Кіріспе

Бельгия азаматтығының тарихы мен ережелері

Бельгияның ұлттық заңнамасы адамның бельгиялық азаматтыққа ие болу шарттарын анықтайды және қан туыстығы (jus sanguinis) мен туған жері (jus soli) принциптерінің қосындысына негізделген.

1984 жылға дейінгі кезең

Бельгиялық азаматтық тарих бойы 1932 жылдың 14 желтоқсанындағы заңмен реттелген. Бұл заң 1951, 1961, 1964, 1965 және 1967 жылдары қабылданған басқа заңдармен өзгертілді. 1963 жылы Бельгия көп азаматтыққа ие болуды азайту мақсатында қабылданған Страсбург конвенциясына қол қойды. 1967 жылға дейін азаматтық алу ережелері салыстырмалы түрде қатаң болды, нәтижесінде бельгиялық анадан туған балалар бельгиялық азаматтыққа ие бола алмады. Осының салдарынан Пьер Ардити, Кэтрин Ардити, Жак Хигелин және Патрик Модиано сияқты белгілі бірнеше адам Бельгия азаматтығын алмады.

1984 жылдан кейін

1980 жылдардың басында Бельгия үкіметі Бельгияның азаматтық құқығын толыққанды реформалады. Осының нәтижесінде 1984 жылғы 28 маусымда қабылданған және 1985 жылғы 1 қаңтарда күшіне енген Бельгияның азаматтық кодексі құрылды. Кодекс содан бері бірнеше рет өзгертілді, оның ішінде 1991, 1993, 1995, 1998, 2000, 2004, 2006, 2012, 2013, 2014, 2015, 2017 және 2018 жылдары. Ең соңғы өзгерістер (2018 жылы заңмен бекітілген) 2019 жылы күшіне енді. 2002 жылы Бельгия көп азаматтыққа ие болуға жол ашқан, азаматтандырудан кейін Страсбург конвенциясынан бас тартты. 2008 жылы ел көп азаматтық алуға кедерес келтіретін соңғы нормаларын жойды. 2014 жылы Бельгия азаматтығы жоқ адамдардың санын азайту жөніндегі 1961 жылғы конвенцияға қосылды.

Заңнама

Негізгі құқықтық мәтін – Бельгия азаматтығы кодексі (Code de la nationalité belge (C. N. Б.) / Wetboek van de Belgische nationaliteit (W. B. N.)). Кодекс оның іске асырылуын реттейтін түрлі патша жарлықтарымен (arrêtés royaux / koninklijke besluiten) толықтырылады. Кодекс пен патша жарлықтары арасында қарама-қайшылық туындаса, кодекс басымдыққа ие. Бельгия заңнамасына енгізілген барлық өзгерістер Бельгияның ресми газетінде (Moniteur belge / Belgisch Staatsblad) жарияланады. Бельгия азаматтығына арналған ең толық құқықтық еңбек – Шарль Луи Клозет және Бернадет Реноның «Traité de la nationalité en droit belge» еңбегі, ол алғаш рет 1993 жылы жарық көрді және 2004 жылы екінші, ал 2015 жылы үшінші басылыммен жаңартылды.

Әкімшілік

Азаматтыққа қатысты әкімшілік жұмыстарының көп бөлігі Бельгия муниципалитеттері (communes / gemeente) және Бельгияның дипломатиялық миссиялары (сол сияқты елшіліктер мен консулдықтар, барлығы Сыртқы істер федералды қызметінің қарауында) арқылы жүзеге асырылады. Егер адам мәлімдеме (déclaration / verklaring) жасауы керек болса, оны әдетте тіркелген муниципалитетінде немесе дипломатиялық миссиясында жасауы қажет. Кейбір мәлімдемелерді Бельгияда тек муниципалитеттерде ғана жасауға болады, ал басқаларын шетелде тек дипломатиялық миссияларда ғана жасауға болады. Ішкі істер федералды қызметі Бельгия аумағында тұратын азаматтар мен шетелдіктердің Ұлттық тізілімін (Registre National / Rijksregister) жүргізеді. Бұл тізілімде бельгиялық азаматтық және азаматтың азаматтық алу жолы көрсетіледі. Дегенмен, бельгиялық азаматтық мәселесі заң мен фактіге байланысты, сондықтан Ұлттық тізілімнен алынып тасталса, адамның бельгиялық азаматтығы жоқ деген сөз емес. Ұлттық тізілімге енгізілген кез келген адам өзінің деректерін тексеруге және қате болса, түзетуді сұрауға құқылы. Бельгия азаматы Ұлттық тізілім веб-сайтынан немесе тіркелген муниципалитетінен немесе елшілігінен азаматтығын растайтын куәлікті ала алады (ол азаматтың өтініші бойынша Ұлттық тізілім жүйесінен куәлікті алады).

