Кіріспе

Джонатан Эдвардс (26 мамыр 1745 - 1 тамыз 1801) – американдық дінтанушы және тіл білімі маманы.

Өмір және мансап

Массачусетс шығанағындағы Нортгемптон қаласында туған ол Джонатан Эдвардс пен Сара (Пирпонт) Эдвардстың тоғызыншы баласы және екінші ұлы болды. 1751 жылы отбасы Стокбриджге (Массачусетс штаты) көшіп барды, онда ол тілдің сан алуандығымен танысты. Эдвардстың екі ата-анасы да 1758 жылы дүние салды. 1765 жылы Принстон университетін бітірген соң, Коннектикут штатының Бейтлехем қаласында Джозеф Белламиден дінтануды оқыды. Ол 1767 жылдан 1769 жылға дейін Принстон университетінде оқытушы болып жұмыс істеді, ал 1769 жылдан 1795 жылға дейін Нью-Хейвенде пастор болды, онда шіркеудегі діни көзқарастардағы келіспеушіліктерге байланысты қызметтен босатылды. Осы босатылғаннан кейін де, сол жылы оны Колебруктағы (Коннектикут штаты) тағы бір шіркеуге шақырды. 1795 жылдан 1799 жылға дейін Конектикут штатының Колебрук қаласында пастор болып қызмет еткеннен кейін, ол Нью-Йорк штатының Шенеқтади қаласына көшіп, Юнион колледжінің президенті болды. Эдвардс 1801 жылғы 1 тамызда қайтыс болды және Нью-Йорктің Шенеқтадидегі Бірінші пресвитериан шіркеуінің қорымында жерленді.

Теологияға қосқан үлесі

Теолог ретінде оның даңқы Чарльз Чонсиге барлық адамдардың құтқарылуы туралы берген жауабына, онда ол ортодоксалды евангелистік доктринаны қорғады, Самуэль Уэсттің "Еркіндік және қажеттілік туралы эсселеріне" берген жауабына, онда ол әкесінің ерік теориясын либералды интерпретация арқылы кеңейтіп өзгертті, және оның құрбандық туралы уағыздарына байланысты. Оның өмірінде Жаңа Англияда қатты діни пікір таластары болды. Оның еңбектері Андоверде екі томдық жинақ ретінде жарық көрді, кейіннен Трион Эдвардстың естеліктерімен бірге қайта басылды. Әкесі Джонатан Эдвардс құл иесі болғаннан өзгеше, кіші Джонатан Эдвардс құл саудасын және құлдықты жоюды қолдады. Оның құлдыққа қарсы көзқарасы алғаш рет 1773 жылы "Коннектикут журналы" мен "Нью-Хейвен Пост Бой" газеттерінде "Негрлердің құлдығына қатысты бірнеше байқаулар" атты мақалалар сериясын жазғанда білінді (Геймертсфелдер, 137-бет). Бұл көзқарастары 1791 жылғы "Құл саудасының әділетсіздігі мен саясатсыздығы" атты уағызында одан әрі дамытылды. Оның және Самуэль Хопкинстің еңбектері Жаңа Англия шіркеулерінен құлдардың босатылуына жасалған алғашқы тікелей шақырулардың бірі болды. Оның көп жұмысы әкесі Джонатан Эдвардс, Джозеф Беллами және Самуэль Хопкинстің еңбектерін қорғауға кеткенімен, ол 1801 жылғы Біріккен жоспардың маңызды бөлігі болды. Ол 1801 жылы қайтыс болды.

Тіл біліміне қосқан үлесі

Эдвардс Солтүстік Американың түпкілікті тілдерінің тарихи лингвистикасының негізін қалаушы болды. Ол Массачусетс штатының Стокбридж қаласында өсті, онда мохикан тілінде сөйлейтін үндістер көпшілікті құрады, және бала кезінде сол тілді еркін меңгерді. 1755 жылы Эдвардстың әкесі оны болашақта миссионерлік жұмысқа дайындау мақсатымен ирокездер қоныстанған Онохоквагаға жіберді. Осы тәжірибе арқылы Эдвардс ирокез және алгонкин тілдерін тікелей білуге мүмкіндік алды. 1787 жылы Эдвардс мохикан тілі туралы зерттеме жариялады. Онда ол Солтүстік Американың солтүстік-шығысындағы алгонкин тілдерінің байланыстылығы және көршілес ирокез тілдерінен өзгешелігі туралы дәлелдер келтірді. Эдвардстың Жаңа әлем тілдерін жіктеу жөніндегі жұмысы, оның замандасы Уильям Джонстың үнді-еуропа тілдері жөніндегі жұмысына паралель болды. "Мухеканев үндістерінің тіліне қатысты байқаулар" атты есебінде Джонатан Эдвардс мохикан тілінде "есімдер мен есімдіктерде гендерлік айырмашылық жоқ" екенін атап өтті. Ол сондай-ақ мохикан тілінде көпше түрін жасау үшін жекеше түріне қосымша морфема қосу арқылы қолдануға болатынын байқады. Мысалы, "бала" деген сөздің жекеше түрі – "пенумпауфу", ал көпше түрі – "пенумпауфук". Мохикан тілінде сөңдер жоқ, олардың орнына сапаларды білдіру үшін бейтарап етістіктер қолданылады.