Кіріспе

Норвегиялық-американдық мүсінші және суретші Хендрик Кристиан Андерсен (15 сәуір 1872, Берген – 19 желтоқсан 1940, Рим) – норвегиялық-американдық мүсінші, суретші және қала құрылыс жоспарлаушы.

Өмірбаян

Андерсен Норвегияның Берген қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Андерс Андерсен Лердалдан, анасы Хелен Монсин Монсен Бергеннен шыққан. Ол туғаннан кейін бір жыл өткен соң отбасымен бірге АҚШ-тың Род-Айленд штатындағы Ньюпорт қаласына көшті. 1893 жылы Андерсен өнерді оқу үшін Еуропаға сапар шекті және ақырында Римде қоныстанды. Ол онда басқа суретшілермен, сондай-ақ көптеген бай эмигранттармен жақын қарым-қатынас орнатып, өнер саласындағы еңбектерін жалғастырды.

Дүниежүзілік қала

Андерсеннің мүсіндері, суреттері және жазбалары классикалық стильдегі ірі монументальді туындыларға деген құштарлығын көрсетеді, олар, оның ойынша, көрерменде өзін-өзі жетілдіруге деген ниетті оятар еді. Оның көптеген жұмыстары өнерге толы, кемелді «Әлемдік қала» құру идеясымен шұғылданды, бұл адамзатты дерлік утопиялық мемлекетке жеткізуге ынталандырды. Оның қала құрылысы философиясы 1913 жылғы «Әлемдік коммуникация орталығы» атты еңбегінде айқын көрінеді. Бұл алып том (мәтіннің салмағы он фунттан асты) Эрнест Хебрардпен бірлесіп жазылған және Андерсеннің бұрынғы «Өмір қайнар көзі» атты жазбасынан өркендеген. Бұл жұмыстың негізгі идеясы – өнер, әсіресе монументальді Beaux Arts сәулеті, әлемдік бейбітшілік пен халықаралық келісімді қамтамасыз ете алады деген Андерсеннің сенімі болды. Жоспарда орталық әлемдік астана құру көзделген. Оның сөзімен айтқанда, қала «өнер, ғылым, дін, сауда, өнеркәсіп және құқық салаларындағы бүкіл адамзат еңбегімен толықтатын, ал өз кезегінде Құдай ойлап тапқан бір ұлы, құдайлық дене сияқты, адамзаттың күшін жаңартатын, құқықтарын қорғайтын және әлемдік күш-жігерді шоғырландыру арқылы одан да биіктерге жетуіне мүмкіндік беретін өмірлік қажеттіліктерді таратуы керек» болды. Бұл трактат Андерсеннің өнер адамзатты өзгертіп, кемелділікке жеткізе алады деген философиясын көрсетеді. Сол кездегі қала құрылысшылары оның саяси наивтігіне және монументальділікке артық көңіл бөлгеніне сын айтқанмен, бұл жұмыс 20-ғасырдың басындағы ұлтшылдықтың тудырған саяси және әлеуметтік қайшылықтарды ескеретінін көрсетеді және утопиялық әлемді құру үшін өнерді пайдалануға тырысты. Андерсеннің өнер мен сәулеттің қоғамды өзгертуге қабілеті туралы көзқарасы, 20-ғасырдың соңында Ле Корбюзье сияқты түрлі қала құрылысшылары ұсынған ұқсас концепциялардың алғы күші ретінде қарастырылуы мүмкін, оның «Қазіргі заманғы қала» кітабында осы идеялар жақсы көрінеді.