Бельгиялық азаматтықты беру

Бала Бельгия азаматына туған кезде, егер ол Бельгия азаматынан туған болса немесе Бельгияда туған болса, шарттар сақталған жағдайда, ие болуы мүмкін.

Бельгия азаматының баласы

Бельгиялық ата-анадан туу – бельгиялық азаматтықты алудың ең көп таралған жолы. 1984 жылы бельгиялық азаматтық кодексінде жасалған реформаға байланысты, талаптар негізінен реформа күшіне енгенге дейін немесе кейін дүниеге келген адамға қарай өзгеріп отырады.

Бельгия азаматтығын алу

Бельгия азаматтығын өмірдің кейінірек кезеңінде (яғни туғаннан емес) "декларациялау" немесе "натурализация" арқылы алуға болады. Ерекшелігі, декларация – шарттар орындалған жағдайда туындайтын заңдық құқық, ал натурализация – үкіметтің беру-бермеуді шешуге құқығы бар жеңілдік. Қазіргі таңда шетел азаматтары Бельгия азаматтығын алудың басты жолы – декларациялау, ал натурализациялау өте сирек кездеседі. Жыл сайын шамамен 30 000 – 40 000 адам Бельгия азаматтығын алады. 2020 жылы 32 663 адам Бельгия азаматтығын алды. Тарихи түрде, ең көп кездесетін елдер Марокко, Румыния, Польша, Ұлыбритания және Италия. Неке арқылы (1985 жылы жойылған) немесе 18-ден 22 жасқа дейінгі кезеңде "опция" рәсімі арқылы (2013 жылы жойылған) Бельгия азаматтығын алу мүмкін емес.

Азаматтық алу

Егер адам спорт, мәдениет немесе ғылым саласында ерекше еңбектері болса, бұл елдің халықаралық беделіне үлес қосатын болса, онда кем дегенде 18 жасқа толған адам натурализацияға (азаматтыққа қабылдануға) өтініш бере алады. Тұру мерзімі ресми түрде талап етілмейді. Адам сондай-ақ, неліктен декларация арқылы Бельгия азаматтығын алуға мүмкіндігі жоқ екенін түсіндіруі керек. Натурализацияға қатысты өтініштер Бельгия Парламентінің Натурализация комитетінде қарастырылады. 2013 жылдың 1 қаңтарына дейін кем дегенде 18 жасқа толған кез келген адам Бельгияда үш жыл тұрғаннан кейін натурализацияға (азаматтыққа қабылдануға) өтініш бере алатын.

Балалар

18 жасқа толмаған бала, егер ата-анасының біреуі бельгиялық азаматтық алса, автоматты түрде бельгиялық азаматтыққа ие болады.

Бельгиялық азаматтығынан айырылу

Бельгия азаматтығы бас тарту арқылы, жою арқылы, шетелде тұру (белгілі бір талаптар орындалған жағдайда) немесе кейбір жағдайларда балаларға қатысты жоғалтылуы мүмкін.

Бас тарту

Кемінде 18 жасқа толған бельгиялық азамат бельгиялық азаматтығынан бас тарту туралы мәлімдеме (déclaration de renonciation / verklaring van afstand) жасау арқылы бас тарта алады, бірақ мұндай бас тарту тек басқа елдің азаматтығын алған немесе алуға дайын болған жағдайда ғана күшіне енеді.

