы орманның салыстырмалы түрде сирек өсімдіктері төменгі биіктіктерге қарағанда температура мен ылғалдылықтың үлкен өзгерістерін бастан кешіреді. Бұл өзгерістердің көп бөлігі бұлтты жабын мөлшерімен анықталады. Бұлт болмағанда температура жылдам көтеріліп, ылғалдылық төмендеп, жарық деңгейі өте жоғары болуы мүмкін. Бұлттар келген кезде температура мен жарық деңгейі төмендесе, ылғалдылық деңгейі артады. Осы аймақтағы орташа жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 3000 мм құрайды.

Тарату шектелген

Жаңадан ашылған Месилау табиғи курорты, Кундасанг ауылының артындағы гольф алаңының жанында орналасқан, қазір тұрақты келушілер бұл түрді табиғи ортасында көруге үміттене алатын жалғыз орын. Мұнда, бірнеше ондаған Н. раджа өсімдіктері тік құламаның үстінде өседі. Жасы мен ересектігіне қарамастан өсімдіктердің барлығы дерлік кездеседі, ал кейбіреулерінің құмыралары 40 см-ден асып кетеді. N. rajah өсетін басқа да белгілі жерлерге Марай Парай платосы, Месилау үңгіріне жақын Месилау Шығыс өзені, Жоғарғы Колопис өзені және Тамбуюкон тауының шығыс беткейі жатады. Шошқа төбесінде N. rajah 1950–2320 м биіктікте өседі және N. burbidgeae, N. tentaculata және табиғи гибрид N. × alisaputrana түрлерімен бірге кездеседі.

Табиғи будандар

Непентс раджа басқа бірнеше түрлермен будандасады. Ол жылдың кез келген уақытында гүлдейтіндіктен, салыстырмалы түрде оңай будандасады. Чарльз Кларк сондай-ақ: "N. rajah, басқа түрлерге қарағанда, тозаңын едәуір қашықтыққа тасымалдауда сәттілікке жеткен сияқты. Соның салдарынан, ата-аналық өсімдіктері жақын жерде өспеген бірнеше гибридтер табылды" деп жазады. Дегенмен, тозаңның тасымалдану қашықтығы шамамен 10 км-мен шектеледі. Кинабалу тауында N. rajah және басқа барлық Nepenthes түрлерінің гибридтері тіркелген. N. rajah-ның өсуі баяу болғандықтан, оны қатыстырып жасалған гибридтердің саны әлі аз. Қазіргі уақытта келесі табиғи гибридтер белгілі: 1500–2600 м биіктікте өседі. N. lowii × N. rajah гибридінің бір ғана мысалы Месилау табиғат жолы бойында кездеседі. N. rajah-ның екі гибриді ресми түрде сипатталған және оларға арнайы атаулар берілген: N. × alisaputrana және N. × kinabaluensis. Екеуі де CITES-тің II қосымшасына енгізілген, ал соңғысы қазіргі IUCN критерийлері бойынша жойылу қаупі төніп тұрған (EN (D)) түр деп саналады.

