Кіріспе

Американдық суретші Дональд К. Султан (1951 жылы туған) – американдық суретші, мүсінші және гравюра шебері. Ол ең әйгілісі ірі көлемді натюрморт суреттерімен және қара шайыр, эмаль, шпаклев және винил плиткалары сияқты өнеркәсіптік материалдарды қолдануымен танымал. Ол халықаралық деңгейдегі көрнекті мұражайлар мен галереяларда көрмелер өткізіп келеді, ал оның туындылары бүкіл әлемдегі маңызды мұражай коллекцияларына енген. Сұлтан өнер саласындағы жетістіктері үшін көптеген құрметті наградаларға ие.

Ерте өмір және білім

Дональд Султан 1951 жылы Солтүстік Каролина штатының Ашвилл қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы екеуі де өнерге қызығушылық танытқан. Әкесі шина компаниясының иесі болған, бос уақытында абстрактілі суреттер салып, ал анасы Филис театрмен белсенді айналысқан. Сұлтанның театрға деген қызығушылығы анасының ықпалымен ерте жасында қалыптасқан. "Алғашқыда актер болдым, кейін театрлық декорациялар жасауды және бояуды үйрендім", - деп еске алады ол. "Әртүрлі кәсіби театрларда тәжірибе жинадым". Дегенмен, әкесінің ынтасымен Сұлтан өнерді кәсіби жолмен жалғастыруды шешті. 1973 жылы Чапел-Хиллдегі Солтүстік Каролина университетінен BFA, ал 1975 жылы Чикаго өнер институтынан MFA дәрежесін алды. Оқу кезінде Сұлтан сурет салудың дәстүрлі әдістеріне көңілі толмады және техника, беткі және материалдармен тәжірибе жасауға кірісті, бұл оны өнеркәсіптік құралдар мен материалдарды пайдалануға жеткізді. Оның алғашқы жеке көрмесі 1977 жылы Нью-Йорктегі Artists Space-те, ал 1978 жылы Мэри Бун галереясында және 1979 жылы Уитнидің американдық өнер мұражайындағы Уитни биенналында топтық көрмелер өтті. Сұлтанның туындылары бұқаралық ақпарат құралдарының назарын тартып, сыншылардың мақтауына ие болғанда, әлемдегі танымал галереялар мен мұражайлар, мысалы, 1981 жылы Индианаполис өнер мұражайы мен Нью-Йорк заманауи өнер мұражайы, сондай-ақ 1981 жылы Хьюстон заманауи өнер мұражайы оның суреттерін өз көрмелеріне қоса бастады. 1987 жылы ғана Чикаго заманауи өнер мұражайында, Лос-Анджелес заманауи өнер мұражайында, Форт-Уэрт заманауи өнер мұражайында, Бруклин мұражайында және Нью-Йорктегі Блум Хелман галереясында есімдері кеткен жеке көрмелер ұйымдастырылды. Бұл көрмелер туралы "Нью-Йорк Таймс" газетіндегі өнер сыншысы Роберта Смит былай деп жазды: "Сұлтан мырза физикалық тығыздықтың, жақсы салынған бейне мен жақсы жасалған суреттің шебері. Ол әсіресе материалдың қатал тақтасын классикалық кемелді, иллюзионисттік формаға айналдыруды ұнатады". Studio 54-тің негізін қалаушы Стив Рубелл 1985 жылы "суретшілер 1980-ші жылдардың жұлдыздарына айналды, 1960-шы жылдардың рок жұлдыздары немесе 1970-ші жылдардың сәнді дизайнерлері сияқты" деп атап өткен, және бұл ой Сұлтанға толыққанды қатысты. "1980-ші жылдардың соңында Дональд Сұлтанның мансабы гүлденді", - деп жазады Джеральдин Фабрикант "Нью-Йорк Таймс" газетінде. "Ол беделді галереямен өкілдік етілді, оның суреттерінің кейбіреулері 100 000 доллардан астам бағаға сатылды". Бұл суреттер, британдық өнер тарихшысы және жазушы Иэн Данлоп түсіндіргендей, "екі топқа бөлінеді: біріншісі - айқын пішіндері мен анық контурлары бар, батыл, жарқын түсті суреттерден тұрады; екіншісі - қараңғы, көруге қиын, қауіп-қатерге толы суреттерден тұрады және көбінесе қойма өрттері, ұшақ апаттары және жүк пойыздарының жолдан шығуы сияқты апатты өнеркәсіптік оқиғалардан шабыттандырылған. Екі жағдайда да суреттер бірден көзге түседі және күшті әсер қалдырады". Сұлтан дәстүрлі қылқалам мен бояулардың орнына өнеркәсіптік құралдар мен материалдардың, әсіресе қара битумның кең ауқымын қолданған алғашқы суретшілердің бірі болды. "Сұлтан винил плиткасы, бутил резинасы және шпатель гипсі сияқты өнеркәсіптік материалдарды пайдаланып, ақыл-ойы мен көзіне жағымды сезімдер сыйлайтын суреттер жасайды", - деп атап өтті Кальвин Томкинс "The New Yorker" журналында. Сұлтанның битумды жиі пайдалануына әкесінің шина бизнесі әсер еткен, ал өнеркәсіптік әлемге деген қызығушылығы Чикаго өнер институтындағы жылдарынан бастау алған. "Дональд Сұлтан өзінің медиасының техникалық мүмкіндіктерін кеңейтуді жалғастыруда", - деп атап өтті Майкл Бренсон "The New York Times" газетінде. "Оның суреттері жаңа және тікелей, себебі