Кіріспе

Америкалық Азаматтық соғыстың операциялар аймағы – Америка Азаматтық соғысының батыс театры Алабама, Джорджия, Флорида, Миссисипи, Солтүстік Каролина, Кентукки, Оңтүстік Каролина және Теннесси штаттарында, сондай-ақ Миссисипи өзенінің шығысындағы Луизиана штатындағы ірі әскери операцияларды қамтыды. Осы штаттардың жағалауларындағы операциялар, Мобиль шығанағынан басқа, Төменгі жағалау театрының бөлігі саналады. Аппалачи тауларынан шығысқа қарайғы көптеген операциялар шығыс театрының құрамына кіреді. Миссисипи өзенінің батысындағы операциялар Миссисипиден арғы жақта жүргізілді. Батыс театр Одақ әскерлерінің әскери операциялар үшін негізгі бағыты болды, олар арқылы Одақ әскерлері аймақтың маңызды ауылшаруашылық орталығына тікелей еніп кірді (Миссисипи, Теннесси және Камберленд өзендері арқылы). Конфедерация шектеулі ресурстармен үлкен аумақты қорғауға мәжбүр болды. Көптеген теміржолдар солтүстіктен оңтүстікке қарай салынған, шығыстан батысқа емес, бұл Конфедерацияның шығысындағы халық тығыз қоныстанған және өнеркәсіптік аймақтардан алыс орналасқан әскерлеріне күштер мен жабдықтарды жіберуді қиын етті. Одақ әскерлерінің операциялары 1861 жылдың қыркүйегінде Кентуккиді бақылауға алуға тырысумен басталды, өйткені 1861 жылдың соңына қарай және 1862 жылға дейін Кентуккидің жартысынан астамы Конфедерацияның бақылауында болды. Генерал-майор Улисс С. Гранттың Теннесси армиясы 1861 және 1862 жылдары Кентукки мен Теннессидің батысында сәтті операциялар жүргізіп, Генри және Донелсон бекіністерін басып алды. Теннесси және Огайо армиялары генерал Альберт Сидни Джонстон басқаратын Миссисипи Конфедерациялық армиясын Шило шайқасында жеңіп, оларды Теннессидің батысынан ығыстырып, Миссисипиге шабуыл жасап, Коринфті басып алды. Гранттың әскерлері 1862–1863 жылдары Виксбургке қарай жорық жасап, оны басып алды. Сонымен қатар, Огайо армиясы Кентуккиге Конфедерацияның шабуылын тоқтатып, Стоунс-Ривер шайқасы және 1863 жылғы Туллахома жорығы арқылы Теннессидің үлкен бөлігін бақылауға алды, Конфедерацияның Теннесси армиясына қарсы күресіп, оның командирі Брэкстон Брэгг әскери шеберліксіздігі үшін сынға ұшырады. Одақ әскерлерінің Грузияға шабуылы Чикамауга шайқасында тоқтатылып, Чаттанугада қоршауға алынды. Грант, енді жаңадан құрылған Миссисипи әскери бөлімінің басшысы, қолбасшылыққа көтеріліп, Теннесси армиясынан, сондай-ақ Потомак армиясының шығысынан күш-жігер алды. Чаттануга қоршауы 1863 жылдың қарашасында алынып тасталды. Авраам Линкольн оны Бас генерал етіп тағайындағаннан кейін Грант генерал-майор Уильям Текумсех Шерманды біріктірілген әскерлерге жетекші етіп тағайындады. Чаттануга Шерман үшін Атлантадағы Конфедерацияның теміржол торабын басып алуға және Атлант мұхитыға қарай жорық жасауға ыңғайлы орын болды, бұл Конфедерацияға ауыр логистикалық және психологиялық соққы болды. Океанға жеткеннен кейін Шерман Каролинаны басып алды. Батыс театрындағы операциялар 1865 жылдың мамырында Солтүстік Каролина мен Флоридадағы Одақ әскерлеріне оңтүстік күштерінің капитуляциясымен аяқталды, бұл генерал Роберт Э. Лидің Грантке Аппоматтокс сотында капитуляция жасауынан кейін болды. Батыс театр көбінесе Шығыс театрға қарағанда аз назар аударады. Бұл, негізінен, шығыстағы оқиғалардың астаналар мен ірі халық орталықтарына жақын болуымен байланысты. Алайда, кейбір тарихшылар оны соғыстың ең маңызды театры деп санайды. Шығыс театр 1864 жылға дейін тоқырау күйінде болса, батыстағы Одақ әскерлері 1861 жылдан бастап Конфедерация әскерлерін тұрақты түрде қоршап, ығыстырып, оларды ақыры капитуляцияға мәжбүр ете алды. Бұл негізгі шайқастардағы Одақтың тұрақты жеңістері арқылы іске асырылды, тек Чикамауга шайқасында жеңіліске ұшырады.

Әрекеттер театры

Батыс театр географиялық және науқандық ретімен анықталған аймақ болды. Ол бастапқыда Миссисипи өзенінің шығысында және Аппалачи тауларының батысында орналасқан аймақты білдірді. Ол Мексика шығанағы мен Шығыс жағалауына қарсы операцияларды қамтымады, бірақ соғыс барысында, 1864 және 1865 жылдары Уильям Тэкумсе Шерманның одақтас әскерлері Теннесси штатының Чаттанугасынан оңтүстік-шығысқа жылжығанда, театрдың анықтамасы олардың Грузия және Каролина штатындағы операцияларын қамту үшін кеңейді. Батыс театр кейбір өлшемдер бойынша соғыстың ең маңызды театры болды. Миссисипи өзенін басып алу – генерал-майор Винфилд Скотттың «Анаконда» жоспарының негізгі қағидаларының бірі еді. Әскери тарихшы Дж. Ф. К. Фуллер одақтастардың басып кіруін Кентуккиде басталып, Миссисипи өзенімен оңтүстікке, содан кейін Теннесси, Джорджия және Каролина арқылы шығысқа қарай бағытталған зор стратегиялық маневр ретінде сипаттады. Чикамауга шайқасы мен атты әскер немесе партизандық күштердің батыл шабуылдарынан басқа, Батыстағы төрт жыл конфедераттар үшін дерлік үздіксіз жеңілістер тізбегімен ерекшеленді; немесе ең жақсы жағдайда, стратегиялық жеңіліске айналған тактикалық теңестіктер. Одақтас генералдары конфедерат қарсыластарының көпшілігін тұрақты түрде басып өтті, кавалерия командирі Натан Бедфорд Форресттің өтеуімен. Шығыс штаб-квартираларына және халық орталықтарына (және олармен байланысты газеттердің шоғырлануына) жақын болмауы, конфедераттардың таңғажайып жеңістері және Роберт Ли, Джордж Б. Макклеллан және Стоунволл Джексон сияқты шығыс генералдарының даңқы Батыс театрға сол кездегі және кейінгі тарихи есептерде шығыс театрға қарағанда әлдеқайда аз назар аударды. Батыста конфедерат әскерлерін жеңіп, конфедерат аумағын басып алуда одақтас күштерінің тұрақты табыстары көбінесе назарсыз қалды. АҚШ Ұлттық паркі қызметінің науқандар жіктемесі осы мақалада қолданылғаннан гөрі егжей-тегжейлі. Кейбір шағын NPS науқандары алынып тасталды, ал кейбіреулері ірі санаттарға біріктірілді. Бұл театр үшін NPS жіктеген 117 шайқастың тек бірнешеуі ғана сипатталған. Оң жақ шегіндегі қосымша мәтін әр бөлімге байланысты NPS науқандарын көрсетеді.

