Кіріспе

Skaftafell – Исландияның оңтүстік-шығысындағы Орефи аймағындағы сақталған жер. Бұл жер бұрын ірі шаруашылық болған, кейіннен ұлттық парк мәртебесіне ие болды. Алғашқыда Skaftafell ұлттық паркі деп белгіленген, бірақ кейін жақын орналасқан басқа аймақтармен бірігіп, ірі Vatnajökull ұлттық паркін құрады.

Скафтафелл ұлттық паркі

Skaftafell ұлттық паркі – Исландияның оңтүстігіндегі Киркюбэйярклаустур (көбінесе Клаустур деп аталады) және Хёфн қалалары арасында орналасқан ұлттық парк. 2008 жылдың 7 маусымында ол ірі Ватнайёкюдль ұлттық паркінің құрамына енді. Парк 1967 жылдың 15 қыркүйегінде құрылып, кейін екі рет кеңейтілді. Ватнайёкюдль ұлттық паркіне қосылғанға дейін оның ауданы шамамен 4807 км² (2884 миль²) құрады, бұл оны Исландияның екінші ірі ұлттық паркіне айналдырды. Онда Морсардалур аңғары, Кристинартиндар тауы және Скафтафелсьёкюдль мұздығы (Ватнайёкюдль мұз қалпағының бір тармағы) орналасқан. Ландшафты кейбір Альп тауларына өте ұқсас, бірақ ол мыңдаған жылдар бойы Орефайёкюдль жанартауының атқылаулары сияқты өрт пен Скейдарарьёкюдль және Скафтафелсьёкюдль мұздықтары сияқты судың әртүрлі әсерлерінен қалыптасқан. Скейдара, Морса және Скафтафелсья өзендері. Мұздық астындағы жанартаулық жарылыстар Скейдара өзенін күрт көтеретін мұздық су тасқынына (jökulhlaup) әкелуі мүмкін. Мұздық пен теңіз арасындағы құмды шөлді жер jökulhlaup салдарынан пайда болады және жергілікті жерде sandur деп аталатын типтік су ағызу жазығы болып табылады. Соңғы ірі jökulhlaup 1996 жылы болды. Skaftafell Исландияда қолайлы климатымен және Исландияның оңтүстігінде сирек кездесетін жазғы күннің шуақты күндерімен танымал. Мұнда табиғи қайың орманы – Bæjarstaðarskógur, сондай-ақ көптеген құс түрлері мен арктикалық түлкілер мекендейді. Svartifoss (Қара сарқырамасы) шамамен 20 метрлік биіктіктен құлайды. Оның аты оның артындағы қара базальт бағаналарынан шыққан. Орта ғасырларда осы аймақта бірнеше ірі шаруашылықтар болған, бірақ екі жанартаудың атқылауынан және одан кейін мұздықтардың жылжуынан кейін олар тасталып кеткен. Қазіргі кезде сақталған екі шаруашылық та көбінесе туризмнен табыс табады. Паркте сондай-ақ ақпараттық орталық пен кемпинг те бар. Аймақты кесіп өтетін көптеген жаяу жолдары бар. Жақын маңдағы елді мекендерге Киркюбэйярклаустур, Свинафелл, Хоф және Кальфафелл жатады.

Тұрғызу тарихы

Исландия қоныстанғаннан кейін көп ұзамай Skaftafell ірі шаруашылыққа айналды және оның жерінде аймақтық жиналыстар (þing) өткізілді. 1362 жылы болған қатаң Öræfajökull жанартаудың атқылауы жергілікті тұрғындардың барлығын жойды, содан бері бұл аймақ Öræfi, яғни "шөл" деп аталады. Skaftafell және көптеген басқа шаруашылықтар жақын арада қайта жанданды, бірақ сол кезде климат суыта бастады, шаруашылықпен айналысып күнкөріс табу қиын болды. Grímsvötn жанартауының жиі атқылаулары jökulhlaup құбылысын тудырып, шөп шабындықтарын су басып, күл мен құммен жауып тастады. 1988 жылы Skaftafellде дәстүрлі шаруашылық тоқтатылды. Дегенмен, бұрын фермерлер қой өсірумен қатар, жағалауға барып, есті суға аң ауып және жұмыртқа жинап азықтанған. Құлаған кемелер түрлі заттар жасауға қажетті керемет материалдарды ұсынып, Skaftafell шаруаларының кейбіреулері қолөнер шеберлігімен танымал болды. Ескі заманда шаруашылық таудың етегінде орналасқан, онда қираған ғимараттардың қалдықтары әлі де көрініп тұр. Gömlutún Скейдара өзені шаруашылыққа жақындап, егістік жерлерді бүлдірді, бірақ 19 ғасырдың басында шаруашылық тау беткейіне көшіріліп, үш үйге бөлінді. Олардың бірі – Sel 1946 жылы тасталып қалған, бірақ содан бері Ұлттық мұражай оны қалпына келтіріп, келушілерге ашық етті.

