Кіріспе

1962-1964 жылдары Иранның премьер-министрі Асадолла Алам (اسدالله علم; 24 шілде 1919 – 14 сәуір 1978) – Шах режимі кезінде 1962-1964 жылдары премьер-министр қызметін атқарған ирандық саясаткер. Ол сонымен қатар Король сарайының министрі, Пахлави университетінің президенті және Систан мен Белучистан облысының әкімі болды.

Ерте өмір

Алам 1919 жылғы 24 шілдеде Біржанд қаласында дүниеге келді және Ирандағы британ мектебінде білім алды. Реза шаһтың жарлығымен Алам Қавам әл-Мөлк Ширазидің қызы Малектаджға үйленді. Қавам әл-Мөлктің ұлы Шаһтың қарындасы Ашраф Пахлавиге үйленді. Реза шаһ, Қажар әулетін құлатқаннан кейін, Иранның Қажар емес ақсүйектерін неке арқылы біріктіруді көздеді. 26 жасында ол Систан және Белучистан облысының әкімі болып тағайындалды. 29 жасында Мұхаммед Саид кабинетінде Ауыл шаруашылығы министрі болды. Ол ерте кезден-ақ америкалық танысы айтқандай, туған жердің қайраткерлігі мен Y.M.C.A.-ның адалдығын үйлестірді. Әкесі қайтыс болғаннан кейін Әсәдулла Алам Біржандтың ірі жер иесіне айналды. Ол Ирандағы алғашқы ірі жер иелерінің бірі болып, шаруаларға жерін бөліп берді, тіпті оның қызметшілерінің де отбасысымен бірдей тамақ жеуін қадағалады. Бірде оның есігінің алдында қастандық жасаушы ұсталғанда, Алам оған 40 доллар беріп, содан соң оны ұрып-сап, шалбарынан айырып көшеге шығарып жіберді. Кейін Алам Пахлави қорының директоры болды, бұл Шаһ банктердегі, өнеркәсіптегі, қонақүйлердегі патшалық мүліктерінен түскен табыс есебінен әлеуметтік көмек бағдарламаларын қаржыландырған, кемінде 133 миллион долларлық қайырымдылық қоры еді. 1962 жылы 43 жасында ол премьер-министр болды. Премьер-министр ретінде Әсәдулла Алам "сыбайлас жемқорлыққа қарсы үлкен жігермен және қатаңдықпен" күрес жүргізуге уәде берді. Циниктер күліп қараса да, Алам Шаһтан толық еркіндік алып, Иранның жетекші бюрократтары мен үкімет басшыларының арасында күдіктілерге қарсы темірдей дәлелдер жинауға кірісті. Оның алғашқы мақсаты – Иран армиясының қару-жарақ басқармасының бастығы, генерал Мохаммед Әли Хазай болды. Ол 6000 доллар жалақысын Тегеран маңындағы үш үйге, Франциядағы төрт пәтерге, бес автомобильге, еуропалық банктерде 100 000 доллар мен қолма-қол 200 000 долларға сарп еткен. Әскери сот Хазайды мемлекеттік келісімшарттардан үлескендігі үшін айыптап, бес жылға жалғыз камерада отырғызды. 1963 жылдың мамырында Аламның сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресі күшейді. Тегеранда әскери трибунал Иранның алғашқы төрт жұлдызды генералы және бір кезде Шаһтың жақын кеңесшісі болған генерал Абдулла Хедаятты әскери тұрғын үйлерге байланысты келісімшарттарда ақша жымқырғаны үшін екі жылға бас бостандығынан айырды және оның апелляциялық өтінішін "басқа да айыптаулар қарастырылып жатыр" деген қатал түсіндірмемен қабылдамады. Тегеран электр энергиясы басқармасының бұрынғы басшысы бес жылға жалғыз камерада отырды, ал бұрынғы соғыс министрі мен тағы он екі генералға қарсы жемқорлыққа қатысты істер дайындалып жатты. "Шаһқа қарсы!" деп ұран салып, 10 мың адам Хомейнидің суретін көтеріп, астананы аралап өтті. Шаһтың қайда екені құпия сақталғанымен, танкілермен қолдау көрсетілген ақ қалқанды әскерлер бірден қала мен маңындағы патша сарайларына жол тосқан. Қала орталығында олар 40 минут бойы оқ атты. Көшедегілер үкіметтік ғимараттарға кіргенде, әскерлер жақыннан атып тастады. Халық шатасып, кері шегінді, қайтадан жиналып, басты даңғылдармен жүгірді. Он жылдан бері алғаш рет қалаға әскери жағдай енгізілді, сонымен бірге қараңғыда жүруге тыйым салынды. Біраз уақытқа тыныштық сақтауға үміттене отырып, Алам әскерлердің төтенше жағдайда қызмет ететінін жариялады. Оларға берілген бұйрық: өлтіру үшін ату.

Патшалық сотының министрі

1964 жылы Шираз университетінің канцлері болып тағайындалды. Бірнеше жыл өткен соң, ол Фарс провинциясына келген Бельгия короліне қонақжайлық көрсетті. 1966 жылдың желтоқсанынан бастап көп жыл бойы патша сарайының министрі қызметін атқарды. Сонымен қатар, ол Пахлави қорының төрағасы және казнашысы болды. АҚШ президенттік сайлауы кезінде Ричард Никсонның үгімін де қолдады. Патша сарайы министрі ретінде, ол елді автократиялық түрде басқарып отырған шаһ Мұхаммед Реза Пахлавиге ең жақын адам болды. Сондықтан Алам елдегі көптеген күнделікті мәселелердің өтетін басты арнасына айналды. Аламның өлімінен кейін жарық көрген естеліктері – шаһтың өмірі мен іс-қимылдары туралы, ішкі кісінің көзқарасынан ерекше толыққанды құжаттар.

Ауру және өлім

Асадолла Аламға 1960 жылдардың аяғында рак диагнозы қойылды. Ол 1978 жылы Нью-Йорк қаласындағы Нью-Йорк университетінің ауруханасында қайтыс болды, Иран революциясына бір жылдай жетпей тұрып.