Кіріспе

Британдық отаршылдық әкімші және Йель колледжінің атымен аталатын американдық әскери шенеунік Елиу Йель (5 сәуір 1649 – 8 шілде 1721) – британдық-американдық отаршылдық әкімші және меценат. Массачусетс штатының Бостон қаласында туған Йель бала кезінде ғана Америкада өмір сүрді, ал қалған өмірін Англияда, Уэльсте және Үндістанда өткізді. Ол Шығыс Үндістан компаниясының Форт-Сент-Джордж (кейін Мадрас) бекінісінде кеңсе кезеншісі болып жұмыс істеп, ақырында осы елді мекеннің президентіне дейін көтерілді. Кейіннен ол өзіне пайда табу үшін жемқорлық жасады деген айыппен қызметтен алынып, айыппұл төлеуге міндеттелді. 1699 жылы ол Ұлыбританияға шамамен 200 000 фунт стерлингтей мол байлықпен оралды, оның көп бөлігін алмастарды сату арқылы тапқан, және уақытын мен байлығын қайырымдылыққа және өнер жинауға жұмсады. Ол Йель колледжінің (қазіргі Йель университеті) ең ірі демеушісі ретінде танымал, ол оның құрметіне аталған, Гарвард университетінің түлегі, пастор Котон Мэзердің өтініші бойынша кітаптар, портреттер және маталар сыйлағаннан кейін. Оның еркек мұрагері болған жоқ, сондай-ақ оның ұрпақтарының ешқайсысы немерелерінен аспады. 21-ғасырда Йельдің Үндістандағы құлдықпен байланысы жан-жақты зерттеле бастады, бұл процеске Шығыс Үндістан компаниясының құжаттарын цифрландыру және онлайн жариялау көмектесті. 2020 жылы Йель университетінің президенті Питер Саловей Йель және құлдық тақырыбындағы зерттеу жобасын бастады, ол университеттың құлдық пен отаршылдықпен байланысын, соның ішінде Елиу Йельдің орталық рөлін зерттейді.

Ерте өмір

Йель Массачусетс штатының Бостон қаласында Дэвид Йельдің (1613–1690 жж.) ұлы ретінде дүниеге келді, Дэвид Йель – Бостонның бай саудагері және Роберт Рич, Уорвиктің 2-ші графының адвокаты, ал анасы Урсула Найт болды; ол епископ Джордж Ллойдтың қызы, Энн Йельдің (туған Ллойд) немересі еді. Бірінші күйеуі Томас Йель аға (1587–1619), канцлер Дэвид Йельдің ұлы қайтыс болғаннан кейін, Энн Йель Данияға елшілік қызметін атқаратын Теофилус Итонға үйленді. Итон АҚШ Туында бейнеленген он үш британдық колонияның екеуінің – Массачусетс шығанағы колониясы мен Нью-Хейвен колониясының – негізін қалаушылардың бірі болды. Сондай-ақ, ол 1636 жылы Гарвард құрылған кезде Гарвардтың алғашқы директоры және президенттік лауазымға тағайындалған Натаниел Итонның ағасы еді. Оның ұлы, Елиудің ағасы Сэмюэл Итон да Гарвардтың негізін қалауға қатысты, ол 1650 жылы колледжді біріктірген Гарвард корпорациясының жеті құрылтайшы мүшесінің бірі, басқарушы кеңес және жарғы болды. Олар – Елиудің ағасы мен әпкесі Томас Йель кіші және Энн Йель кіші, – қайта құрылған Итон/Йель отбасын Америкаға әкелді, ал отбасының қалған мүшелері Англияда қалды. Уэльстегі олардың иеліктері Плас йен Йель және Плас Гроно болды, ал Елиудің ағасы Томас Йель Лондон саудагері болды, кейін Шығыс Үндістан компаниясының Сиам патшасының елшісі қызметін атқарды. Елиудің әкесі Дэвид Йель 1639 жылы әкесі Теофилус Итонмен бірге Лондоннан Нью-Хейвен колониясына келді. 1641 жылы Бостонға көшіп, 1643 жылы Елиудің анасы Урсуламен танысып, үйленді. 1652 жылы үш жасында Елиу Йель Дэвид Йель отбасын Лондонға алып кетіп, Нью-Англиядан кетті. Бұл кезең туралы деректер аз болғанымен, бір хат Дэвид Йельдің табысты саудагер болып қала бергенін және отбасын Ганзалық сауда ауданы "Стильярд Корт" қаласында қоныстандырғанын көрсетеді. 1662 жылы он үш жасында Елиу Йель Уильям Дугардтың жеке мектебіне оқуға түсті, бірақ Дугард Елиу Йель оқуға түскеннен кейін бірнеше айдан кейін қайтыс болды. Йель, Лондонның Ұлы індеті мен Ұлы өртін бастан өткерген болуы мүмкін.