Алғашқы операциялар (1861 жылдың маусымы - 1862 жылдың қаңтары)

Соғыстың басында екі маңызды штатқа назар аударылды: Миссури мен Кентукки. Олардың екеуінің де жоғалуы Одаққа ауыр соққы болар еді. Негізінен, капитан Натаниел Лионның жетістіктері мен маусым айында Буунвиллдегі жеңісі арқасында Миссури Одақтың құрамында қалды. Кентукки штаты, конфедерациялық бейтарап губернаторы және Одаққа жақын заң шығарушы органымен, екі тараптың арасында бейтараптық жариялады. Бұл бейтараптық алғаш рет 3 қыркүйекте, конфедерациялық генерал-майор Леонидас Полк төменгі Миссисипиді бақылаудың кілті саналған Колумбусты басып алған кезде бұзылды. Екі күннен кейін Одақ бригадалық генералы Улисс Грант, кейінгі мансабында да ерекшеленетін жеке бастамашылық танытып, Падуканы басып алды. Содан бері ешбір тарап штаттың жариялаған бейтараптығын құрметтемеді. Штат үкіметінің көп бөлігі Одаққа адал болғанымен, заң шығарушы органның конфедерациялық топтары Расселвиллде Конфедерациялық штаттарға қосылған жеке үкімет құрды. Бұл оқиғалар тізбегі Одақтың жеңісі деп есептеледі, себебі Кентукки ешқашан ресми түрде Конфедерация жағына өткен жоқ. Егер Одақ Кентуккиде маневр жасау мүмкіндігінен айырылған болса, Теннессидегі келесі сәтті науқандары қиындар еді. Конфедерация тарапынан генерал Альберт Сидни Джонстон Арканзастан Камберленд аңғарына дейінгі барлық күштерге басшылық етті. Ол, сандық артықшылығы жоқ күштермен кең майданды қорғау мәселесіне тап болды, бірақ оның жақсы жақтан-жаққа байланыс жүйесі болды, бұл оған қажет болған жерге әскерлерді жылдам жеткізуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, оның екі қабілетті қолбасшысы – Полк және генерал-майор Уильям Дж. Харди болды. Джонстон Кентуккидің орталық және батыс округтеріндегі сепаратистерден саяси қолдау алды, Расселвилл конвенциясымен құрылған Боулинг-Гриндегі жаңа конфедерациялық астана арқылы. Бұл уақытша үкімет Конфедерация үкіметімен мойындалды, ол Кентуккиді 1861 жылдың желтоқсанында Конфедерацияға қабылдады. Мобил және Огайо темір жолының ресурстарын пайдалана отырып, Полк Колумбустағы конфедерациялық базаны тез нығайтып, жабдықтауға қол жеткізді. Алайда, Батыстағы Одақ әскери басшылығы біртұтас басқарудың болмауынан зардап шекті, қараша айына қарай үш жеке бөлімге бөлінді: Канзас департаменті генерал-майор Дэвид Хантердің басшылығымен, Миссури департаменті генерал-майор Генри Халлек басшылығымен және Огайо департаменті бригадалық генерал Дон Карлос Бьюэллдің басшылығымен (бригадалық генерал Уильям Текумсе Шерманның орнына). 1862 жылдың қаңтарына қарай басқарудың бұл біртұтас болмауы байқалды, себебі Батыс театрындағы операциялар стратегиясы туралы келісімге келе алмады. Бьюэлл, саяси қысымға ұшырап, Одаққа жақын Шығыс Теннессиді басып алып, ұстап тұру үшін, баяу Нэшвилл бағытында жылжыды, бірақ полковник Джеймс А. Гарфилд басшылығымен 10 қаңтар 1862 жылғы Мидл Крик және бригадалық генерал Джордж Генри Томас басшылығымен 19 қаңтардағы Милл Спрингс шайқасындағы шағын жеңістерден басқа мақсатына жетуге ештеңе жеткізе алмады. (Милл Спрингс стратегиялық мағынада маңызды жеңіс болды, өйткені ол Конфедерацияның батыс қорғаныс желісінің соңғы бөлігін бұзып, Шығыс Теннессиге Камберленд аңғарының жолын ашты, бірақ бұл Бьюэллді Нэшвиллге жақындатқан жоқ.) Халлек департаментінде Грант, Бьюэллдің жоспарланған шабуылынан назар аудару үшін Миссисипи өзені бойындағы Бельмонттағы конфедерациялық лагеріне шабуыл жасады, бірақ ол орын алмады. 1862 жылдың 1 ақпанында, Гранттың бірнеше рет сұрағаннан кейін, Халлек Грантқа Теннессидегі Генри фортына қарсы әрекет етуге рұқсат берді.

Теннесси, Камберленд және Миссисипи өзендері (1862 жылдың ақпан-маусым аралығы)

