Кіріспе
Тимор теңізінің Аустралия мен Тимор аралы арасындағы аймағы – Тимор ойысы. Тимор ойысы Австралия мен Тимор аралы арасындағы Тимор теңізінің аймағы болып табылады. Аралдың бөлігін тәуелсіз Шығыс Тимор және Индонезияның Батыс Тимор провинциясы құрайды. Тимор ойысы Австралия – Шығыс Тимор, Австралия – Индонезия және Шығыс Тимор – Индонезия шекараларының бір бөлігі. Оның ені 480 км (300 статуттық миль) құрайды.
The Timor Gap is an area of the Timor Sea between Australia and Timor Island. The island is divided between independent East Timor and West Timor province of Indonesia. The Timor Gap is part of the Australia–East Timor border, Australia–Indonesia border, and East Timor–Indonesia border. It is 480 km (300 statute miles) wide.
Тарих
Австралия мен Индонезия 1972 жылы шекараны келісіп белгіледі, бірақ Тимор аймағы олар анықтай алмаған сызықтың бір бөлігі болды. Себебі, сол кездегі колониялық Шығыс Тимордың билеушісі Португалия, халықаралық құқықтың және географиялық мәселелердің өте күрделі болуына байланысты, БҰҰ теңіз құқығы жөніндегі конвенциясы (UNCLOS) келіссөздері аяқталғанша келіссөздерге қатысудан бас тартты.
Тиморлық саңылау туралы шарт
Австралия мен Индонезия әрқайсысы өздерінің шекаралары бойынша әртүрлі шекара белгілеу сызықтарын ұсынды, ал Португалия тиісті шекара белгілеу әдісі ресми түрде анықталғанша дауыс беруден бас тартты. 1975 жылы Шығыс Тимор Индонезия тарапынан басып алынып, аннексияланды. Бұл аннексияны БҰҰ, Тимор халқы және Португалия мойындамады, олар оны заңсыз оккупацияланған аумақ деп санайтын. 1989 жылы он жылдан астам индонезиялық оккупациядан кейін Австралия мен Индонезия Индонезияның Тиморды оккупациялауын жалғастыруы Португалияны кез келген келешек келіссөздерге қатыстыру қажеттігін жойатынына келісті және екіжақты түрде Тимор алшағы шартына келісімге келді. 1999 жылдың 30 тамызында БҰҰ демеушілігімен өткен референдумда Шығыс Тимор тәуелсіздік таңдады. 2000 жылдың 19 қаңтарында БҰҰ-ның Шығыс Тимор бойынша уақытша басқару агенттігі ЮНТАЭТ Австралиямен қолданыстағы шекара туралы келісімді сақтап қалу туралы өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды, осылайша жаңа елдің қаржылық болашағын қамтамасыз ету үшін Тимор алшағының дамуын жалғастыруға мүмкіндік берді. Индонезия кезінде келісілген Австралиямен тарихи келісімді сақтап қалу туралы шешім көптеген тиморлықтардың наразылығын тудырды. 2002 жылдан бастап Австралия мен Шығыс Тимор арасында Тимор теңізінің түбінде орналасқан ондаған миллиард долларлық мұнай мен газға меншік құқығын анықтау бойынша, соның ішінде Тимор алшағы деп белгілі, шешілмеген шекараны аяқтау бойынша көптеген келіссөздер өтті. Осы кезеңде Австралия мен халықаралық мұнай компаниялары Шығыс Тиморға мұнай кірісін бөлу формуласын қабылдауға қысым көрсеткені, ал тұрақты шекараны шешуді кейінге қалдырғаны және заңдық шаралардан бас тартқаны айыпталды.