Бейнелеу және геология

Skaftafell маңындағы пейзаж қарама-қайшылықтарға толы. Әртүрлі мұздық тілдері тік жарлы таулармен шектеледі, ал ең биік шыңы – Хваннадалшнюкюр мұздықпен жабылған. Мұз бен өзендердің эрозиялық әсерінен пайда болған іздер көптеп кездеседі. Ең алғашқы сагалар дәуірінен бастап, бұл мұз әртүрлі уақытта алға жылжып немесе кері шегінген, шамамен 1890 жылға дейін ең алысқа жеткен, содан бері кері шегінуде. Одан ағатын өзендер жазық жерлерде ағып, Скейдарсарсандурдың кең құмдарын құрайтын материалдарды қалдырған. 1974 жылға дейін No.1 тас жол ел айналасында толық шеңбер құрамай келді, осы жылы көлікті тоқтатып тұрған Скейдара өзеніне көпір салынды. Дегенмен, 2009 жылы Скейдара өзені көпір салынған жерде ағысын тоқтатты, орнына мұздықтың алдынан Гигюквисли өзеніне қарай батысқа ағып кірді, сондықтан бұрынғыға қарағанда шығыстағы ұзын Скейдара көпірінің астындағы өзенде су азырақ ағады. Skaftafell аймағының тау жыныстарының геологиясы егжей-тегжейлі зерттелген, ал 2007 жылы аймақтың тау жыныстарының картасы жарияланды. Оны Skaftafell ұлттық паркінің келушілер орталығынан және Рейкьявик қаласындағы кітап дүкендерінен алуға болады. Skaftafell геологиясы туралы веб-сайт (skaftafell.org) аймақтың әртүрлі тау жыныстарының түрлерін сипаттайды. Skaftafell-дегі ең көне тау жыныстары шамамен 5 миллион жылға дейін барып жетеді. Skaftafell стратификациясы мұздық және мұз аралық жағдайлардың жиі ауысуын жақсы көрсетеді. Аймақтағы ең көне тиллит 4 миллион жыл бұрын пайда болған. Skaftafell маңындағы аудандағы жанартаулық белсенділік жоғары, 1362 жылғы Эрафёкюдль жанартау жарылысы Исландиядағы кез келген жанартаудан ең көп күлді шығарды, ал 1727 жылы тағы бір, кішірек Эрафёкюдль жарылысы болды. 2011 жылы көрсетілгендей, Гримсветн су астындағы жанартауы елдегі ең белсенді жанартау болып табылады, сонымен қатар одан пайда болатын үлкен jökulhlaups немесе мұздық су тасқынымен де әйгілі.

Өсімдіктер мен жануарлар дүниесі

Көптеген оңтүстік жағалау аймақтарымен салыстырғанда, Скафтафеллдің климаты жұмсақ және жағымды, көбінесе Öræfajökull мұнарасының қорғауынан пайда көреді. Төменгі беткейлердің бай өсімдігін қайың ағаштары және кейде талдар жабады, ал Bæjarstaðarskógur ормандығындағы қайың ағаштары басқа жергілікті қайыңдардан гөрі биік өседі. Мұнда Шығыс Исландияға тән бірнеше гүлді өсімдіктер көптеп кездеседі: қоңыраугүл, сары саксифрег және пирамида тәрізді саксифрег. Скафтафеллде қой шабуын тоқтатқаннан бері өсімдіктер жақсы өзгерістерге ұшырады және Skaftafellsjökull алдындағы және Морсардalur аңғарындағы мұздық шөбіне жылдам еніп жатыр. Бақша анжеликасы, жабайы анжелика, теңіз бұршағы және арктикалық өзен сұлуы сияқты түрлер жайылымдарда сирек кездеседі, бірақ қазір кеңінен таралған. Қайың мен талдар да жерді мекендеуді бастады. Skaftafell ормандығында қызылқұйрық, қызылқос және торғай жиі кездеседі, ал шұбар, қарлы тауқұсы, алтын құс және далалық торғай биік беткейлерде көбірек кездеседі. Басқа жиі кездесетін құстар: қарға, жалман, көкқұйрық және қарлы құс. Тек арктикалық түлкі, норка және дала тышқаны ғана емес, жергілікті жәндіктер фаунасы да Исландияның көп бөлігімен салыстырғанда әртүрлі деп есептеледі.

Ұлттық парк және туризм

2008 жылдың жазында Ватнайокуль ұлттық паркі құрылған кезде бұрынғы Скафтафелл ұлттық паркі оның құрамына енді. Скафтафелл 1967 жылдан бері қорғауға алынған, мақсаты – оны көпшілікке ашу, сонымен бірге оның флорасы мен фаунасын, ландшафтын және мәдени ескерткіштерін сақтау. Жыл бойы ашық болатын Скафтафелл келушілер орталығы Ватнайокуль ұлттық паркінің оңтүстік аймағына қызмет көрсетеді және парк пен оның айналасы, жолдар, табиғат және тарих, сондай-ақ басқа да демалыс және қызметтер туралы ақпарат ұсынады. Орталықта орналасқан ақпараттық тақталар Скафтафеллдегі адам мен табиғаттың байланысты тарихын көрсетеді. Скафтафеллде түрлі жаяу серуендеу жолдары бар, ал кең кемпинг алаңында шатырлар, тіркемелі кемпингтік үйлер мен кемпингтік көліктерге арналған жағдайлар жасалған. Кемпинг 1 мамырдан 30 қыркүйекке дейін ғана ашық, ал басқа мезгілдерде парктің қызметкерлерінен рұқсат алғаннан кейін кемпингке баруға болады. Соңғы онжылдықтарда Скафтафелл және Өрафи ауданы қой шаруашылығынан ірі туризмге көшті. Скафтафелл мұздық туризмінің ең танымал орындарының біріне айналды, көптеген турлар жақын жердегі Свинафелльсйокулль (2018 жылға дейін) және Фалльйокулль (2018 жылдан кейін) мұздықтарында өткізіледі. 2018 жылдың ортасына қарай төрт ірі және бірнеше шағын ұйым мұздықтарға турлар ұйымдастырды. Жаз айларында парктің күзетшілері экскурсиялар өткізеді, сондай-ақ лекциялар мен балаларға арналған түрлі шаралар ұйымдастырылады.