Грант тез қимылдап, 2 ақпанда әскерін Теннесси өзенімен Форт-Генриге қарай өзен көлігімен жіберді. Оның науқандағы әрекеттері АҚШ Әскери-теңіз күштерінің офицері Эндрю Х. Футпен үйлесімді болды. Форт су тасқынына ұшырағандықтан осал еді, су астында қалған көптеген қарулары бар. Кентуккидің бұрынғы бейтараптығына байланысты Конфедерация штатының ішінде стратегиялық жерде өзен қорғанысын салу мүмкін болмады, сондықтан олар Теннесси шекарасының ішіндегі жерге орналасты. Бригадир генерал Ллойд Тилгман 5 ақпанда гарнизонының көп бөлігін кері қайтарды, оларды 11 миль (18 км) шығысқа қарай Форт-Донельсонға көшірді. Азайған экипажпен қаруларды күзеткен Тилгман үш сағатқа жуық уақыт бойы Одақ эскадрильясымен артиллериялық шайқасқа түсті, содан кейін қарсы тұрудың мағынасы жоқ деп шешті. Теннесси өзені енді Оңтүстікке қарай болашақ Одақ операциялары үшін ашық болды. Камберленд өзеніндегі Форт-Донельсон Генриге қарағанда қорғаныс жағынан жақсырақ болды, бірақ теңіз күштерінің шабуылдары тиімсіз болды. Грант әскері Тилгманның күштерін қуып, бекініске арт жағынан шабуыл жасауға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. 15 ақпанда Конфедерация күштері бригадир генерал Джон Б. Флойдтың басшылығымен қашып кетуге тырысып, Одақтың оң фланкіна күтпеген шабуыл жасады (бригадир генерал Джон А. Макклернанд басқарды), Макклернанд дивизиясын кері шегіндірді, бірақ қашып кетуге қажетті мүмкіндік жасалмады. Грант осы уақытша кері шегінуден қалпына келді және әлсіреген Конфедерацияның оң жағына шабуыл жасады. Форт пен Теннесси штатының Довер қаласында қоршауға алынған Конфедерация бригадир генералы Саймон Б. Бакнер 11 500 әскерінен, қажетті қару-жарақ пен жабдықтарын Гранттың «шартсыз берілу» талабына тапсырды. Генри мен Донельсонның біріккен жеңістері соғыстағы Одақтың алғашқы маңызды жеңістері болды, және Теннессиге шабуыл жасау үшін екі маңызды өзен қол жетімді болды. Джонстонның алдыңғы қорғанысы бұзылды. Грант күткендей, Полк Колумбтағы позициясын ұстап тұра алмады және Донельсон құлағаннан кейін көп ұзамай кері шегінді. Грант сонымен қатар Конфедерация күштерінің бір-бірін қолдап, бүйірлерімен жылжуына мүмкіндік берген Мемфис және Огайо темір жолын да кесіп тастады. Генерал П. Г. Т. Борегард ақпан айында Джонстонға есеп беру үшін шығыстан келді және ол Миссисипи мен Теннесси өзендері арасындағы барлық Конфедерация күштеріне қолбасшылық етті, бұл команданың біртұтастығын бұзып, Джонстонды Теннесси штатының Мурфрисборо қаласындағы шағын күшпен ғана басқарды. Борегард күштерін Миссисипи штатының Коринф қаласының маңында шоғырландырып, шабуылға дайындалуды жоспарлады. Джонстон күштерін наурыздың соңында Борегардтың күштерімен біріктірді. Одақ науқанына дайындық жұмыстары тегіс жүргізілмеді. Халлек Конфедерация армиясының бөлінгенін және егжей-тегжейлі жеңілуі мүмкін екенін түсінуден гөрі, генерал-майор Джордж Б. Макклелланмен қарым-қатынаста өзінің мәртебесіне көбірек көңіл бөлген сияқты. Сонымен қатар, ол өзінің әріптесі Бьюэллмен, қазір Нэшвиллде, бірлескен әрекеттер туралы келісе алмады. Ол Грантты Теннесси өзенімен жоғары жіберді, ал Бьюэлл Нэшвиллде қалды. 11 наурызда президент Линкольн Халлекті Миссури өзенінен Ноксвиллге дейінгі барлық күштердің қолбасшысы етіп тағайындады, осылайша қажетті командалық біртұтастыққа қол жеткізді, және Халлек Бьюэллге Грант күштеріне қосылуға бұйырды. 6 сәуірде Конфедерацияның Борегард пен Джонстонның қол астындағы біріккен күштері Гранттың дайын емес Батыс Теннесси армиясын таңқалдырды, Шило шайқасында таңғы шабуыл жасады. Шайқастың алғашқы күні Конфедерацияның шабуылдары Грантты Теннессиге қарсы шегіндірді, бірақ оны жеңе алмады. Джонстон сол күні жаяу әскер шабуылына жетекшілік еткен кезде қаза тапты; Джефферсон Дэвис оны сол кезде Конфедерацияның ең тиімді генералы деп санады. Екінші күні, 7 сәуірде Грант Бьюэллден күшейту алды және конфедерация күштерін кері итермелеген қарсы шабуыл жасады. Грант кері шегінген жауды қуып жете алмады және осы үшін және көптеген адам өлімі үшін үлкен сынға ұшырады - бұрынғы американдық шайқастардың барлығынан көп құрбан (шамамен 24 000). Миссисипи өзенінің Одақ бақылауы күшейе бастады. 7 сәуірде Конфедерация әскерлері Шилодан кері шегінгенде, Одақтың генерал-майоры Джон Поуп Борегардтың оқшауланған күшін 10-оралда жеңіп, өзенді Мемфиске дейін ашты. 28 сәуірде адмирал Дэвид Фаррагут Жаңа Орлеанды басып алды, Оңтүстіктің ең ірі қаласы және маңызды теңіз порты. Армия генерал-майоры Бенджамин Батлер қалаға күшті әскери үкімет орнатып, азаматтық халық арасында наразылық тудырды. Борегардтың Халлектың Оңтүстікке қарай жылжуына қарсы тұру үшін жеткілікті күші болмаса да, Одақ генералы жағдайды пайдалануға жеткілікті жігерлілік танытпады. Ол үлкен армия жинағанға дейін күтті, Бьюэллдің Огайо армиясының, Гранттың Батыс Теннесси армиясының және Поуптың Миссисипи армиясының күштерін біріктіріп, Питтсбургта жинады. Ол Коринфтегі маңызды теміржол торабына қарай баяу жылды, Шилодан 20 мильді (32 км) төрт аптада жүріп өтті, түнде бекініп қалды. 3 мамырға дейін Халлек қаладан он миль қашықтықта болды, бірақ Коринфке тағы үш апта жақындады, содан кейін Халлек Конфедерация қорғанысына қарсы үлкен бомбалауды бастауға дайын болды. Осы кезде Борегард қымбат қорғанысқа түсуге бармады және 29 мамыр түнінде жауға шабуыл жасамастан кері шегінді. Грант Коринф науқанында тікелей басшылық етпеді. Халлек армиясын қайта ұйымдастырды, Грантқа күші жоқ екінші қолбасшы лауазымын берді және үш армиядан бөлімдерді үш «қанатқа» ауыстырды. Халлек Макклелланды генерал-майор ретінде алмастыру үшін шығысқа кеткен кезде Грант өзінің далалық басшылығын қайта басталды, енді Батыс Теннесси ауданы деп аталды. Бірақ кетіспей тұрып, Халлек күштерін таратып жіберді, Бьюэллді Чаттанугаға, Шерманды Мемфиске, бір дивизияны Арканзасқа және Роукрансты Коринфтің маңындағы қорғаныс позициясын ұстауға жіберді. Халлектың мұның себебі Линкольннің Шығыс Теннессиді басып алу және аймақтағы Одақтарды қорғау қалауы еді.

Кентукки, Теннеси және Миссисипидің солтүстік бөлігі (1862 жылдың маусымы - 1863 жылдың қаңтары)

