Кіріспе

Балалар көше ойыны
Skully (сондай-ақ skelly, skellies, skelsy, skellzies, scully, skelzy, scummy top, tops, loadies немесе caps деп те аталады) – Нью-Йорк қаласы және басқа да қалалық аймақтардың көшелерінде ойналатын балалар ойыны. Әдетте, бормен көшеге салынған Skully тақтасы екіден алты ойыншыға арналған. Көлік қозғалысынан қорғану үшін кейде тротуар қолданылады; алайда, қалыпты қалалық көшенің асфальты тегіс келіп, ойынды тротуардың кедір-бүдыр бетонынан жақсырақ өткізеді. Ойын уақыты әртүрлі болады, бірақ екі-үш ойыншыға арналған матч әдетте 20 минутта аяқталады. Ойын ережелерінің жергілікті нұсқалары жиі кездеседі және ойынды жазбаға түсіруді қиындатады. Ойынды бастамас бұрын ойыншылар ережелердегі өзгерістерге келіседі, әсіресе егер әртүрлі аудандардан келген ойыншылар бір-бірімен ойнаса.

Сұлбалық тақта

Ойын алаңы, немесе тақта, шамамен екі метрлік қабырғасы бар үлкен шаршы болып табылады. Бұл тақта көше немесе ойын алаңы сияқты тегіс бетке салынады. Тақтаның әр бұрышында және қабырғаларының бойында, әрқайсысының ені 15 см болатын 12 кішкентай шаршы қораптар салынған (суретті қараңыз). Бұл қораптар "1" -ден "12" -ге дейін нөмірленеді, сондықтан бір қораптан екіншісіне өту үшін, мүмкіндігінше, "бас сүйек" немесе "скулли" деп аталатын үлкен орталық шаршы арқылы өту қажет. "1" және "2" қораптары тақтаның қарама-қарсы бұрыштарында орналасқан, сондай-ақ "3" және "4" қораптары да. Бас сүйектің ортасында, басқа қораптармен бірдей өлшемдегі 13-ші қорап салынған және ол "13" деп белгіленген. 13-ші қораптың айналасындағы аймақтар бас сүйектермен немесе сандармен белгіленген, бұл ойыншылардың ойын бөлшектерін (қақпақтар) атуға болмайтын айып аймағын көрсетеді. "1" қорабынан алшақ емес жерде, шамамен алты дюйм ұзындықтағы старт сызығы табылады. Скулли тақтасының өлшемдері физикалық шектеулерге және жергілікті ойын тәжірибесіне байланысты өзгеріп отыруы мүмкін. Тақтаның алдыңғы нұсқаларында 9 қорап болған, ал deadbox сияқты ұқсас ойындарда (негізінен Филадельфияда ойналатын) 15-ке жуық қораптар болған. Кейбір схемаларда орталық аймақ "MUD" немесе "BURNS" деп белгіленген; егер сіздің қақпағыңыз MUD-қа түсіп қалса, сіз 3 кезекке дейін ұтыласыз. Ойын тақтасы 10-ға дейін жетеді, ол MUD ортасындағы кішкентай шеңберде орналасқан. Орталық шаршының бұрыштарын ортаңғы шеңбердегі 10 санымен сызықтар байланыстырады. Тақтаның бұрыштарында нөмірленген шаршылар жоқ, ал "1" деп белгіленген қорап негізгі аймақтың астында орналасқан, оған "бастау" пішінді сызық тіркелген.