Непентес × алисапутрана

Непентес × алисапутрана (алғаш рет "Nepenthes × alisaputraiana" деп жарияланған) Сабах парктерінің директоры Датук Ламри Алидің құрметіне аталған. Ол Кінабалу ұлттық паркінің бірнеше шалғай жерлерінде ғана табылған, онда теңіз деңгейінен шамамен 2000 метр биіктіктегі жылан тәрізді топырақта, ашық өсімдіктер арасында өседі, көбінесе N. burbidgeae популяцияларымен бірге. Бұл өсімдік екі ата-ана түрінің ең жақсы қасиеттерін біріктіреді, әсіресе оның құмыраларының көлемімен ерекшеленеді, олар көлемі жағынан N. rajah-мен бәсекелеседі (биіктігі ≤35 см, ені ≤20 см). N. rajah қатысқан басқа гибридтер мұндай әсерлі пропорцияларды көрсетпейді. N. × alisaputrana құмыраларын N. burbidgeae құмыраларынан кеңірек перистомасы, үлкен қақпағы және жалпы үлкен өлшемімен ажыратуға болады. Гибрид өзінің екінші ата-анасы, N. rajah-дан қақпақ құрылымымен, қысқа, қоңыр түктермен жабылғандығымен, тар және цилиндрлі перистомасымен және әдетте сары-жасыл түсімен, қызыл немесе қоңыр дақтармен ерекшеленеді. Осы себепті Phillipps және Lamb (1996) оған "Леопард құмырасы" деген жалпы атау берген, бірақ ол сирек қолданылады. Перистомасы жасылдан қою қызылға дейін, күлгін жолақтармен өрнектелген. Жапырақтары көбінесе сәл пішінді болады. Өсімдік жақсы өрмелеп өседі және әуе құмыралары жиі пайда болады. N. × alisaputrana N. burbidgeae-ге қарағанда N. rajah-қа көбірек ұқсайды, бірақ оны екеуімен де шатастыру қиын. Дегенмен, мұндай қате кем дегенде бір рет жасалған; Slack (1986) кітабындағы "Құрт жейтін өсімдіктер және оларды қалай өсіру керек" еңбегінде N. rajah деп суреттелген құмыра шын мәнінде N. burbidgeae × N. rajah болған.

Непентес × кинабалуэнсис

Непентес × кинабалуэнсис – тағы бір әсерлі өсімдік. Оның қазандары да ірі болады, бірақ оларды N. rajah немесе N. × alisaputrana қазандарымен салыстыруға болмайды. Бұл Борнеодағы ең тамаша Nepenthes түрлері саналатын N. rajah және N. villosa түрлерінің жақсы танымал табиғи гибриді. Nepenthes × kinabaluensis тек Кинабалу тауында (содан атауы да осылай қойылған) және оған жақын Тамбуюкон тауында ғана кездеседі, мұнда екі ата-аналық түр бірге таралған (симпатриялық түрде). Нақтырақ айтқанда, бұл өсімдіктер Пака үңгіріне жақын жаяу жолдарда және Жоғарғы Колопис өзенінің батыс жағында орналасқан оңтүстік-шығыс тізбегіндегі белгісіз бағыттағы бірнеше жерлерде табылған. Бұл гибридтің қолжетімді жері – Ляянг Ляянг пен тікұшақ алаңшасы арасындағы Кинабалу шыңына апаратын жол, онда ол 2900 м биіктікте Дакридиум гиббсия және Лептоспермум рекурвум ағаштары басым ашық алаңда өседі. Nepenthes × kinabaluensis 2420–3030 м биіктікте таралады. Бұл бұлтты орманның ашық жерлерінде өседі. Бұл гибридті N. rajah-тан перистоманың ішкі жиегіндегі көтерілген қабырғалары мен ұзын тістермен аяқталатын ерекшеліктері арқылы ажыратуға болады. Бұл белгілер N. rajah-дағы белгілерге қарағанда жақсы көрінеді және гибридтің тегін көрсетеді (N. villosa-да перистома қабырғалары жақсы жетілген). Перистомасы дөрекі және шеті кеңейген (бірақ N. rajah сияқты тілімделмеген), қақпағы дөңгелек немесе бүйрек пішіндес және дерлік жазық. Жалпы, қазандары N. villosa-дан ірі, ал жапырақтан 1–2 см төмендегі жапырақ қосқышы N. rajah-қа тән. Ескі өсімдіктерде жапырақ қосқышы ағаш тәрізді болады. Nepenthes × kinabaluensis қазандары мен жапырақ жиектерін жабатын, ата-аналық түрлердің аралық деңгейіндегі түкті жабынға ие. Төменгі қазандардың екі қанаты бар, ал жоғарғы қазандарда олар көбінесе жоқ. Қазанның түсі сарыдан қызылға дейін өзгереді. Nepenthes × kinabaluensis ата-аналық түрлеріне қарағанда жоғарғы қазандарды оңайрақ шығарады. Барлық қасиеттері бойынша N. × kinabaluensis екі ата-аналық түрдің аралық түрі болып табылады және оны Борнеодағы басқа Nepenthes түрлерінен ажырату оңай. Дегенмен, бұл гибрид бір рет шатастырылған, 1992 жылы Шиерстің (Cheers) «Әлемдік етші өсімдіктерге арналған нұсқаулықта» (Letts Guide to Carnivorous Plants of the World) оны N. rajah деп қате көрсеткен. Nepenthes × kinabaluensis алғаш рет 1910 жылы Лилиан Гиббс Камбарангоның жанынан жинаған, ал 1914 жылы Макфарлейн оны «Nepenthes sp.» деп атаған. Макфарлейн өсімдікке ресми түрде атау бермегенімен, «барлық қолжетімді морфологиялық ерекшеліктер бұл N. villosa мен N. rajah арасындағы гибрид екенін көрсетеді» деп атап өткен. N. × kinabaluensis атауы алғаш рет 1976 жылы Шигео Куратаның «Кинабалу тауының непентісі» кітабында жарияланған, бірақ сол кезде ол номен нудум болды, себебі типтік үлгі туралы жеткілікті сипаттама мен ақпарат болмады. Кейіннен Курата 1984 жылы осы атауды ресми түрде жариялады.