ол өнеркәсіптік материалдарды бояу түтіктері сияқты қарастырады, оларды қолдануда еркіндік сезінеді, оларды тапқан күйінде пайдаланады". Осыған байланысты ол "осы материалдармен жұмыс істеуде өзін ыңғайлы сезінетінін" айтты. "Әкем дене күшімен ерекшеленетін адам болды, мен заттар жасауды және жылжытуды ұнаттым. Мен өскен Американың бір бөлігі - империя құруға ұмтылыс, физикалық еңбек. Менің әжем Депрессия кезінде Детройттегі құрастыру желісінде жұмыс істеген. Ол осылай болды". Сұлтанның бейнелері бір мезгілде абстрактілі де, реалистік те болды, ол абстрактілі мен күнделікті арасындағы шекараны зерттей отырып, өнеркәсіптік тақырыптардан табиғи әлемге көшті, жемістер мен гүлдердің суреттері мен сызбаларын жасады - лимон мен лалагүл, анар мен мак. Осы туындылар туралы өнер сыншысы Вивиен Рейнор "Нью-Йорк Таймс" газетінде былай деп жазды: "Бұл ресми беттердің астында табиғатқа қатты әсер ететін романтикалық сезім жатыр". Сұлтанның тақырыбы әртүрлі болғанымен, оның натюрморттары көлем, текстура және байлық тұрғысынан ұқсас. Ол ең көп лимон мен жеміс суреттерімен танымал, және оның туындылары бұрынғы жұмыстарынан дамиды дейді. Оның лимондарының сопақ пішіні лалагүлдің гүлдеген суреттеріне әкелді. Алты жақтан тұратын ойыншық текшелердің нүктелері апельсинге айналды. Бірақ Сұлтанның суреттерінің мәні өзгермейді. Оның туындылары қарапайым геометриялық және органикалық формаларды визуалды тазалықпен үйлестіреді, бұл оларға ерекше және монументалды сипат береді. Оның суреттері салмақты, оң және теріс кеңістіктерге тең назар аударады. Сұлтанның натюрморттары - контрасттарды зерттеу. "Менің көптеген идеяларым абстрактілі суреттерге бейнелерді қайтару болды", - деп түсіндіреді Сұлтан өнерлік шабыты туралы. "Кейбіреулері ең абстрактілі көрінетін суреттер шындығында ең реалистік болып шығады". Сұлтанның осылайша өнеркәсіптік материалдарды пайдалануы ерекше және жаңашыл, және Вивиен Рейнор "Нью-Йорк Таймс" газетінде былай деп атап өтті: "Дональд Сұлтан 1960-шы жылдардың соңындағы Процесс суретшілерінің тікелей мұрагері, өйткені ол өзінің замандасы Джулиан Шнабель сияқты, қазіргі өмірдің бір бөлігі болып табылатын материалдардан өнер жасайды. Дегенмен, Шнабель табақтарды материал ретінде пайдаланғанмен, Сұлтан битумды пайдалануда алғашқылардың бірі болды, оны шпатель және латекспен винил плиткаларына жабыстырылған негізге қолданды". "Нью-Йорк Таймс" газетінің мәліметінше, осы суреттерді жасау процесі техникалық тұрғыдан өте күрделі және осыған байланысты өте ұзаққа созылады, сондықтан "бір суретті аяқтауға бір айға дейін уақыт кетеді, сондықтан Сұлтан жыл сайын 12-18 сурет жасайды". Суреттерінен басқа, Сұлтан суретші, гравер және мүсінші ретінде де жетістікке жетті. Гравер ретінде оның жұмысы литография, сериграфия, ағаш кесігі, линогравюра және гравюраны қамтиды. Оның үлкен форматтағы акватинта гравюралары техникалық тұрғыдан өте күрделі, және олардың көптегені әлемнің әртүрлі мұражайларында көрмеге қойылған, соның ішінде 2014 жылдың мамырында Париждегі Bibliothèque nationale de France мұражайында. Графикалық жұмыстары туралы Сұлтан Пикассоның шебер гравюрашысы Альдо Кроммелинктің жиі серігі болған шағын американдық суретшілер тобының бірі болды. "Сұлтанның гравюралары жұмсақ жиекті көміртегі суреттерін еске алады", - деп атап өтті Лос-Анджелес Таймс газетінде Сюзанн Мачник. "Оларды жасау үшін Сұлтан гравюралық тақтаға шаңды сеуіп, оны қыздыру әдісін ойлап тапты. Үлкен лимон үшін ол ұзын түтіктер арқылы сеуіп, нәзік жапондық қылшалармен пішіндердің жиектерін бүркеді. Нәтижесінде суреттердің беткі бөлігі сақталған гравюралар туды". Суретші ретінде Сұлтан табиғат бейнесіне адал. Оның қағаздағы көміртегі суреттері, сондай-ақ түсті пастель және флоктік композициялары көбінесе жемістер мен гүлдердің пішіндерін зерттейді, нәтижесінде көбінесе монохромды және ерекше суреттер туады. Оның гүлдері қағаздың жиегіне ие болып, біріне-бірі жақымдап, батыл және кейде эротикалық және сюрреалистік көрінетін суреттер жасайды. "Мен гүлдердің бейнесін 40 жылдан бері пайдаланып келемін, себебі 1970-ші жылдары қалалық орта жаңа өсудің көзі екенін байқадым. Ол кезде менің буынымдағы ешкім гүл суреттемеді, енді әрине, бәрі суреттейді". Сұлтанның суреттеріндегідей, ...