Өз еркімен басқа азаматтықты алу (тарихи)

Тарихи тұрғысынан, Бельгияда 18 жасқа толған және өз еркімен басқа елдің азаматтығын алған адам Бельгия азаматтығынан автоматты түрде айырылатын ережелер болған. 2007 жылғы 9 маусымға дейін бұл кез келген басқа азаматтықты ерікті түрде алуға қатысты қолданылған. 2007 жылғы 9 маусымнан 2008 жылғы 28 сәуірге дейін бұл тек 1963 жылғы Страсбургтағы көп азаматтық туралы конвенцияға қол қойған елдің (яғни, Австрия, Дания, Франция, Ирландия, Италия, Люксембург, Нидерланды, Норвегия, Испания немесе Ұлыбритания) азаматтығын ерікті түрде алу жағдайында ғана қолданылды. Екінші азаматтықты алу ерікті болуы тиіс екенін ескеру қажет. Басқа азаматтықпен туған адам ешқашан Бельгия азаматтығынан айырылмаған. Сондықтан, туғаннан бастап Бельгия азаматтығымен қатар басқа азаматтық(тар)ына ие болу әрқашан мүмкін болды. Дегенмен, аталған ережелердің барлығы 2008 жылғы 28 сәуірде күшіне енген заңнан алынып тасталды. Осы күнден кейін өз еркімен басқа азаматтықты алған адам, ол қандай азаматтық болса да, Бельгия азаматтығынан айырылмайды.

Бельгиялық азаматтықты қайтару

Бельгиялық азаматтығынан айырылған адам (алудан басқа себептермен) оны қалпына келтіру туралы декларация (déclaration de recouvrement / verklaring tot herkrijgen) жасау арқылы қайта алады. Декларация жасамас бұрын, адам 18 жасқа толуы керек ЖӘНЕ Бельгияда 12 ай тұруы тиіс. Осылайша, тұру мерзімі әдеттегі 5 немесе 10 жылдық талаптан едәуір қысқа. Декларация төмендегі "Азаматтық декларациялары" бөлімінде сипатталған тәртіп бойынша жасалуы керек. Жыл сайын шамамен 50-ден 100-ға дейін адам бельгиялық азаматтығын қайта алады. Бельгиялық азаматтығынан айырылған және оны қайта алу шарттарына сай келетін (12 айлық тұру талабынан басқа) адам Бельгияға кіруге және шексіз мерзімге онда тұруға құқылы (егер ол адам декларация жасағысы келмесе, тіпті оны жасамайынша да). Бұл сирек жарияланатын және өте сирек қолданылатын құқық 1980 жылғы 15 желтоқсандағы "Шет елдіктердің кіруі, тұруы, орналасуы және қуылғандығы туралы" заңның 10-бабында қарастырылған.

Бас тартудан кейін қайтару

Бельгия азаматтығынан бас тартқан адам бас тарту себептерін және азаматтықты қайта алғысы келуінің себептерін толық сипаттауы керек. Бас прокурор берілген мәліметтер мен себептерге сүйене отырып, мұндай өтініштерді қабылдау не қабылдамау туралы шешім қабылдауда белгілі бір дискрециялық құқыққа ие.

Шетелде тұрып қалғаннан кейін қалпына келтіру

Шетелде тұрып жатқаннан кейін (жоғарыда «Бельгия азаматтығын жоғалту» бөлімінде сипатталған талаптарға сәйкес) Бельгия азаматтығын жоғалтқан адам, әдетте, қайтару туралы өтініш беру алдында Бельгияға оралып, 12 ай бойы Бельгияда тұруы тиіс. Дегенмен, 2018 жылдан бері, егер адам 18-ден 28 жасқа дейін азаматтығын сақтау туралы декларация жасауға неге мүмкіндік болмағанын жеткілікті дәлелдермен түсіндіре алса, шетелде тұрып жатқанда да қайтару туралы өтініш беруге болады. Мұндай адам (шетелде тұратын) азаматтығын қалай жоғалтқанын және оны қайта алуға ниеттенетінінің себептерін сипаттауы керек. Корольдік прокурор берілген сипаттамалар мен себептерге сүйене отырып, мұндай өтініштерді (шетелде тұратын адамнан түскен) мақұлдау не қабылдамау құқығына ие. Бельгияда тұратын адамға азаматтығын сақтау туралы декларация жасау мүмкін болмағанын дәлелдеу қажет емес.