Nepenthes × kinabaluensis is another impressive plant. The pitchers get large also, but do not compare to those of N. rajah or N. × alisaputrana. It is a well known natural hybrid of what many consider to be the two most spectacular Nepenthes species of Borneo: N. rajah and N. villosa. Nepenthes × kinabaluensis is only found on Mount Kinabalu (hence the name) and nearby Mount Tambuyukon, where the two parent species are occur sympatrically. More specifically, plants are known from a footpath near Paka Cave and several places along an unestablished route on a southeast ridge, which lies on the west side of the Upper Kolopis River. The only accessible location from which this hybrid is known is the Kinabalu summit trail, between Layang Layang and the helipad, where it grows at about 2900 m in a clearing dominated by Dacrydium gibbsiae and Leptospermum recurvum trees. Nepenthes × kinabaluensis has an altitudinal distribution of 2420 to 3030 m. It grows in open areas in cloud forest. This hybrid can be distinguished from N. rajah by the presence of raised ribs that line the inner edge of the peristome and end with elongated teeth. These are more prominent than those found in N. rajah and are clue as to the hybrid's parentage (N. villosa has highly developed peristome ribs). The peristome is coarse and expanded at the margin (but not scalloped like that of N. rajah), the lid orbiculate or reniformed and almost flat. In general, pitchers are larger than those of N. villosa and the tendril joins the apex about 1–2 cm below the leaf tip, a feature which is characteristic of N. rajah. In older plants, the tendril can be almost woody. Nepenthes × kinabaluensis has an indumentum of villous hairs covering the pitchers and leaf margins, which is approximately intermediate between the parents. Lower pitchers have two fringed wings, whereas the upper pitchers usually lack these. The colour of the pitcher varies from yellow to scarlet. Nepenthes × kinabaluensis seems to produce upper pitchers more readily than either of its parents. In all respects N. × kinabaluensis is intermediate between the two parent species and it is easy to distinguish from all other Nepenthes of Borneo. However, it has been confused once before, when the hybrid was labelled as N. rajah in Letts Guide to Carnivorous Plants of the World (Cheers, 1992). Nepenthes × kinabaluensis was first collected near Kambarangoh by Lilian Gibbs in 1910 and later mentioned by Macfarlane as "Nepenthes sp." in 1914. Although Macfarlane did not formally name the plant, he noted that "[a]ll available morphological details suggest that this is a hybrid between N. villosa and N. rajah". The name N. × kinabaluensis was first published in Shigeo Kurata's 1976 book, Nepenthes of Mount Kinabalu, but was a nomen nudum at the time as it lacked an adequate description and information on the type specimen. The name was subsequently published validly by Kurata in 1984.