Халлек Коринфтен кейін көп нәтижеге қол жеткізбесе де, Конфедерация генералы Бракстон Брэгг Борегардты (27 маусымда денсаулығына байланысты) Теннесси армиясының 56 000 әскеріне қолбасшылық етуде алмастырды, ол Миссисипи штатындағы Тупело қаласында, Коринфтен оңтүстікке қарай орналасқан еді. Бірақ ол Тупелодан солтүстікке қарай шабуыл жасаудың тиімді еместігін анықтады. Ол генерал-майор Стерлинг Прайс пен Эрл Ван Дорнды Гранттың назарын аудару үшін қалдырып, 35 000 әскерін теміржол арқылы Алабама штатындағы Мобил қаласынан Чаттанугаға жеткізді. Ол 21 шілдеде ғана Тупелодан шыққанмен, Бьюэллден бұрын Чаттанугаға жетіп үлкерді. Брэггтің жалпы жоспары генерал-майор Эдмунд Кирби Смитпен бірлесіп Кентуккиге шабуыл жасау, Бьюэллдің байланыс желісін кесіп, оны жеңіп, содан кейін Грантты жеңу үшін кері қайту болды. Кирби Смит 14 тамызда Ноксвиллден шығып, одақты Камберленд аңғарынан көшіруге мәжбүр етті, Ричмонд шайқасында одақ күштерін жеңіп, 4000-нан астам тұтқынға алды және 30 тамызда Лексингтонға жетті. Брэгг Смит Лексингтонға жеткенге дейін Чаттанугадан кетіп қалды, ал Бьюэлл солтүстікке қарай Нэшвиллден Боулинг Гринге қарай жылжыды. Бірақ Брэгг жылдам әрекет етіп, 14 қыркүйекке дейін өзінің әскерін Луисвиллден Бьюэллдің жабдықтау желілеріне орналастырды. Брэгг бұл жағдайды дамытуға асықпады, өйткені ол Бьюэллден саны жағынан кем болды; егер ол Кирби Смитпен біріксе, саны тең болар еді, бірақ Смиттың әскері бөлек болды, ал Смит Брэггтің оның көмегінсіз Луисвиллді басып алуға қабілетті деп сенді. Бьюэлл үкіметтен агрессивті әрекеттер жасау үшін қысым көрсетілді, сондықтан оны қызметтен босатуға жақын болды (науқанның басында өзінен жоғары тұрған қолбасшыдан команданы қабылдағысы келмеген Джордж Х. Томас болмағанда). Кентукки штатының Перривилл қаласына жақындағанда ол өзінің әскерін конфедерациялық күштерге қарсы жинақтауды бастады. Брэгг бастапқыда өзінің әскерімен бірге болмады, ол Франкфортта Кентуккидің конфедерациялық губернаторының инаугурация рәсіміне қатысуға шешім қабылдады. 8 қазанда Перривиллде су көздерін басып алу үшін шайқас басталды, ал шайқас күшейген сайын, Брэггтің Миссисипи армиясы Бьюэллдің Огайо армиясының бір корпусына қарсы шабуылда белгілі бір тактикалық табысқа жетті. Сол күні кешке Брэгг Бьюэллдің бүкіл әскерімен бетпе-бет келгенін түсініп, Харродсбургке кері шегінуді бұйырды, онда 10 қазанда Керби Смиттың Кентукки армиясы қосылды. Брэгг күшті біріктірілген күшке ие болғанына қарамастан, бастамашылықты қайта алуға тырыспады. Бьюэлл де сол сияқты пассивті болды. Брэгг Камберленд аңғары арқылы кері шегініп, Чаттануга арқылы Мурфрисбороға оралды. Бьюэлл Кентуккиде Брэггтің қаупіне тап болғанда, Миссисипидің солтүстігіндегі конфедерациялық операциялар Бьюэллдің Грантпен күшеюіне жол бермеуді көздеді, ол өзінің алдағы Виксбург науқанына дайындалып жатқан еді. Галлек Вашингтонға кетті, ал Грант Батыс Теннесси округінің қолбасшысы ретінде араласусыз қалды. 14 қыркүйекте генерал-майор Стерлинг Прайс өзінің Конфедерациялық армиясын Батыстан Коринфтен шығысқа қарай 32 шақырым қашықтықтағы Иукаға көшірді. Ол генерал-майор Эрл Ван Дорнның Батыс Теннесси армиясымен байланысып, Грантқа қарсы әрекет жасамақшы болды. Бірақ Грант генерал-майорлар Уильям С. Роузкранс пен Эдвард Орд басқаратын күштерді Прайстің Иукадағы күштеріне шабуыл жасау үшін жіберді. Роузкранс Иука шайқасында (19 қыркүйекте) кішігірім жеңіске жетті, бірақ күштердің нашар үйлестірілуі мен акустикалық көлеңке Прайске жоспарланған одақтың қос қоршауынан қашып шығуға мүмкіндік берді. Прайс пен Ван Дорн өздерінің күштерін біріктіріп, Коринттегі одақтық әскерлердің шоғырлануына шабуыл жасауға және одан кейін Батыс немесе Орта Теннессиге ілгерілеуге шешім қабылдады. Екінші Коринф шайқасында (3 қазан - 4 қазан) олар бекіністі одақтық әскерлерге шабуыл жасады, бірақ ауыр зардап шекті. Солтүстік-батысқа қарай кері шегінген олар Роузкранның шаршаған әскерінің қуып кетуінен қашып құтылды, бірақ олардың Орта Теннессиге қауіп төндіріп, Брэггке қолдау көрсету мақсаттары бұзылды. 24 қазанда Одақ үкіметі Бьюеллдің орнын Роузкранс басқарды, ол өз күшін Камберленд армиясы деп атады. Нешвиллде әскерін қайта жабдықтау және оқыту кезеңінен кейін Роузкранс Рождестводан кейін ғана Мурфрисбороға Брэггке қарсы қозғалды. Стоунс-Ривер шайқасында Брэгг Роузкранды 31 желтоқсанда күшті шабуылмен таң қалдырды, сонда одақ күштерін Стоунс-Риверге қарсы шағын периметрге итеріп жіберді. Бірақ 2 қаңтарда 1863 жылы Роузкранға қарсы тағы да шабуыл жасауға тырысқандары шешулі түрде жеңіліске ұшырады және Брэгг өзінің әскерін оңтүстік-шығысқа қарай Туллахомаға көшірді. Әскерлердің мөлшеріне пропорционалды, Стоунс-Ривердегі қазалар (әр тараптан шамамен 12 000 адам) соғыстың ең қанды шайқасына айналды. Науқанның соңында Брэггтің Кентуккиге қарсы қаупі жеңіліске ұшырады, және ол тиімді түрде Орта Теннессиге бақылауды берді.

Виксбург кампаниясы (1862 жылдың желтоқсаны - 1863 жылдың шілдесі)

Авраам Линкольн Миссисипи штатындағы Виксбург қаласындағы өзен бекінісінің соғысты жеңіп алудың кілті екеніне сенді. Виксбург пен Порт-Гадсон – Миссисипи өзенін толық бақылауға кедергі келтіретін соңғы бекіністер еді. Өзеннің тік бұрылысына қарай биік жартастарда орналасқан және «Миссисипидің Гибралтары» деп аталған Виксбург теңізден шабуыл жасауға дерлік қолайсыз болды. Адмирал Дэвид Фаррагут 1862 жылдың мамырындағы сәтсіз операциясында оны тікелей сезінді. Виксбургті басып алудың жалпы жоспары Улисс С. Гранттың Мемфистен оңтүстікке, ал генерал-майор Натаниел П. Банкс Батон-Руждан солтүстікке жылжуынан тұрды. Банкс әскерінің ілгерілеуі баяу болды және Грантке көмек көрсетпей, Порт-Гадсон тұсында тоқтап қалды.

Бірінші науқан

Гранттың алғашқы науқаны екі бағыттан құралды. Уильям Т. Шерман 32 000 әскермен Миссисипи өзенімен төмен қарай жүзіп, ал Грант 40 000 әскермен Миссисипи арқылы теміржолмен сол бағытта жылжуға тиіс болды. Грант 80 миль (129 км) ілгері жылды, бірақ оның жабдықтау жолдары Эрл Ван Дорн басқаратын Конфедерацияның атты әскері тарапынан Холли-Спрингсте қиылысып, оны кері шегінуге мәжбүр етті. Шерман Виксбург қаласының солтүстігіндегі Язу өзеніне жетті, бірақ Гранттың миссия бөлігінен қолдау алмағандықтан, желтоқсан айының соңында Чикасо Байоға қарсы қанды шабуылдары сәтсіз аяқталды. Саяси мәселелер де араласты. Иллинойс штатының саясаткері және генерал-майор Джон А. МакКлернанд Линкольннен Оңтүстік Иллинойста әскер жинауға және Виксбургке бағытталған өзендік экспедицияны басқаруға рұқсат алды. Ол Шерман корпусын өзіне қаратуға қол жеткізді, бірақ МакКлернанд келгенге дейін ол Мемфистен кетіп қалды. Шерман Язудан оралғаннан кейін, МакКлернанд билікті өзіне алды. Ол Арканзас өзеніндегі Арканзас Постын басып алып, өзінің негізгі мақсатынан түсініксіз ауытқыды, бірақ негізгі ілгерілеуін жаңартуға үлкермес бұрын, Грант қайтадан бақылауды өзіне алды, ал МакКлернанд Грант армиясының корпусы командирі болды. Қыстың қалған бөлігінде Грант Виксбургтің солтүстігіндегі өзендер, каналдар мен сағаларды пайдаланып, немесе оларды қайта жасай отырып, қалаға жету үшін бес жеке жобаға тырысты. Бесі де сәтсіз аяқталды; Грант кейін бұл кері кетулерді күткенін және әскерін жұмыспен ұстап, жігерлендіруге тырысқанын түсіндірді, бірақ көптеген тарихшылар оның кейбіреулері сәтті болады деп үміттенгенін және олардың тым жоғары мақсатты болғанын айтады.