Тұрғылықты жер мерзімі

Белгіленген мерзімде адамның Бельгияда заңды және үздіксіз негізгі тұрғылықты жері болуы қажет. Бұл шартты A, B, C, D, EU/EU+, F/F+, H немесе M үлгісіндегі жеке куәліктерді немесе осы куәліктердің тізбегін үздіксіз ұстау арқылы орындауға болады. Сонымен қатар, Еуроодақ азаматтары "декларативтік" тұру құқығына ие, сондықтан олар өздерінің заңды тұрғылықты жерін жеке куәлік алған күннен емес, муниципалитетке алғаш тіркелген күнінен бастап есептеуге болады, бұл бірнеше апта немесе айларға соғуы мүмкін. Мысалы, E картасының иесі E картасын сұрағандығын көрсететін "1-қосымшаны" ұстаған кезеңді де есепке ала алады. Белгіленген тұру мерзімі ішінде адам Бельгиядан бес айдан астам немесе жалпы мерзімнің бес бөлігінен артық болмауы керек.

Тұрақты тұруға құқық

Сондай-ақ, декларация жасалған кездегідей, бұл адамның Бельгияда бекініп қалған тұру құқығы болуы қажет. Бұл талапты B, C, K, L, EU/EU+, F/F+ немесе M типті жеке куәліктерді ұсынған арқылы орындауға болады. А немесе H типті жеке куәліктер жарамсыз, себебі олар тек уақытша тұру құқығын береді.

Басқа талаптар

Туу куәлігі көбінесе міндетті түрде қажет, бірақ оны алу мүмкін емес сирек жағдайлар бар. Туу туралы куәлік туған елде заңдастырылуы керек (халықаралық шарт болмаса), ал ұлттық тілдердің біріне көшкен аударма қоса тіркелуі тиіс (егер құжат бұл тілдердің бірінде болмаса). Таңдалған жолға байланысты, адам тілдік талаптарды орындау және/немесе әлеуметтік/экономикалық интеграцияның басқа түрлерін растау қажет болуы мүмкін. Қайтару туралы мәлімдеме үшін тілдік немесе интеграциялық талаптарды орындау қажет емес. Көптеген мәлімдемелерге 150 евро төлемақы талап етіледі. Дегенмен, қайтару туралы мәлімдеме үшін төлемақы алынбайды (яғни, рәсім тегін). Кейбір муниципалитеттер қосымша салықтар/төлемақылар салуы мүмкін, мысалы, Брюссельде 50 евро.

Процедура

Азаматтық мәлімдемелер Бельгиядағы тұрғын жері бойынша тіркеушіге тапсырылуы тиіс. Тіркеуші тек қажетті құжаттарды жинауға ғана жауапты, ал мәлімдемені бекітуге жауапты емес. Мәлімдеме файлы содан кейін төрт айға дейін созылатын қарау үшін Король прокурорына (Корольдік прокурор деп те аталады) (Procureur du Roi / Procureur des Konings) жіберіледі. Прокурор адамның талаптарға сай келетінін, сондай-ақ қылмыстық ізі немесе террористік байланыстар сияқты, адамға Бельгия азаматтығын беруге кедерлес болатын қандай да бір ауыр теріс фактілердің бар-жоғын тексереді. Егер прокурор оң шешім шығарса немесе төрт айдың ішінде шешім шығармаса, адам Бельгия азаматы болады. Қалалық тіркеуші тиісті актіні (acte de nationalité belge / akte van Belgische nationaliteit) жасайды және адамның Ұлттық тіркелімдегі мәліметтерін жаңартады. Бұдан кейін аталған адам Бельгия азаматының жеке куәлігін алуға өтініш береді. Жаңа азаматтардың есімдері Бельгияның ресми газетінде (Moniteur belge / Belgisch Staatsblad) мерзімді түрде жарияланады. Прокурор теріс шешім шығарса, мүдделі адамға хабарланады және оған сот арқылы шағымдану мүмкіндігі беріледі.