Генри Джеймспен қарым-қатынасы

1899 жылы Андерсен америкалық жазушы Генри Джеймспен танысты. Джеймс одан 30 жасқа үлкен болса да, екеуі жақын қарым-қатынас орнатып, 1916 жылы Джеймс қайтыс болғанға дейін сақтап қалды. Қарым-қатынастың нақты сипаты әлі күнге дейін белгісіз және, мүмкін, мәңгі солай болар. Екеуі тек бірнеше рет кездесіп, содан кейін аз ғана уақыт өткізгенімен, көптеген хаттар алмастырды. Бұл хаттар жақын, сүйіспеншілікке толы, гомоэротикалық байланысты көрсетеді. Бұл ең жақсы Джеймстің Андерсеннің інісінің қайтысынан кейін, 1902 жылғы 9 ақпанда Андерсенге жазған хатында көрінеді:

Маған көмектесе алмайтыным, сені көре алмайтыным, сенмен сөйлесе алмайтыным, сені ұстай алмайтыным, жақын қысып ала алмайтыным және ұзақ уақыт бойы сенің маған тынығуыңа және менің терең сезіміңді сезінуіңе ештеңе жасай алмайтыным – бұл мені қинап, сағындырып, өзім үшін де азаптау сезіміне бөлейді. Бұл сен туралы мені біршама жеңілдететін жалғыз ой, және мен сенің оған көз тігуіңді тілеймін, тек мүмкіндігіне. Мен қалада бірнеше апта болам, бірақ 1 сәуірде Райға қайтам, ерте ме, кеш пе, сені сол жерге шақырып, сен үшін жасағым келеді, қолымды сенің иығыңа салып, сені маған аға мен жақын дос сияқты сүйеніп тұруға көндіруім, сені баяу жұбатуға немесе кем дегенде ауырсынудың қайғысын жеңілдетуге тырысамын – мұның мүмкін, қол жетімді емес екенін елестетуге тырысамын. Осындай сүйіспеншілікке қарамастан, Андерсеннің "Әлемдік қала" жоспарларына қызығушылық танытуына Джеймс шыдамынан безді. Андерсеннің Джеймстен осы жоспарларды қолдауын сұрауына жауап ретінде, романист 1913 жылғы 4 қыркүйекте былай деп жазды:

Мен "Дүние" сияқты сөздердің мұндай мақтандырып айтуын ұнатпаймын – олар мен үшін мәнсіз, тек шулы дыбыстар ғана. Дүние – зор, маңызды және өлшеусіз нәрсе, мен бір сәтте де кішкентай бұрышымда отырып, онымен айналысу туралы ұсыныстарды "ұқтым" деп айта алмаймын. Ол сенің немесе менің, немесе біздің ақымақтыққа ұрынбастан жасай алатын кез келген нәрседен қорқынышты күрделілігімен әлдеқайда зор, сондықтан мен өзімді қанағаттандыруға тиіспін және (қазір ештеңе істей алмаймын) нәрселердің шынайы өмірімен, "бақшамды өсірумен" (адамгершілік және интеллектуалдық тұрғыдан алғанда) және менің сұрақтарымды (өз ар-ойымды) әлемнен гөрі түсініксіз деп санауға тиіспін. 1912 жылғы 14 сәуірдегі тағы бір хатында Джеймс Андерсенді "Әлемдік қала" жоспарларымен мегаломанияға түсіп бара жатқаны туралы ескертті. Кольм Тойбиннің 2004 жылғы "Мастер" романы Джеймс пен Андерсеннің қарым-қатынасының басталуын зерттеу және түсіндіру үшін көптеген дереккөздерді пайдаланады.

Хендрик Кристиан Андерсен мұражайы

Андерсен 1940 жылы Римде қайтыс болды. Ол өзінің үйін, студиясын, құжаттарын және 400-ден астам туындысын Италия үкіметіне мұра етіп қалдырды. Үй жаңартылып, қазір Via Pasquale Stanislao Mancini, 20 (piazzale Flaminio) мекенжайында орналасқан музейге айналдырылды. Мұражай сейсенбіден жексенбіге дейін сағат 9:00-ден 20:00-ге дейін жұмыс істейді және Андерсеннің көптеген туындыларымен қатар, басқа да замандас суретшілер мен фотографтардың жұмыстарын қамтиды.

Жерлеу

Андерсен Римдегі протестанттық бейіште (Cimitero acattolico) жерленген.