Ойын ойнау

Ойыншылар шапкаларды пайдаланады – әдетте, бөтелке шапкаларын немесе шашка сияқты ұқсас заттарды, тіпті орындық астындағы төсемдерді де. Көптеген ойыншылар балшық, балауыз және көбінесе бөтелке қақпағына балқытылған бояуларды (мұндайларын "балқытылған" деп атайды) қолданады, тіпті сыламен жабылған тиынды немесе көшеден қазылған сыламен толтырылған бөтелке қақпағын да пайдаланады, бұл олардың қақпақтарын жеңілдету үшін ауырлықтады. Шапкалар көбінесе сусын бөтелкелерінің қақпақтары болды. Кейбір ойыншылар өздерінің ойыншықтарын әшекейлеуге ерекше мақтаныш сезінді. Олар қолдары мен тізелерімен бастап, әр ойыншы қақпағын бастапқы сызыққа қойып, бас бармағының артынан ортаңғы немесе көрсету саусағымен шапалақтап жібереді. Мақсаты – оны "1" деп белгіленген алаңға түсіру. Егер сәтті болса (қақпақ сызыққа тимеуі керек), ойыншы келесі санға шапалақтау арқылы жалғастырады, яғни "2", "3", "4" және т.б., "12" дейін. Егер бір шапалақтау сәтсіз аяқталса, ойыншының кезегі жойылады және келесі ойыншы кезегін бастайды. Қақпақ сол жерде қалады. Барлық ойыншылар өз кезегін аяқтағаннан кейін, бірінші ойыншы бұрын өткізіп алған алаңға шапалақтауды қайтадан бастайды. Егер бір қақпақ сызыққа тиместен алаңға түсірілсе, ойыншы бірден келесі кезекті алады. Сонымен қатар, егер ойыншы басқа ойыншының қақпағын шапалақтаса, ол дереу келесі алаңға ие болады, оған қақпағын алып, сол санға барып, сол жерден бірден қосымша кезекті бастауға мүмкіндік береді. Шапалақталған ойыншы қақпағы қай жерде жатса, сол жерден ойнауы керек. Ойынның бір қиындығы "13" алаңының айналасындағы кеңістікте жатыр. Егер ойыншы кез келген алаңға (соның ішінде "13" алаңына) шапалақтағанда, кездейсоқ түрде "13" алаңының (бас сүйегі) айналасындағы аймаққа түсіп қалса, ол басқа ойыншының шапалақтауымен босатылғанға дейін сол жерде тұрып қалады. Бір нұсқада мұндай жақсы мінез-құлыққа ынталандыру үшін әр аймаққа бонус алаңшалар тағайындалады, олар тұтқындалған ойыншыны босатып, оны алға жылжытады. Басқа нұсқаларда, босатушы ойыншыға тұтқындалған ойыншының тұтқындалмас бұрын жеткен санының соңғы санына тең бонус кезегі беріледі. Ойыншы "1" -ден "12" -ге дейінгі шеңберді аяқтағаннан кейін және "13" алаңына сәтті шапалақтағаннан кейін, "13" алаңының айналасындағы төрт трапециядан тұратын шеңбер жасалуы керек. Бұл трапециялардың шеңбері бір кезектің ішінде тізбектей орындалуы керек, ойыншы біріншіде "Мен", екіншіде "адаммын", үшіншіде "а", ал төртіншіде "өлтіруші" немесе "Мен адаммын", "а", "өлтіруші" сияқты нұсқаларды айтуы керек. Егер барлық трапециялар бір кезектің ішінде тізбектей орындалмаса, кезектің уақыты өткен болып есептеледі және ойыншының келесі кезегінде "13" алаңына шапалақтау арқылы процесс қайтадан басталуы керек. Егер трапециялармен сәтті келіссөздер жүргізілсе, ойыншы "өлтіруші" деп есептеледі. Ойынның тағы бір нұсқасында ойыншылар "1" -ден "13" -ке дейінгі сандар тізбегін аяқтауы керек, содан кейін "1" -ге кері, содан кейін "өлтіруші" болуға тырысу керек. Осы нұсқаны ойнауға көбірек уақыт кетеді. Ортасында MUD бар нұсқа, Нью-Рошельде, Нью-Йоркте ойналатын, 10-ға дейін есептеледі және ойын тақтасы сәл өзгеше. Ойыншылар "бастау" овалынан "1" -ге, "10" -ға дейін, содан кейін "1" -ге, содан кейін "бастау" овалына, ойын тақтасының ең төменгі бөлігінің ортасында орналасқан жерге өтуі керек. Бұл нұсқада "өлтірушілер" болған жоқ және ойыншылар басқа ойыншылардың қақпақтарын тақтадан түсіруге тырыспады.