Екінші науқан

1863 жылдың көктемінде басталған екінші науқан сәтті аяқталды және Гранттың соғыстағы ең үлкен жетістігі (сондай-ақ әскери тарихтың классикалық науқаны) саналады. Ол Миссисипи арқылы солтүстік-батыстан шабуылдауға болмайтынын, өйткені жабдықтау желісі қауіпті болар еді; өзен арқылы жасалған әрекеттер бірнеше рет сәтсіз аяқталған. Қысқы жаңбырдан құрғаған топырақ жолдармен қозғалыс мүмкін болған соң, Грант әскерінің көп бөлігін Миссисипинің батыс жағалауына жылжытты. 16 сәуірде АҚШ Әскери-теңіз күштерінің канонерлік кемелері мен әскер тасымалдау кемелері үлкен тәуекелмен Виксбургтің қорғаныс қаруларын айналып өтіп, Грант армиясын өзен арқылы Виксбургтің оңтүстігіндегі Бруинсбургке жеткізді. Грант өз ниеттерін жасыру үшін екі стратегиялық алдау амалын қолданды: Шерманның Виксбургтің солтүстігінде жасаған шайқасы және полковник Бенджамин Гриерсонның Миссисипидің орталық бөлігі арқылы жасаған батыл кавалерия шабуылы, ол Гриерсонның жорығы деп белгілі. Біріншісі шешуші нәтиже бермеді, бірақ екіншісі сәтті аяқталды. Гриерсон конфедераттардың маңызды күштерін шығарып, оларды штаттың әртүрлі жерлеріне таратып жіберді. Грант науқанында екі конфедерат армиясымен кездесті: генерал-майор Джон С. Пембертон басқаратын Виксбург гарнизоны және генерал Джозеф Э. Джонстон басқаратын Джексон қаласындағы күштер, ол бүкіл театрдың бас қолбасшысы болды. Грант тікелей солтүстікке қарай қалаға бет түзудің орнына екі конфедерат армиясы арасындағы байланыс жолын (және күшейтуді) кесіп тастауды жөн көрді. Оның армиясы Джексонға қарай солтүстік-шығысқа қарай жылдам қозғалды. Сонымен қатар, Грант өзімен шектеулі жабдықтау желісін алып келді. Науқанның дәстүрлі тарихында ол барлық жабдықтаудан бас тартып, 12 мамырда Реймондта оның жоқ желісін тоқтатуға тырысқан Пембертонды қызықтырды. Бірақ шындығында, Грант жергілікті экономикаға сүйеніп, адамдар мен жануарларға арналған азық-түлікпен ғана қамтамасыз етті, бірақ оның армиясына оқ-дәрі, кофе, кептірілген нан, тұз және басқа да жабдықтарды тасымалдайтын керуендер үнемі жүріп тұрды. Шерман корпусы 14 мамырда Джексонды басып алды. Содан кейін бүкіл армия батысқа бұрылып, Виксбургтің алдында Пембертонмен кездесті. Шешуші шайқас Чемпион Хиллде болды, бұл Пембертонның қаланың төңірегіндегі бекіністеріне қайтып оралғанға дейінгі соңғы тиімді тұғыры болды. Грант армиясы Виксбургті қоршаудың басында екі рет конфедераттардың бекіністеріне шабуыл жасады, бірақ содан кейін ұзақ қоршауға кірісті. Виксбургтегі солдаттар мен азаматтар одақтың бомбалауынан және аштықтан қатты зардап шекті. Олар генерал Джонстонның күшейту күштерімен келетініне үміттенді, бірақ Джонстон оқшауланып, тым сақ болды. 4 шілдеде Пембертон өзінің армиясын және қаланы Грантке тапсырды. Роберт Лидің алдыңғы күні Геттисбург шайқасында жеңілуімен бірге Виксбург соғыстың шешуші нүктесі саналды. 8 шілдеде Банкс Порт-Хадсонды басып алғаннан кейін бүкіл Миссисипи өзені одақтың бақылауына көшті және Конфедерация екіге бөлінді.

Туллахома, Чикамауга және Чаттануга (1863 жылдың маусым-желтоқсаны)

Стоунс-Ривердегі жеңісінен кейін Роузкранс Мурфрисбороны шамамен алты ай бойы басып алды, ал Брэгг Таллахомада демалды. Ол соғыс артында орналасқан стратегиялық Чаттануга қаласына қарсы одақтың алға жылжуын тоқтатуды көздеген ұзақ қорғаныс желісін құрды. Сәуір айында полковник Абель Стрейт басқарған одақ ат әскері Брэгг әскерін Орта Теннессиде жабдықтаумен қамтамасыз ететін темір жолға қарсы шабуыл жасады, оның нәтижесінде олардың Джорджияға шегінуіне үміттенді. Стрейт бригадасы Миссисипи мен Алабама арқылы өтіп, Нейтан Бедфорд Форестке қарсы шайқасты. 3 мамырда Джорджия штатының Рим қаласының жанында оның шаршаған әскері капитуляциялады, соның нәтижесінде Стрейттің шабуылы аяқталды. Маусым айында Роузкранс ақыры Браггқа қарсы керемет, дерлік қан төгілмейтін, маневрлік кампанияда, яғни Туллахома кампаниясында өрлеп, Браггты Орта Теннессиден ығыстырып шығарды. Осы кезеңде Бриг. Генерал Джон Хант Морган мен оның 2460 конфедерациялық атты әскері 11 маусымда Теннессидің орталық бөлігіндегі Спартадан батысқа қарай аттанды, штаттағы оңтүстік күштерінен Ноксвиллге қарай жылжып келе жатқан Амброуз Бернсайдтың Огайо армиясының назарын аударуды көздеді. Таллахома кампаниясының басында Морган солтүстікке қарай жылжыды. 46 күн бойы олар Теннессиден Огайо штатының солтүстігіне дейінгі аймақты қорқытып, көпірлерді, темір жолдарды және мемлекеттік дүкендерді қиратып, тұтқындалғанға дейін қашып жүрді. Қараша айында олар Огайо штатының Колумбустағы Огайо түрмесінен қашып, оңтүстікке қайтып келді. Таллахомадағы бірнеше апталық тоқтап тұрғаннан кейін Роузкранс Браггты Чаттанугадан шығарып алуды жоспарлады, Теннесси өзенінен өтіп, оңтүстікке қарай жылжу арқылы Грузиядан конфедерациялық жабдықтау желілерін бұзуға тырысты. Ол 18 тамызда операцияларды бастады және Чаттануганы екі апта бойы бомбалауды диверсия ретінде пайдаланды. Конфедерацияның жоғары командасы Браггты Миссисипиден келген дивизиямен, сондай-ақ Джеймс Лонгстрит басқарған Солтүстік Вирджиния армиясының корпусымен нығайтты. Роузкранс Браггты Солтүстік-Батыс Джорджияның таулы аймағына қуып жетті, бірақ олар тұзаққа түскенін анықтады. Брэгг Чикамауга шайқасын (1863 жылдың 19-20 қыркүйегінде) Роузкранс әскеріне қарсы үш дивизиялық шабуыл жасаған кезде бастады. Командалық түсініспеушіліктер күшейтулер келген кезде одақтың желісінде үлкен олқылық пайда болуына мүмкіндік берді, ал Лонгстрит өз корпусын сол олқылыққа енгізіп, одақ армиясын кері шегінуге мәжбүр етті. Егер генерал-майор Джордж Х. Томас ("Чикамауганың тасы") басқарған XIV корпус желінің бір бөлігінде қорғаныс ұстанымын сақтамағанда, одақ армиясы толығымен жеңіліске ұшырар еді. Роузкранс жеңіліске ұшырап, әскерін Чаттанугаға кері тартты, онда Брэгг оны қоршап алды, қалаға үстемдік ететін биік жерді басып алды. Виксбургке оралған Грант әскерін демалдырып, Мобилді басып алып, шығысқа қарай шабуыл жасауды жоспарлап отырды. Бірақ Роузкранс әскерінің Камберленд армиясының қиын жағдайы туралы хабар Вашингтонға жеткенде, Грантқа оларды құтқаруға бұйрық берілді. 17 қазанда оған Батыс театрындағы барлық армияларды басқаратын Миссисипи әскери бөлімінің басшылығы берілді. Ол Роузкрансты Томаспен алмастырды және Чаттанугаға барды, онда ол жаңа жабдықтау желісін ("Кракер желісі") ашу жоспарын мақұлдады, бұл қалаға жабдықтау жеткізілуіне мүмкіндік берді. Көп ұзамай әскерге Шерман басқаратын Теннесси армиясынан және Джозеф Хукер басқаратын Потомак армиясынан тағы 40 000 әскер қосылды. Одақ армиясы кеңейген кезде конфедерациялық армия қысқарды; Брэгг Лонгстриттің корпусын Ноксвиллге жіберді, Бернсайдтың шабуылын тоқтату үшін. Чаттануга үшін шайқастар 1863 жылдың 24 қарашасында шын мәнінде басталды, Хукер қаладағы екі басым шыңның бірі болып табылатын Лоукоут тауын басып алды. Келесі күні Грант Брэггтің орналасқан жерін екінші тау, Миссионерлер жотасында екі жақтан қоршауға алуды жоспарлады. Шерман солтүстіктен, Хукер оңтүстіктен шабуыл жасады, ал Томас орталық бөлігін ұстап тұруы керек еді. Бірақ Шерманның шабуылы шатастырып, Грант Томасқа Шерманға көмектесу үшін шағын шабуыл жасауға бұйрық берді. Томас әскерлері алғашқы шабуылдарын жалғастырып, биік жотаға көтеріліп, конфедерациялық желіні бұзып, оларды кері шегінуге мәжбүр етті. Чаттануга құтқарылды. Бернсайдқа қарсы Лонгстриттің Ноксвилл кампаниясының сәтсіздігімен біріктіріліп, саяси тұрғыдан маңызды шығыс Теннесси конфедерациялық бақылаудан босатылды. Бұл соғыс Атлантаға және Конфедерацияның жүрегіне тікелей жол ашты. Брэгг, оның Конфедерация президенті Джефферсон Дэвистің жеке достығы Перривилл мен Стоунс-Ривердегі жеңілістерінен кейін оның қызметін сақтап қалды, ақыры қызметтен босатылып, генерал Джозеф Э. Джонстонмен алмастырылды.