Жеке көрмелері мен мұражай коллекциялары

1977 жылдан бері Сұлтан Францияда, Жапонияда, Ресей Федерациясында, Швейцарияда, Ұлыбританияда және АҚШ-та галереяларда туындыларын көрсетіп келеді. Сұлтанның Хьюстон заманауи өнер мұражайында, Чикаго заманауи өнер мұражайында, Лос-Анджелес заманауи өнер мұражайында, Форт-Уэрт заманауи өнер мұражайында, Бруклин мұражайында, Нью-Йорк заманауи өнер мұражайында жеке музейлік көрмелері болды, сондай-ақ 2009 жылы Цинциннати заманауи өнер орталығында «Дональд Сұлтан: алғашқы он жылдық» көрмесі өтті. Оның туындылары әлемдегі 50-ден астам ірі мұражайлардың тұрақты коллекцияларында сақталады, олардың ішінде Гонолулу өнер мұражайы, Нью-Йорк заманауи өнер мұражайы, Соломон Р. Гуггенхайм мұражайы, Нью-Йорк метрополитендік өнер мұражайы, Вирджиния көркемөнер мұражайы, Бостон көркемөнер мұражайы, Уитни американдық өнер мұражайы, Сан-Франциско заманауи өнер мұражайы, Портленд өнер мұражайы, Даллас өнер мұражайы, Қазіргі заманғы өнер мұражайы (MOCA), Лос-Анджелес, Лос-Анджелес округінің өнер мұражайы, Мадридтегі Реина София, Лондондағы Tate Modern, Токиодағы Ұлттық заманауи өнер мұражайы және Париждегі Жорж Помпиду орталығы бар.