Ойынның соңы

Ойыншы өлтіруші болғаннан кейін, бөтелке қақпағын одан әрі итеріп, қарсыласының бөтелке қақпағын алты футтан тысқа шығаруға болады. Егер мұндай оқиға орын алса, алаңнан шығарылған ойыншы «өлтіріледі», яғни ойыннан шығарылады. Ойынның басқа да көптеген нұсқаларында, ойыншыны «өлтіру» үшін өлтіруші емес ойыншының қақпағын үш рет қатарынан тигізу керек, немесе басқа өлтірушінің қақпағын бір рет қана тигізу жеткілікті. Кейбір нұсқаларда, өлтіруші емес ойыншы, өлтірушінің қақпағын итеру арқылы өлтірушіге айналуы мүмкін (өлтірушіні итеру, өлтіруші болу); сондай-ақ, жергілікті дәстүрге сәйкес, өлтіруші басқа ойыншыны «өлтірген» кезде оның кезегі аяқталуы немесе жалғасуы мүмкін. Сондай-ақ, кейбір нұсқалар «сызықтармен жүруге» рұқсат береді, онда өлтіруші өз қақпағын алып, қарсыласының қақпағына жақындап, сызықтардың бойымен жүріп немесе секіріп, ең жақын нүктеден атуға мүмкіндік алады. Кейбір нұсқаларда, жаңа өлтіруші «қаладан» (ойынатын тақтадан) «өлтіруші сызығына» (негізгі тақтадан біршама қашықтықта салынған) «шығуы» керек. Осы кезде өлтіруші өз қақпағын ойын тақтасына қайтарады, содан кейін өлтіруші ережелерді айқайлап келіседі, кім бірінші айтса, сол жеңеді: мысалы, «өлтірушіні ұруға болмайды, өлтіруші болуға болады», «үш жұмсақ соққы», «үш дүрбі», «барлық бөліктер менікі» сияқты сөздер өлтірушінің күшін анықтайды. Кейбір агрессивті ойыншылар қарсыласының қақпағын тек итеру арқылы ғана емес, өз қақпағын қарсыластың қақпағына тебу арқылы «өлтіреді», осылайша оны тақтадан мүлдем шығарып жіберіп, кейде қақпағына зиян келтіріп немесе жоғалтып, жеңіліске қосымша ұят келтіреді. Ойын алаңында соңғы қалған ойыншы жеңіске ие болады.

Тарих

Бұл ойын 1950 жылдардан 1980 жылдарға дейін Нью-Йорк қаласы мен айналасындағы аймақтардағы ең танымал көше ойындарының бірі болды, бірақ қазір бұрынғыдай танымал емес. Кейбір көшелер мен мектеп аулаларында боялған "скэлли" тақталарының іздерін табуға болады. Бронкс Хаустағы Эмануэль жазғы лагерінде баскетбол алаңына үлкен "скэлли" тақтасы салынды және ойын шайба тақтасымен ойналды. Дегенмен, бұл ойын 1892 жылы ойлап табылған қақпақтай ескі екендігі айтылады. Осы ойын туралы 1920 жылдың тамызында және 1950 жылдың шілдесінде "Нью-Йорк Таймс" газетінде жарияланған. Исаак Азимов өзінің өмірбаяндық әңгімесінде 1920 жылдары осы ойынды ойнағанын еске алады.

Танымал мәдениетте

Жан Мишель Баскиат 1980-1982 жылдары бірнеше картиналар жасаған, онда ол 1960 жылдары Бруклинде бала кезінде ойнаған скулли ойынын есіне түсірген. 2010 жылы PBS түсірген «Нью-Йорк көше ойындары» деректі фильмінде скулли ойыны көрсетілген. Джонатан Летемнің «Жалғыздық бекінісі» романында (Random House, 2003) балалар скулли ойнайды. Павле Станимирович пен Бурл Барердің «Skully Board Killers» атты шынайы қылмыстық оқиғасы Нью-Йорк қаласындағы көшедегі кісі өлтірушілер туралы. Тупак Шакурдың 1995 жылғы «Old School» трегі, «Me Against the World» альбомынан, скелли ойынына сілтеме жасайды. 1994 жылы Notorious B.I.G.-дің «Things Done Changed» трегінде де осы ойын туралы айтылады. U God-тың Raekwon-ның «Knuckleheadz» әніндегі өлеңі («Only Built 4 Cuban Linx» альбомынан) скеллиге сілтеме жасайды. Chips Challenge ойынының 127-ші деңгейі «Skelzie» деп аталады, бұл скулли ойынының тағы бір аты, және скулли тақтасына ұқсас схеманы қамтиды. Жакилин Вудсонның «Brown Girl Dreaming» кітабында скелли ойыны туралы айтылады. Жакелин Вудсонның «The World Belonged to Us» сурет кітабында скулли ойыны көрсетілген. Спайк Лидің 1994 жылғы «Crooklyn» жартылай өмірбаяндық фильмінің титрлерінде 1970-ші жылдардағы көшеде скулли ойнап жүрген балалар көрсетілген.