Атланта науқаны (1864 жылдың мамыр-қыркүйек айлары)

1864 жылдың наурыз айында Грант генерал-лейтенант болып тағайындалды және барлық Одақ әскерлерінің басқаруын алу үшін шығысқа аттанды. Шерман оның орнына Миссисипи әскери аймағын басқарды. Грант Конфедерация бойынша бірдей уақытта шабуылдау стратегиясын жасады. Бұл стратегия Вирджиниядағы Роберт Ли әскерін үш маңызды шабуыл (Мид, Батлер және Сигел басшылығымен) арқылы Ричмонд және Шенандоа алқабына қарай жоюға немесе тұрақтандыруға; Натаниел Банкс басқаратын армиямен Мобилді басып алуға; және Атлантаға қарай жылдамдап, Джонстон әскерін талқандауға бағытталған. Көптеген бастамалар сәтсіз аяқталды: Батлер Бермуда жүздігінде қиындыққа тап болды; Сигел алқапта жеңіліске ұшырады; Банкс Red River жорығында сәтсіздікке ұшырады; Мид пен Грант Overland жорығында стратегиялық жеңістерге қол жеткізіп, Лиді Петерсбургті қатаң қоршауға мәжбүр етті. Шерманның Атланта жорығы, керісінше, толық сәттілікке ие болды. Жорыл басталғанда Шерманның Миссисипи әскери аймағы үш армиядан тұрды: Джеймс Б. Макферсонның Теннесси армиясы (Грант басшылығындағы Шерманның бұрынғы армиясы), Джон М. Скофилдтің Огайо армиясы және Джордж Х. Томас басқарған Камберленд армиясы. Оған қарсы Джозеф Джонстон басқарған Теннесси Конфедерация армиясы тұрды. Шерманның әскері Джонстонның әскерінен 98 000-ға қарсы 50 000 саяқты басымдыққа ие болды, бірақ оның қатарында көптеген демалыстағы әскерлер болды, ал Джонстон сәуір айында Алабамадан 15 000 күш қосымша алды. Жорыл 1864 жылдың мамыр және маусым айларында бірнеше шайқастармен басталды, Шерман Джонстонды таулы жерлер арқылы оңтүстік-шығысқа қарай ығыстырды. Шерман Джонстонның көптеген позицияларына тікелей шабуыл жасаудан аулақ болды, оның орнына Конфедерация қорғанысын айналып өту үшін флангтық маневрлер жасады. Шерман қорғаныс шебін (көбінесе Джонстонның сол жақ флангі маңында) айналып өткенде, Джонстон дайындалған басқа позицияға шегінді. Кеннесо тауы шайқасы (27 маусым) ерекше жағдай болды, онда Шерман өзінің бағыныстыларының кеңесіне қарамастан, майданға шабуыл жасауға тырысып, Джонстонға қарағанда 3000 әскерін 1000 әскеріне жоғалтып, ауыр шығынға ұшырады. Екі армия да жабдықтау желілері ретінде теміржолдарды пайдаланды, Джонстон Атлантаға жақындаған сайын жабдықтау желілерін қысқартты, ал Шерман өз желілерін ұзартты. Алайда, Дэвис Джонстонның әрекетіне наразы болды, оны қажетсіз аумақтарды жоғалтып жатыр деп есептеді және қарсы шабуыл жасаудан немесе тіпті Дэвиске жоспарларын талқылаудан бас тартты. Peachtree Creek шайқасынан (20 шілде) бұрын, Атлантаның шетінде, Джефферсон Дэвис Джонстонның стратегиясына шыдамын жоғалтып, Джонстон Атлантаны шайқассыз беріп қояды деп қорқып, оны агрессивті генерал-лейтенант Джон Белл Худпен ауыстырды. Келесі алты аптада Худ Шерман күшінің оқшауланған сияқты бөлігіне шабуылдауға бірнеше рет тырысты; әрбір шабуыл сәтсіз аяқтады, көбінесе Конфедерация армиясы үшін ауыр шығынға әкелді. Шерман ақыры Худтың оңтүстіктен келген жабдықтау желілерін кесіп тастады. Өзі тұтқындалғанын білген Худ 1 қыркүйек күні Атлантаны эвакуациялады, әскери жабдықтар мен нысандарды өртеп, қалада үлкен өрт тудырды. Шерманның Атлантадағы жеңісімен бірге адмирал Дэвид Фаррагут 24 тамызда Мобил шығанағындағы шешуші теңіз шайқасында жеңіске жетті. Шығанақтың аузын қорғайтын форттарды басып өтіп, Фаррагут қаланы қорғап тұрған Конфедерация флотының берілуін мәжбүрлеп, адмирал Франклин Бьюкененді тұтқынға алды. Грант ұзақ уақыт бойы қалаған мақсат 1865 жылға дейін Конфедерацияның қолында қалатын, бірақ Миссисипи өзенінің шығысындағы соңғы теңіз порты жабылып, Одақтың блокадасы одан әрі күшейді. Атланта мен Мобил шығанағын басып алу Солтүстік штаттардың моральдық рухын көтеріп, Авраам Линкольннің қайта сайлануына үлкен үлес қосты.