Гибрид немесе түр?

Непентес × алисапутрана және Н. × кинабалуэнсис көбінесе өнімді болып келеді және осылайша өз ара шағылыса алады. Клайв А. Стейс, егер гибрид ата-аналарының сипаттарымен тығыз байланысты болмаса, және өзінің ерекше, танылатын, өзін-өзі көбейте алатын бірлікке айналса, онда "бөліну, морфологиялық немесе генетикалық белгілер жиынтығы қалыптасқан кезде тұрақтанған гибридтер туралы айтуға болады, ол іс жүзінде жеке түр болып саналады" деп жазады. Непентес гуреллиана және Н. муруденсис – гибридтік тегі бар түрлердің екі мысалы. Непентес × алисапутрана және Н. × кинабалуэнсис жеткілікті түрде тұрақтанған, сондықтан түр ретінде қарастыру мәселесі талқыланған. Температура шамамен 10-15 °C болатын салқын түндерге ұқсас жағдайлар керек. Суды сүзгілеу үшін кері осмостық қондырғы қолдануға болады немесе бөтелкедегі дистилденген су сатып алуға болады. Суаруды үнемі жасау қажет. Дегенмен, өсімдіктерді судың ішінде қалдыруға болмайды, себебі бұл тамырдың шіруіне алып келуі мүмкін.

Азықтандыру және тыңайту

Непентес раджа - ет жейтін өсімдік, сондықтан ол топырақтан алатын қоректік заттарды ауланған жеммен (әсіресе жәндіктермен) толықтырады, азот, фосфор және калий сияқты маңызды элементтердің жетіспеушілігін қамтамасыз етеді. Табиғаттағыдай, өсірілген өсімдіктің "тағамына" жәндіктер және басқа да жемдер кіруі мүмкін, бірақ бұл сәтті өсіру үшін міндетті емес. Олардың өлшемі мен төмен құны үшін шыңғырлауықтарды қолдану ұсынылады. Оларды интернеттен немесе мамандықталған жануарлар дүкендерінен сатып алуға болады. Оларды қолмен немесе металл қысқыштар немесе осыған ұқсас құралдармен құмыраларға салуға болады, тірі немесе өлген күйде. Непентес питомнигі жүргізген тәжірибелер көрсеткендей, микроэлементтердің ерітінділері "жапырақ түсінің жақсаруымен өсімдіктерге пайдалы әсер етеді және көзге көрінбейтін зиянды әсерлерге" ие. Дегенмен, бұл нәтижелерді растау үшін қосымша зерттеулер қажет. Ал, NPK құрамындағы нақты тыңайтқыштар "өсімдіктерге зиян келтіреді, патогендердің дамуына ықпал етеді және ешқандай байқалатын пайдасы жоқ" болып табылған. Сондықтан химиялық тыңайтқыштарды қолдану көбінесе ұсынылмайды. Непентес раджа - өте баяу өсетін Непентес. Оптималды жағдайларда N. rajah тұқымдан кейін 10 жыл ішінде гүлдейтін кезеңге жете алады.

Жалпы қате түсініктер

Непент раджасы бір ғасырдан астам уақыттан бері жақсы танымал және жоғары сұранысқа ие өсімдік болып табылады, сондықтан осы өсімдік туралы көптеген әңгімелер тараған. Мұндай мысалдың бірі – N. rajah тек сарқырамалардың шашырауында, ультрамафикалық топырақта ғана өседі деген әйгілі аңыз. Бұл соңғысы рас болғанымен, N. rajah әрі қарай сарқырамалардың шашырауында ғана емес, басқа да жерлерде кездеседі және бұл мәлімдемеге нақты дәлелдер жоқ сияқты. Қызықтысы, Непент өсімдіктерінің бір аталымы – «Мәйміл кубогы». Бұл атау маймылдардың осы өсімдіктерден жаңбыр суын ішетіні байқалғандықтан қойылған.