Шығыс Үндістан компаниясы

1670 жылы 21 жасында Йель Ост-Инд компаниясының кеңсе кезшісі болып, Лондонның Лиденхолл көшесіндегі компания кеңсесінде оқуға түсті. Әкесінің сауда кеңсесинде шаруашылық білімі алған болуы мүмкін, ал әкесінің байланыстары оған жұмыс табуға көмектескен. Келесі жылы, 1671 жылы, Йель Үндістанда "хатшылар" ретінде таңдалған жиырма адамның қатарында болды. Йельдің әкесі мен ағасы Дэвидтің көмегімен 500 фунт стерлингке кепілдік берілді. 20 жыл бойы Йель Ост-Инд компаниясына қызмет етті, 1684 жылы Мадрастағы (қазіргі Ченнай) компанияның бекінісі – Форт-Сент-Джорджтың бірінші президенті болды. Ол сэр Эндрю Коганнан Уильям Гайфордқа дейінгі бірнеше агенттерді алмастырды. Йель Форт-Сент-Джорджта орналасқан Мемлекеттік бас аурухананың дамуына зор үлес қосты. Сондай-ақ Йель стратегиялық маңызы бар Сент-Дэвид бекінін сатып алуды бақылады. Йель компанияда жұмыс істеген кезеңде жеке байлық жинады, көбінесе Мадрас саудагерлерімен жасалған құпия және бекітілмеген келісімдер арқылы, Ост-Инд компаниясының директивасына қайшы.