Франклин-Нэшвилл науқаны (1864 жылдың қыркүйек-желтоқсаны)

Шерман армиясын шығысқа қаршабуылға дайындыққа келтіріп жатқанда, Худ Шерманды Чаттанугадан байланыс жолдарына нұқсан келтіру арқылы жеңіске жетіру мақсатымен науқан бастады. Ол Алабама арқылы батысқа қарай жылжып, содан кейін Теннессиге солтүстікке бет бұрды, Шерман оны қуып, шайқасқа түседі деп үміттенеді. Бұл жарым-жартылай нәтижелі болды, өйткені оның қимылдары мен Натан Бедфорд Форресттің шабуылдары Шерманды қатты алаңдатты. Шерман Худтың стратегиясын ақылсыздық деп есептеді, тіпті: «Егер Худ армиясын Огайо өзеніне жеткізсе, оған азық-түлік беремін» деді. Конфедерацияның батыс армиясы күрт азайды, ал Федералдық батыс қолбасшылығы Худтың басқындығына тойтарыс беру үшін жеткілікті резервте әскері болды. Шерман 65 мың әскерін алып, Грузия арқылы теңізге қарай қарсылықсыз жорық жасады. Ол генерал-майор Джордж Х. Томасты Камберленд армиясының бір бөлігімен және көп бөлігі атқыштар корпусымен Нэшвиллге Худқа қарсы қорғанысты үйлестіру үшін жіберді, ал армиясының қалған бөлігін Саванна, Джорджияға қарай бағыттап жіберді. Томас әскерін екіге бөлді: жартысы Нэшвиллде, ал екінші жартысы Джон М. Скофилдпен Атлантадан қуып жететін болды, ал Қызыл өзен кампаниясынан қосымша күштер келуі күтілуде. Худ Томас күштері бірікпей тұрып және Луизианадан келген күштер келмей тұрып Скофилдті жеңуді үміттенеді. Ол Теннессидегі Спринг-Хилл шайқасында (1864 жылдың 29 қарашасы) осы мүмкіндікке ие болды, бірақ Одақ әскері Конфедерация Колумбия-Франклин тас жолын Одақ әскерінің тылында кесіп тастамағандықтан тұзақтан қашып шықты. Келесі күні Франклин шайқасында Худ мықты бекіністерге қарсы бірнеше ірі шабуылдар жасады және ауыр шығынға ұшырады. Франклин шайқасы Конфедерацияға тым көп тәжірибелі офицерлер мен сарбаздардың өліміне әкелді. Дэвид Эйхер Худ Франклинде армиясын жаралы қылды, бірақ Нэшвилл шайқасында жойды деп жазды. Скофилд көп шығынға ұшырағанымен, тәртіпті түрде Нэшвиллге қайта шегіне алды. Франклин шайқасы Оңтүстікке еңсеруге шамасы жетпейтін қателік болды. 15-16 желтоқсан. Нэшвиллде Скофилд пен Томас біріккен күштеріне қарсы тұрып, қаланың оңтүстігіне бірнеше шақырым қазылып, Томас Конфедерацияның бекіністеріне шабуыл жасап, армиясын қиратады деп үміттенді. Қысқы ауа райындағы екі апталық дайындықтан кейін, Грант пен Одақ үкіметінен шабуыл жасау үшін үлкен қысым көрсеткен Томас Худ пен оның аман қалғандарын Франклинге, содан кейін Миссисипиге шегіндіріп, жауынгерлік қабілетін қайта қалпына келтірмейтіндей етті. Бір апта ішінде Федералдық атқыштар қашқан конфедераттарды 100 мильге дейін қуып жететін оқиғалар бар. Батыс армиясы бұрынғы күшінің көлеңкесі ғана болды. Көптеген сарбаздар жоғалған басшылық, Худтың нашар жоспарлауы мен тактикасы салдарынан шайқастағы апат, соғыстың аяқталғанын түсінгендіктен дезертирлік таңдады. Өзінің өтініші бойынша Худ Теннесси армиясының басшылығынан босатылды, ал генерал-лейтенант Ричард Тейлор армияның уақытша қолбасшысы болып тағайындалды.

Шерманның теңізге қарай жорығы (1864 жылдың қарашасы-желтоқсаны)

Шерманның Саваннадағы жорығы көбінесе Теңізге қарай жасалған шабуыл деп аталады. Ол және Грант Азамат соғысы Конфедерацияның стратегиялық, экономикалық және психологиялық соғыс жүргізу қабілеті толыққанды түрде жойылса ғана аяқталады деп сенді. Сондықтан Шерман «жерді күлге айналдыру» принципін қолданды, әскерлеріне егістіктерді өртеуге, малдарды өлтіруге, азық-түлікті пайдалануға және өздерінің жолында азаматтық инфрақұрылымды қиратуға бұйрық берді. Бұл саясат – тотальді соғыс стратегиясының негізгі қағидаларының бірі. Шерманның әскері 1864 жылдың 15 қарашасында Атлантаны қалдырды және екі бағанмен, оң жағында генерал-майор Оливер Отис Говард, сол жағында генерал-майор Генри Уорнер Слокум басқарды. Бұл бағандар арасындағы қиратулар зор болды және ұрпақтар бойы ашу-ыза тудырды. Шерман әскерлеріне қарсылық көбінесе Джорджия жасақтары мен жергілікті күзетшілер көрсетті, алайда Теннесси армиясының атты корпусының командирі Джозеф Уилер және Оңтүстік Каролина, Джорджия және Флорида департаменттерінің бір бөлігі де болды, бірақ олар шашыраңқы түрде орналасқан еді. 17 желтоқсанда Саваннада Шерман генерал-майор Уильям Харди басқаратын шамамен 10 000 салдатымен кездесті. Ұзақ артиллериялық оқшашудан кейін Харди қаланы тастап кетті, ал Шерман 1864 жылдың 22 желтоқсанында Саваннаға кірді. Ол президент Линкольнге телеграмма жіберіп: «Рождество сыйы ретінде Саванна қаласын сізге табыс етемін» деп хабарлады.

Каролиналар науқаны және Джонстонның берілуі (1865 жылдың ақпан-сәуір айлары)