Екі жақты азаматтығы

2008 жылғы 28 сәуірде күшіне енген заңнамалық өзгерістерден кейін Бельгия азаматтары Бельгия азаматтығын жоғалтпай, кез келген басқа елдің азаматтығын ерікті түрде алуға және сақтауға құқылы. Сондықтан Бельгия заңдары көп азаматтылықты/екі азаматтылықты қабылдайды. Дегенмен, басқа елдер көп азаматтылықты/екі азаматтылықты мойындамауы мүмкін, бұл Бельгия азаматтығынан бас тарту қажеттігін тудыруы мүмкін. Бельгия үкіметі азаматтың Бельгия азаматы екендігіне ғана мән береді, оның басқа қандай ұлттықтарға ие екендігіне қарамастан ешқандай айырма жасамайды.

Құқықтар мен міндеттер

Бельгия азаматтары Бельгия Конституциясында белгіленген негізгі құқықтарға ие. Азаматтар бельгиялық жеке куәлікке және бельгиялық паспортқа ие болуға құқылы. Бельгияда тұратын азаматтар жергілікті әкімдікке тіркелуге міндетті, осы арқылы олар мемлекеттік қызметтердің түрлі-түрлісіне қол жеткізе алады. Тұрғын ретінде тіркелген кезде олар сайлауда дауыс беруге міндетті. Олар сондай-ақ бельгиялық жеке куәлік алып жүруі және оны үйде болмағанда әрдайым өзімен бірге алып жүруі керек. Шетелде тұратын азаматтар жергілікті бельгиялық елшілігіне немесе консулдығына тіркелуге құқылы, бірақ міндетті емес, олар жеке куәлік немесе паспортты жаңарту сияқты кейбір қызметтерді сұрай алады.

Ұлттықтың сапасы

2018 жылы бельгиялық азаматтық Ұлттық сапа индексінде (QNI) 11-орынды иеленді. Бұл индекс елдерді экономикалық қуаты, адам дамуы, саяхаттау жеңілдігі, саяси тұрақтылық және азаматтары үшін шетелде жұмыс іздеу мүмкіндіктері сияқты кең ауқымды факторлар бойынша бағалайды. 2020 жылы Бельгия БҰҰ-ның Адам даму индексінде (АДИ) 0,931 көрсеткіш алды, бұл елді өмір сүру сапасы бойынша 14-орынға қойды.

Еуропалық Одақтың азаматтығы

Бельгия Еуропалық Одақтың құрамына кіргендіктен, бельгиялық азаматтар Еуропалық Одақтың заңнамасына сәйкес, сондай-ақ Еуропалық Одақтың азаматтары болып табылады. Осыған байланысты, бельгиялық азаматтар ЕО/ЕЭА/Швейцарияның кез келген мемлекетінде тұру және жұмыс істеу құқығына ие, бұл құқық ЕО шартының 21-бабында көзделген. Бұдан өзге, бельгиялық азаматтар Еуропалық Парламент сайлауларында және өздері тұратын еуропалық елдегі жергілікті сайлауларда дауыс беруге құқылы. Егер бельгиялық елшілік болмайтын ЕО-ға кірмейтін елде болса, бельгиялық азаматтар сол елдегі кез келген Еуропалық Одақ елшілігінен консулдық көмек сұрауға құқылы.

Саякат ету еркіндігі

Бельгия азаматтары жоғары деңгейде саяхат еркіндігіне ие. 2021 жылдың 13 сәуіріне қарай, Бельгия азаматтары 187 ел мен аумаққа визасыз немесе келген жерде виза алу арқылы кіре алатын болды, бұл Хенли паспорты индексі бойынша Бельгия паспортын әлемде 7-орынға қойды.