Мадрас президенті

1687 жылдың 26 шілдесінде Йель Форт-Сент-Джордж Мадрасының президенті болып қайта тағайындалды. Сол жылы Сиам патшасымен жеке даудан кейін Йель Ұлы Нарайға және оның бас министрі Константин Фолконға қарсы ағылшын-сиам соғысына басшылық етті. Ол соғыс кемелерін жіберіп, жақтарын ауыстырған ағылшындарға қарсы кек алуды талап етті. Содан кейін ол Форт-Сент-Джордждегі ағылшындардан Сантхоум қаласын жалға алу бойынша барлық мүмкіндіктерді қарастыруды талап ететін бұйрық шығарды. Осы мақсатта Чинна Венкатадри 1687 жылдың 4 тамызында жергілікті губернатормен келіссөздер жүргізу үшін жіберілді. Миссия сәтті аяқталып, Венкатадри Сантхомеге үш жылға билік құқығын алды. Сант-Хоумның португал тұрғындарының қарсылығына қарамастан, ағылшындар үш жыл бойы Сент-Томас Маунтқа дейінгі барлық жерлерді толық бақылауға алды. 1687 жылдың қыркүйегінде Моғол императоры Аурангазеб Голконда қоршауынан кейін Сұлтан Абул Хасан Кутб-шаһты жеңіп, Голконданы басып алды. Моғолдар Голконда сұлтанын тұтқынға алып, мемлекетті өздеріне қосты. Жаңа тағайындалған провинцияның моғол субедары дереу Форт-Сент-Джордждағы британдық билікке хат жіберіп, Мадрастағы ағылшындардың Моғол императорының жоғары билігін мойындауын талап етті. Йель генерал Махабат Ханға хат жіберіп, ханзада Мұхаммед Кам Бакш пен премьер-министр Асад Ханның салтанатты қабылдауына қатысты. Аурангазеб Мадрастың тәуелсіздігіне кепілдік берді, бірақ Маратхаларға қарсы соғыс жағдайында ағылшын әскерлерін беруді талап етті. Осы кезде Йельдің үш жасар ұлы Дэвид Йель қайтыс болып, Мадрас зиратына жерленді. Йель президенттігі кезінде, Шығыс Үндістан компаниясының губернаторы сэр Джозиа Чайлд 1687 жылдың 28 қыркүйегінде Мадрастағы факторларға жолдаған хатында Мадраста корпорация құру жоспарын ұсынды. Үш айдан кейін Чайлд және оның орынбасары Англия королі Джеймс II-ге барып, өткен талқылаулардың нәтижесінде король 1687 жылдың 30 желтоқсанында Мадрас корпорациясын құру туралы жарлық шығарды. Корпорация Йельдің билігін шектеу үшін құрылды және Үндістандағы ең көне корпорация, ал Лондон қаласынан кейін әлемдегі екінші ең көне муниципалдық орган атанды. Жарлық 1688 жылдың 29 қыркүйегінде күшіне енді және мэр, 12 альдермен, 60-100 буржес және сержанттардан тұратын корпорация құрылды. Форт-Сент-Джордж кеңесінің екінші мүшесі болған Натаниел Хиггинсон Мадрастың мэрі болып тағайындалды. 1689 жылдың тамызында Цейлон жағалауында француз флоты пайда болды, бұл Пуликат губернаторы Лоренс Питті, ол теңізде болғандықтан, Форт-Сент-Джордж бекіністерінен қорғаныс іздеуге мәжбүр етті. 1690 жыл бойы Пондичерриден келген француз кемелері ағылшындар мен голландтарды Шығыс Үндістаннан қуу үшін жағалауды қиратты, бірақ сәттілікке жетпеді. Үлкен шығынға ұшырағаннан кейін олар өздерінің жобаларынан бас тартты. Осы уақытта ағылшындар Маратхалардан Тегнапатнам қаласын сатып алды.