Шерман Саваннаны басып алғаннан кейін, Грант оның әскерін Вирджиниядағы Одақ әскерлерін күшейту үшін кемелерге мінгізіп жіберуді бұйырды, онда Грант Роберт Лиге қарсы Петербургті қоршаумен қиындыққа тап болған еді. Шерман балама стратегия ұсынды. Ол Грантты Каролина арқылы солтүстікке қарай жорық жасауға көндірді, осы жорық барысында, Джорджия арқылы теңізге жасаған жорығы сияқты, әскери маңызы бар барлық нәрсені жою керектігін айтты. Ол әсіресе Оңтүстік Каролинаны, Одақтан бірінші болып шыққан штатты, оңтүстік мораліне тигізер әсері үшін нысанаға алуға қызығушылық танытты. Шерманның жоспары Огаста, Джорджия және Чарльстон қалаларындағы Конфедерация әскерлерінің шағын топтамаларын айналып өтіп, 1865 жылдың 15 наурызына дейін Солтүстік Каролинадағы Голдсбороға жетіп, Джон М. Скофилд пен Альфред Х. Терри басқаратын Одақ күштерімен қосылу еді. Ол, Джорджиядағы операциялары сияқты, әскерлерін бірнеше бағытта бірдей жылжытып, Конфедерацияның шашыраңқы қорғаушыларын шатастырып, өзінің нақты мақсаты – штаттың астанасы Колумбия екенін жасырды. Ол генерал Джозеф Джонстон басқаратын Теннесси армиясымен кездесті, ол бұрынғыдан әлсіреген еді. 17 ақпанда Колумбия Шерманға берілді. Қалада өрт шығып, қаланың орталық бөлігі қирады. Колумбияның өртенуі осы күнге дейін дау тудырып келеді, кейбіреулер өрттер кездейсоқ болды деп санайды, ал енді біреулері бұл қасақана кек алу әрекеті болды деп есептейді. Сол күні Конфедерация әскерлері Чарльстонды эвакуациялады. 18 ақпанда Шерманның әскерлері Колумбиядағы әскери маңызы бар барлық нәрсені жойды. Конфедерацияның соңғы маңызды теңіз порты Уилмингтон 22 ақпанда берілді. Конфедерация президенті Джефферсон Дэвис және генерал Роберт Ли Борегардтың Одақ қатеріне тиімді қарсы тұра алмайтынын сезіп, Джонстонды Каролинадағы Конфедерация күштеріне, соның ішінде Теннесси армиясының қалдықтарына басшылық етуге тағайындады. Оңтүстік армиясын құрып, Джонстон Бентонвилл шайқасында (19-21 наурыз) шабуыл жасады, онда ол Шерман әскерінің бір қанатын (Генри В. Слокум басқаратын) Голдсбороға жеткенге дейін немесе Оливер О. Ховард басқаратын екінші қанатпен қосылғанға дейін жеңіске ұшыратуға тырысты. Конфедерацияның алғашқы шабуылы бірінші Одақ желісін басып тастаса да, Слокум Джонстонға қарсы тұру үшін жеткілікті күш жинап, Ховард түнгі уақытта майданға келгенге дейін қарсылық көрсетті. Джонстон Кеннесо тауындағы шайқас сияқты тағы бір Конфедерация жеңісіне үміттене отырып, тағы екі күн майданда қалды, содан кейін Шерманнан қашып, Ралиге қайтып келді. 11 сәуірде Джонстон генерал Роберт Лидің Аппоматтокс сотында капитуляциялағаны туралы хабар алды, бұл оны Шерманға капитуляциялау шарттарын сұрап хабарлама жіберуге итермеледі. 18 сәуірде, Авраам Линкольнге жасалған қастандықтың салдарынан үш күн өткен соң, Джонстон Шерманмен Дурхэм станциясына жақын жердегі фермадағы Беннет Плейсте келісімге келді. Шерман Грант пен АҚШ үкіметінің рұқсатынсыз Джонстонға әскери және саяси мәселелерді қамтитын капитуляция шарттарын ұсынғандықтан саяси қиындыққа тап болды. Бұл мәселе 26 сәуірге дейін шатасу тудырды, содан кейін Джонстон Аппоматтокс сотында Лиге ұсынылған шарттарға ұқсас, таза әскери шарттарға келісті және өз армиясын және Каролина, Джорджия және Флоридадағы барлық Конфедерация күштерін ресми түрде тапсырды.

Уилсонның шабуылы, Мобильдік науқан және Форресттің берілуі (1865 жылдың наурыз-мамыр айлары)

Нэшвиллдегі жеңістен кейін генерал-майор Томас генерал-майор Джеймс Х. Уилсонды Алабама және Джорджияның Конфедерацияның қалған өнеркәсіптік инфрақұрылымын жоюға жіберді, ал генерал-майор Эдвард Р. С. Канбиге Мобилді басып алуды тапсырды, ол адмирал Фаррагуттың Мобил шығанағындағы жеңісіне қарамастан Конфедерацияның қолында қалып қойған еді. Миссисипи әскери бөлімінің ат әскерлері корпусына қолбасшылық еткен Уилсон наурыздың соңында Орталық Алабамаға шабуыл жасады, аймақтағы қалған Конфедерация өнеркәсібін, әсіресе Эллитонды (қазіргі Бірмингем) және Сельманы жоюға бұйрық берді. Уилсонға қарсы тұруға қалған жалғыз күш – Натан Б. Форресттің ат әскерлері болды. Эллитон 29 наурызда, Форрест әскерлерін шоғырландыруға үлкермес бұрын, одақ әскерлерінің бақылауына көшті. Бригадир генерал Джон Т. Крокстон басқарылған жасақ аймақтағы зауыттарды қиратты және 4 сәуірде Таскалузадағы Алабама университетін өртеп жіберді. Сельма 2 сәуірде шайқас нәтижесінде басып алынды, бұл Форресттің соңғы шайқасы және жеңілісі болды. Сельмадағы зауыттар мен теміржолдарды жойғаннан кейін Уилсон шығысқа қарай Джорджияға қарай жол тартты. Ол Колумбуста, Джорджиядағы Chattahoochee өзені арқылы өтетін көпірді басып алу үшін шайқасуға түсуі керек болды, содан кейін ол Мейконға қарай жалғастырды; 21 сәуірде ол Шерманнан "жауынгерлік әрекеттер мен қиратулар қайта басталғанша тоқтату" туралы бұйрық алды. Батыс Миссисипи әскери бөлімінің қолбасшысы Канби наурыздың ортасында Мобил шығанағының кіреберісіне жақын жерге қонды және шығыс жағалаумен Испания фортына қарай жылжыды, онда одақ әскерлері 27 наурызда қоршауды бастады. 1 сәуірде Фредерик Стил басқарылған одақ әскерлері Пенсаколадан құрлықпен келіп, Форт Блейклиді қоршауға кірісті. 8 сәуірде одақ әскерлері испан фортына тоқсан далалық зеңбірекпен артиллериялық оқ жаудырды, содан кейін жаяу әскерлер Форт Макдермот деп аталатын Конфедерацияның бекіністеріндегі бағынып беруге мүмкіндік берді. Бригадир генерал Рэндалл Гибсон басқарған Конфедерация гарнизоны түнгі уақытқа дейін қарсылық көрсетуге тырысты, содан кейін олар батпақтар арқылы салынған аралға көшірілді, онда олар шегінуді жалғастыра алды, осылайша олардың гарнизоны келесі күні Форт Блейклиді ұстап тұрған әскерлерді күткен тағдырдан құтылды, өйткені олардың көпшілігі тұтқындалды. Бұл шайқастар Мобилдің Конфедерациялық қолбасшысы генерал-майор Дабни Х. Мориді қаланы эвакуациялауға мәжбүр етті. Ли мен Джонстонның капитуляциялағандары туралы хабар алғаннан кейін, Алабама, Миссисипи және Шығыс Луизиана департаментінің Конфедерациялық қолбасшысы генерал-лейтенант Ричард Тейлор 4 мамырда Канбиге күштерін тапсырды, ал Форрест 9 мамырда өз күштерін ресми түрде тапсырды. Уилсонның ат әскерлері 20 мамырда Флорида штатының Таллахасси қаласын ресми түрде басып алды, бұл Миссисипи өзенінің шығысында орналасқан Конфедерацияның соңғы астанасы болды, соның арқасында Батыс театрдағы операциялар аяқталды. Уилсонның ат әскерлерінің бір бөлімі 10 мамырда Ирвинвиллдің (Джорджия) жанында Конфедерация президенті Джефферсон Дэвисті тұтқынға алды.

Тарихнама

Смит, Стейси Л. "Солтүстік және Оңтүстіктен асып түсу: Азамат соғысы мен Қайта құру кезеңінде Батыстың орнын табу", Азамат соғысы дәуірінің журналы (2016 ж. желтоқсан) 6#4 566–591 бб. DOI:10.1353/cwe.2016.0073 үзінді