Тимор теңізі туралы шарт
Тәуелсіздік күні Шығыс Тимор Австралиямен Тимор теңізі туралы келісімге қол қойды. Бұл келісім Шығыс Тиморды Тиморды бөлу туралы келісімде Индонезияның орнына қояды, бірақ 1989 жылғы келісім бойынша бірлескен мұнайды дамыту аймағында, ынтымақтастық аймағы деп аталатын, кіріс бөлудің арақатынасы Шығыс Тимордың пайдасына 90:10-ға өзгертілді. 2002 жылғы келісім-шарт газ немесе мұнай кен орнын бір немесе бірнеше шекараны кесіп жатса, оны бірлік ретінде қарастыруды – «бірыңғайландыруды» көздейді. Greater Sunrise газ кенінің барлық 20% ғана JPDA-да орналасқан, ал қалған бөлігі Австралия аумағында деп есептелді. Шығыс Тимордың пікірінше, бұл үлестіру дау тудыруы мүмкін, себебі ол Австралия мен Индонезия арасындағы шекараны мойындамайды, ол Greater Sunrise-дың басым бөлігін Австралия аумағына жатқызады. 2007 жылғы 20 ақпанда Шығыс Тимор парламенті Австралиямен Тимор теңізіндегі Greater Sunrise кен орнындағы мұнай және газ ресурстарын басқару туралы келісімді ратификациялауға келісті. 2007 жылғы 23 ақпанда Австралия және Шығыс Тимор үкіметтері Дилидегі Тимор теңізіндегі Greater Sunrise газ кенін дамыту үшін заңдық және қаржылық базаны қамтамасыз ететін екі келісімді күшіне енгізу үшін ресми түрде ноталар алмасты. Бұл ноталар Sunrise International Unitization Agreement (Sunrise IUA) және Тимор теңізіндегі теңіз келісімдері туралы шартқа (CMATS) қатысты. Сыртқы істер министрі Александр Даунер тарихында тек алты рет қолданылған өкілеттікті пайдаланып, CMATS шартын Парламент арқылы, оның Келісімдер жөніндегі бірлескен тұрақты комитетінің қарауына жібермей-ақ, «ұлттық мүдде» есебінен жылдам ратификациялауға мүмкіндік берді.
2018 жылғы теңіз шекаралары туралы шарт
2018 жылдың 7 наурызында Австралия мен Шығыс Тимор шекара және Үлкен Күншығыс газ кен орнын пайдалану туралы келісімге қол қойылғанын жариялады. Келісілген шекара екі ел арасындағы медиана сызығы бойынша жүреді. 2018 жылғы Теңіз шекаралары туралы келісім Австралия мен Шығыс Тимордың теңіз шекаралары жөніндегі келісімін ресімдеді. Екі ел Sunrise/Troubadour кен орнын дамытудың басым нұсқасы туралы келісімге келе алмады, ал Келісімге қосымшаларда осы мақсатқа жету процедуралары баяндалған. Австралия мен Шығыс Тимор арасындағы теңіз шекаралары туралы 2018 жылғы келісімнің 3-бабында Индонезия мен Шығыс Тимор арасындағы шекара белгіленгеннен кейін екі ел арасындағы континенттік шельф шекарасын түзету қарастырылған. Егер аталған елдер өздерінің континенттік шельф шекарасы 1972 жылғы Теңіз түбі туралы келісімнің шекарасындағы A18 нүктесінен батысқа қарай созылса, Австралия мен Шығыс Тимор арасындағы континенттік шельф шекарасы 2018 жылғы келісімнің TA 2 нүктесінен (11° 24' 00.61" оңтүстік ендігі және 126° 18' 22.48" шығыс бойламы) A18 нүктесіне (18° 10' 37" оңтүстік ендігі және 125° 41' шығыс бойламы) дейін геодезиялық сызық бойынша түзетіледі. Келісімде бұл шарт Ламинария және Кораллина кен орындарының коммерциялық игеруі тоқтағанға дейін күшіне енбейді делінген. Егер Шығыс Тимор мен Индонезия арасында келісілген континенттік шельф шекарасы 1972 жылғы Теңіз түбі туралы келісімнің шекарасымен 1972 жылғы Теңіз түбі туралы келісімнің шекарасындағы A18 нүктесінде түйіскен жағдайда, континенттік шельф шекарасы 2018 жылғы келісімнің TA 11 нүктесінен (9° 42' 21.49" оңтүстік ендігі және 128° 28' 35.97" шығыс бойламы) A18 нүктесіне дейін геодезиялық сызық бойынша түзетіледі. Бірақ бұл шарт Greater Sunrise кен орындарының коммерциялық игеруі аяқталғаннан кейін ғана күшіне енеді.