Мемлекеттік комиссиялар

1998 жылы Сұлтан Absolut Vodka-ның көркем жарнамалық науқанына тапсырыс алды, ол 1980-ші жылдардың басында Энди Уорхол Absolut үшін алғашқы тапсырыс бойынша сурет жасағаннан кейін басталды. Сұлтанның жарнамасында пиментомен толтырылған жасыл зәйтүндердің скринпринті салынған дөңгелек квадрат бейнеленген, ал суреттің ортасына Absolut бөтелкесінің қара-ақ акватинт суреті батыл түрде үйлестірілген. 1999 жылы Сұлтан әртүрлі техникалардағы өнер туындыларының тұрақты көрмесін ұйымдастыруға шақырылды. Жаңа Будапешт қонақ үйі, 2000 жылдың күзінде ашылуы жоспарланған, «Art'otel Budapest Donald Sultan» деп аталды. Іс жүзінде, қонақ үй Сұлтанға су бұлақтарынан бастап кілемдерге және терри матадан жасалған халаттарға дейін барлығын жобалауға толық еркіндік берілді. Сұлтан өз қонақ үй дизайны туралы: «Менің ойымша, әр бөлмеде мүсін болуы керек, сондай-ақ Венгрияның гобелен өнерінің отаны болған тарихын еске түсіретін ине және жіп мотивтері бар ойнақы қызыл кілемшелер болуы керек», – деді. Сұлтан тіпті қонақ үйдің ыдыс-аяғы мен спичегін де жасады, олардың үстінде оның «Smoke Rings» (Түтін сақиналары) сериясынан алынған суреттер бейнеленген. Қонақ үйдің ресми сайтында айтылғандай, Сұлтанның «өнері Art'otel Budapest-тің әрбір бөлмесінде көрсетіледі және қонақ үй оның туындыларының мұражай деңгейіндегі тұрақты көрмесін ұсынады, бұл қонақтарға Сұлтанның жұмысына толыққанды енуге және онымен бірге сурет салуды қайта ашуға ерекше мүмкіндік береді». Қонақ үйдің төрт тарихи ғимараты «Сұлтанның түпнұсқа туындыларымен жабдықталған. Қонақ үйдің 165 бөлмесі мен люкс-суиттерінде, сондай-ақ дәліздерде қонақтар 579 туындыны таба алады, бұл Сұлтанның өнеріне толыққанды көрініс береді». Сондай-ақ, қонақ үй қонақтарын «Сұлтанның енгізген жаңалықтарын зерттеуге және сурет салудың жаңа бағыттарын ашуға» шақырады.

Сөз сөйлеу тапсырмалары

1982 жылдан бері Дональд Сұлтан түрлі білім беру мекемелерінің қонақ суретші бағдарламаларына белсенді қатысып келеді. Ол Атлантиканың екі жағындағы музейлер мен университеттерде тұрақты түрде лекция оқып, сабақтар өткізеді. Сұлтанның лекциялары 1986 жылы Гарвард және Корнелл университеттерінде, 1987 жылы Чикаго қазіргі заманғы өнер мұражайында, 1988 жылы Нью-Йорк қазіргі заманғы өнер мұражайында, 1989 жылы Хиршхорн мұражайында, 1993 жылы Нью-Йорк университеті мен Метрополитен өнер мұражайында, 1994 жылы Детройт өнер институтында, 1995 жылы Коркоран өнер мұражайында, 2001 жылы Мичиган және Бостон университеттерінде, 2003 жылы Смитсонов институтында және Финляндияның Хельсинки қаласындағы қазіргі заманғы өнер мұражайында, 2004 жылы Сингапур Тайлер полиграфия институтында, 2009 жылы Форт-Уорт қазіргі заманғы өнер мұражайында, ал 2011 жылы Америка өнер федерациясында өткізілді.

Жеке өмір

Дональд Султан бір рет үйленген. Оның әйелі Сьюзан Султан, туған тегі Рейнольдс, Солтүстік Каролина штатының Ашвилл қаласынан шыққан және олар 1975 жылы бірге Нью-Йоркке көшіп келген. Бұл неке ажырасумен аяқталды. Оның екі баласы бар – қызы Франсис және ұлы Пенн, сондай-ақ екі немересі – Джорджия мен Ада. Сұлтан уақытын Трибекадағы кең пәтерінде, 1984 жылы сатып алған Лонг-Айлендтегі Саг-Харбордағы 1760 жылғы тарихи үйде және Париждегі сәнді Марбёф көшесінде, Елисей далаларының жанындағы пәтерде өткізеді.