Құлдық

Бұл кезеңдегі жазбалар Мадраста құл саудасының гүлденгенін көрсетеді. Ағылшын саудагерлері жас балаларды ұрлап, әлемнің алыс жерлеріне депортациялауды бастағаннан кейін, Форт-Сент-Джордж әкімшілігі осы практиканы тоқтату үшін заңдар енгізді. 2 ақпан 1688 жылы Элиу Йель құлдарды тасымалдау алдында шура төрешілерімен тексерілуі керек деген жарлық шығарды. Әсіресе, жас балаларды тасымалдау заңсыз деп жарияланды. Мадрас президенті қызметін атқарган кезінде Йель Еуропаға бағытталатын әрбір кемеге кемінде 10 құлды жіберуге бұйрық берді, ал 1687 жылы Форт-Сент-Джордж бір ай ішінде кем дегенде 665 құлды экспорттады. 2016 жылы "Жарнаманың ғаламдық тарихы" журналында жарияланған мақалада Элизабет Куеблер Вольф, 1939 жылы саяхатшы Хирам Бингемнің "Элиу Йель" кітабына сілтеме жасай келе, оның бір-екі адамды үй қызметшілері ретінде құлдыққа түсіргенін айтты. Тарихшы Джозеф Янниелли Йельдің "бұл адамдардың ешқайсысына ие болмаған болуы мүмкін, бірақ олардың көпшілігі Шығыс Үндістан компаниясының меншігінде болды, ол олардың сатылуынан тікелей және жанама түрде пайда тапты" деп жазса, Стерлинг профессоры Дэвид В. Блайт Йельдің жеке меншігі "адамдарды сатып алу және сатумен байланысты оның көптеген іскерліктерінен туындаған мол байлығының маңызды бөлігі" екенін, және оның "адам саудасы бизнесіндегі басты рөлі" екенін болжайды. Осы кендерден табылған танымал алмастарға ханзада Григорий Орлов пен Екатерина Ұлыға тиесілі Орлов алмазы, орыс ханшайымдарына тиесілі Қара Орлов, Людовик XIV пен Томас Хоупқа тиесілі Үміт алмазы, Габсбургтар мен Виттельсбахтарға тиесілі Виттельсбах Граф алмазы және тағы да басқалары жатты. Сэр Жан Шарден мен Жан Батист Таверньемен бірге Йель сол кезеңде барлық алмастар Үндістаннан келгендіктен, әлемдегі ең маңызды еуропалық алмаз саудагерлерінің бірі болды. Оның байлығы сол кездегі Ұлыбританияның ЖІӨ-сінің 1/4 пайызын құрады, бұл 2021 жылғы ақшамен шамамен 6 миллиард британ фунт стерлингіне тең. Ол Лондон алмаз саудасының халықаралық орталығына айналған кезеңде, Португалия мен Нидерландыны ығыстырып, өзінің достары, Ұлыбритания премьер-министрінің атасы Томас Питт және сэр Чарльз Коттерлмен іскерлік байланыс жасады. Йель өмірінің қалған бөлігін Уэльстегі Врексемдегі Эрддиг иелігіндегі Плас-Гроно сарайында, әкесі сатып алған жерде және Лондондағы Куинс-сквердегі негізгі резиденциясында өткізді. Бастапқыда "Девоншир алаңы" деп аталған бұл жерде Поуис үйіндегі Поуис герцогы, Лорд-канцлер Батерст, королева Анна және оның ұлы, Глостер герцогы принц Уильям, суретшілер Чарльз Берни және Джонатан Ричардсон және басқалар тұрды. Оның Лондонда төрт үйі, сондай-ақ оның 10,000-нан астам заттан тұратын, 7,000 сурет, зергерлік бұйымдар, суреттер, кітаптар, сағаттар, семсерлер және басқа да заттардан тұратын үлкен өнер жинағын сақтауға арналған бірнеше карет үйі мен тұрақтары болды. Оның жинағында Брюгель, Ван Дайк, Дюрер, Рубенс және Рембрандт сияқты көрнекті суретшілердің туындылары да болды. Ол сондай-ақ қызы Урсулаға орналасу үшін қайын жұбайы, Девонширдің 1-ші герцогының ұлы Лорд Джеймс Кавендиштен Латимер үйін жалға алды. Кейіннен Элиу Уэльстегі Денбигширдің жоғары шерифі болып сайланды және 1717 жылы сол кездегі президент сэр Исаак Ньютон басқаратын Корольдік қоғамның мүшесі болды. Йельдің кандидатурасын Британ мұражайының негізін қалаушы, Вольтер мен Бенджамин Франклиннің әріптесі сэр Ханс Слоан ұсынды.

Неке және балалар

1680 жылы Йель, Шығыс Үндістан компаниясының вице-губернаторы ретінде, Үндістанның Форт-Сент-Джордж қаласындағы Джозеф Хайнмерстің жесірі Кэтрин Элфордқа үйленді. Оның әкесі – бай Левант саудагері Уолтер Элфорд, Түркия саудагері Уолтер Сениордың ұлы. Ол адмирал сэр Фрэнсис Дрейктің туған інісі, саяхатшы және парламент депутаты болған. Уолтер Элфорд аға, Лондонның Ұлы өртінен бұрын, Ұлы кофехананың (Түрік бас) иесі болды және оның аты Сэмюэл Пепистің күнделіктерінде кездеседі. Кэтрин Элфордтың анасының әкесі – саудагер Ричард Чемберс, Лондон қаласының алдерманы және шерифі, Полтимор үйі мен Баррингтон сотының иесі, сэр Амиас Бэмпфилдтің туысы. Олардың некесі Форт-Сент-Джордждегі Сент-Мария шіркеуінде өтті, онда Йель жәдігер және қазынашы қызметін атқарды. Бұл шіркеуде тіркелген алғашқы неке болды. Олардың төрт баласы болды: 1687 жылы жасөспер шағында қайтыс болған Дэвид; Кэтрин (1715 жылы қайтыс болды), ол Гленхэм Холлдан Дадли Нортқа үйленді; Энн (1734 жылы қайтыс болды), ол Девонширдің 1-ші герцогы және леди Мэри Батлердің ұлы, Хардвик Холлдан Уильям Кавендиштің ұлы Джеймс Кавендишке үйленді. Португалиялық еврей алмаз саудагері және шахта иесі Йель, оның жесірі Иеронима де Пайвамен қарым-қатынас құрды және оны өзімен бірге тұруға шақырды, бұл Мадрастың колониялық қоғамында үлкен дау тудырды. Олардың ұлы, анасымен бірге Оңтүстік Африкада қайтыс болды. Оның қабірінде мына жазу бар: Бостон қаласында, Массачусетс штатында, Йельдің туған жеріне жақын, 1927 жылы Сколлей скверінде Йельге арналған тақта орнатылды. Йель университетінің президенті Артур Твининг Хэдли жазған жазуда: «Осы жерден солтүстікке қарай 255 фут биіктіктегі Пембертон төбесінде 1649 жылдың 5 сәуірінде Мадрас губернаторы Елиу Йель дүниеге келді. Оның туған жеріндегі ең маңызды ескерткіші – оның атымен аталатын колледж» делінген. Ол өмірден озғанда, мұрагерлері Plas Grono мүлкін алды, бірақ заңды өсиеттама болмағандықтан, оны сэр Джордж Уиннеге сатты.

Йель университеті

1718 жылы Коттон Мэзер Йель университетімен хабарласып, көмек сұрады. Мэзер 1701 жылы Олд-Сейбрук қаласында, Коннектикут штатында Коннектикут колледжінің мектебі ретінде құрылған, жаңа ғимарат салуға қаражат қажет болған шағын оқу орнын ұсынды. 1717 жылы Исаак Ньютон колледжге өзінің «Principia» кітабының – Ньютонның қозғалыс заңдары мен әмбебап тартылыс заңы туралы – бір данасын сыйлады, ал 1718 жылы Йель Мэзерге 417 кітап, Ұлыбритания королі Георг I-нің портреті және тоғыз дорба тауар жіберді. Бұл тауарлар мектеп тарапынан 800 фунт стерлингке сатылды. Алғыс ретінде, жаңа ғимарат Йель деп аталды, ал ақырында бүкіл мекеме Йель колледжі болып өсті. Йель сонымен қатар Форт-Сент-Джордждағы Сент-Мария шіркеуінің кассирі және қазынашысы қызметін атқарды. 1968 жылдың 6 қазанында Йель колледжінің Йель университеті атауымен аталуының 250 жылдығы тойланды. Осы мерейкеге орай, сол кезде Үндістандағы АҚШ елшісі және Йель университетінің түлегі (1924 жылғы) Честер Боулздың сыныптастары шіркеуді жақсартуға қаржы жұмсады және осы оқиғаны еске алу үшін тақта орнатты. 1970 жылы оның портреті, кейіннен «Елиху Йель және оның отбасы мүшелерімен бірге құлдықтағы бала» деп аталған, Чатсворт үйінен Йель британдық өнер орталығына сыйға тартылды. 18 ғасырда салынған портреттің тағы бір нұсқасын АҚШ президенті Дуайт Д. Эйзенхауэр Йель университетіне сыйлады. 1999 жылдың 5 сәуірінде Йель университеті Йельдің туған күнінің 350 жылдығын атап өтті. Йель колледжіне берілген, 1500 доллардан аспайтын қаржы туралы Гордон: «Мұндай аз сомаға ешқашан осыншалықты мәңгілікке қол жеткізілмеген» деген пікір білдірді. «Атлантик» журналында «Бас сүйек және сүйектер» (Skull and Bones) құпия қоғамы туралы мақала жазған Александра Роббинс Йельдің қабір тасы көп жыл бұрын Врексемдегі дұрыс орнынан ұрланғанын мәлімдеді. Оның сөзіне қарағанда, қазіргі таңда қабір тасы қызғылт түсті қабырғалары бар бөлмедегі шыны шкафта қойылған.

ХХІ ғасырдағы қайта бағалау

ХХІ ғасырда Йель университетінің құл саудасымен тарихи байланысы қайта қарастырылды. 2017 жылы университет ақ нәсілшіл және құлдықты қолдаған көшбасшы Джон К. Калхунды құрметтеген Калхун колледжінің атын өзгертуге шешім қабылдады. Елиху Йельге қатысты мәліметтерді Шығыс Үндістан компаниясының деректері онлайн режимінде қолжетімді болды. 2020 жылы Йель университетінің президенті Питер Саловей Йель және құлдық бойынша зерттеу жобасын іске қосты, ол университеттің құлдық пен отаршылдықпен байланысын, соның ішінде Елиху Йельдің орталық рөлін зерттеуге бағытталған. Саловей баяндамасының кіріспесінде бұл зерттеудің маңыздылығын "біз кім екенімізді тереңірек және адал түсінуге" және "өткендегі теріс жағдайлармен санасуға және қазіргі замандағы бұрыстықтарға қарсы тұруға" көмектесетінін жазды.

Шығу тегі

Йель отбасының тегі 1525 жылы туған Томас Йельге дейін жетеді. Матрафал және Поуис Фадог үйлері үшін бұл Гвидделверн иесі және Уэльстің соңғы туа біткен князі Оуэйн Глиндврдың ағасы Тюдур ап Груффуд арқылы, ал Аберфрау және Пенминдд Тюдорлары үшін Оуэйннің анасы Элен Ферч Томос арқылы болды. Олар осы отбасылардан Plas yn Iâl (Yale) сияқты иеліктер мен жерлерді мұра етті. Йель гербі бастапқыда Осборн Фицджеральдтан, Инис м Маэнгвин және Корсигедол лордынан, олардың тікелей ұрпақтарынан келді және Йель колледжінің гербін жасау үшін пайдаланылды. Осборн Фицджеральд – Фицджеральд әулетінен шыққан, Дезмонд графтарының ұрпағы. Ол 13 ғасырда Ирландиядан Уэльске Груффид ап Эднивед Виханмен, сенатор Эднифед Файханның ұлымен бірге сапар жасады және Солтүстік Уэльс князі Ұлы Ллиуэлиннен лордтық мәртебе алды. Ол Уэльс князі Оуэйн Глиндврдың талаптарын мұра еткен Йель үйінің, соның ішінде Уэльстегі көптеген үйлердің түпкі атасы болды. Йель үйі әкесінің жағынан Матрафал патшалық үйінің Поуис Фадог княздары арқылы және Фицджеральд әулетінің Мерионет үйі арқылы Корсигедолдың кіші тармағы болып табылады. Олардың Фицджеральд атасы – Виндзор лорды Джеральд, барон Уолтер ФицОтоның ұлы, Вильгельм Жеңімпаз үшін Виндзор қамалының бірінші губернаторы, және Тюдор ап Груффуд және Матрафал әулетінің Оуэйн Глиндвр арқылы Тюдорлармен туыс болды. Отбасының атын алған Plas yn Iâl ("Iâl" ағылшын тілінде "Yale" деп аударылады), Солтүстік Уэльстегі отбасылық иелік Барон Элиссау ап Груффидтен мұраға қалды, ол Матрафал патшалық үйінің мүшесі және Плантагенет патшалық үйінің ұрпағы, ол Бромфилд және Йельдегі Плас yn Йельдің мұрагері Маргаретқа үйленген кезде. Оның атасы лорд Мостинге 1165 жылғы Кроген шайқасындағы қызметі үшін Уэльс князі Оуэйн Гвинед егістік берді. Элиссау ап Груффид – канцлер Томас Йельдің әкесі, ол Йель тегін бірінші болып қабылдады және Йель лорды, князь Груффуд Файхан I оның атасы болды.

Мәдени сілтемелер

Кейіннен Елиу 1903 жылы Йель университетінде құрылған "еңбеккерлер қоғамының" аты болды. Том Вулф, Йель университетінде американдық зерттеулер саласы бойынша докторлық диссертациясын қорғаған, "Толық адам" романында Атланта қаласының афроамерикандық полиция бастығын Елиху Йель деп атады. Уэльстің Рексам қаласындағы Йель колледжі, кейіннен Колег Камбриямен біріктірілді, сондай-ақ Елиху Йельдің есімімен аталды. Теодор Рузвельттің ұлы Квентиннің Илай Йель деп аталған гиацинт макавы болды.