Кіріспе

Подполковник Генри Бурместер Пуллейн (12 желтоқсан 1838 – 22 қаңтар 1879) – Кап аймағының шекарасындағы және ағылшын-зулу соғыстарындағы британ армиясының әкімшісі және командирі. Ол 1879 жылғы қаңтардағы апатты Исандлуана шайқасында британдық күштердің командирі ретінде ең белгілі. Шын мәнінде майор болғанымен, ол лейтенант-полковник шеніне ие болды.

Ерте өмір

Пулейн Йоркширде, дін қызметкерінің ұлы болып дүниеге келді. Оның британдық армияның 30-шы полкіне алғашқы офицерлік лауазымы 1855 жылы, Sandhurst академиясын бітіргеннен кейін, ақы төлеусіз алынған. 1858 жылы ол лейтенант дәрежесінде 24-ші полктің жаңа құрылған 2-ші батальонына ауысты, ал 1861 жылы капитан болып тағайындалды. 1871 жылы Пулейн полктің 1-ші батальонындағы майорлық шенін сатып алды, содан кейін ол Оңтүстік Африкаға жіберілді. 1877 жылы ол подполковникке аттандырылғанымен және жиырма жылдан астам қызмет өткергеніне қарамастан, оның тікелей жауынгерлік тәжірибесі болған жоқ.

9-шы мыс шекаралық соғыс

Бұл жағдай көп ұзамай британдықтар мен Шығыс Кейптегі кхоса тайпалары арасында соғыс басталғанда өзгерді. Кейп шекарасындағы британдық әскери операциялар барысында Пулейн аймақтағы еуропалықтардан жасақталған жалдамалы атты әскерін құруға жауапты болды. Соғыс аяқталғаннан кейін Пулейн Дурбан (Квазулу-Натал) қаласының командиріне, содан кейін Питтермарицбургтегі армияның аттар жинау орталығына жетекшілік етті.

Англо-зулу соғысы

1879 жылғы 11 қаңтарда жаулық әрекеттер басталғанда Пуллейн әлі де Питермарицбургтегі ат қоймасының басшысы болып тұрды және 17-сі күні өз полкіне қайта оралуға асықты. 24-ші полктің 1-ші батальоны Лорд Челмсфордтың 3-ші колоннасының негізгі жаяу әскер бөлігін құрады, ол 11 қаңтарда Зулуландқа өтіп енді. 1-ші батальонның командирі полковник Ричард Глин Челмсфордтың бұйрығымен 3-ші колоннаға басшылық етуге тағайындалды, ал Пуллейн Зулуландтағы операциялар кезінде батальонның далалық басқаруын жүзеге асыратын болды. 21-ші күні майор Джон Дартнелл мен колоннаның қатардағы атқыштар тобы жүргізген барлау нәтижесінде, зулулардың лагерьдің оңтүстігінде көп күшпен бар екені анықталды, сол себепті Челмсфорд 22-ші күні таңертең колоннаның шамамен жартысымен алға жылжуға бұйрық берді. Ол өзінің жорыққа қатысты бастапқы көзқарасына сәйкес, жауды шайқасқа шақырып, соғысты тез аяқтау және зулу әскерін бір соққымен жоюды мақсат тұтты. Челмсфордтың Исандлуананы қорғауға қатысты соңғы әрекеті – Рорк дрифттен подполковник Энтони Дурнфорд басқаратын әскерлерді шақыру болды. 24-ші полктің 1-ші батальоны лагерде қалғандықтан, Пуллейн 22 қаңтар күні таңертең Исандлуана басқаруын өз қолына алды.

Исандлуана шайқасы

Пулейннің қол астында 416 офицер мен оның 1/24-ші және 2/24-ші ротасының сарбаздары болды. Сонымен қатар, Корольдік артиллерияның 5-бригадының N батареясынан екі зеңбірек бөлімі және Корольдік инженерлер, Армиялық қызмет корпусы және Армиялық аурухана корпусы сияқты әртүрлі қолдау бөлімшелері болды. Бұдан өзге, Пулейн жергілікті күштердің де көмегіне ие болды. Олардың ішінде Наталдың жергілікті контингентінің төрт ротасы, дәстүрлі қаруланған және жабдықталған африкалық әскерлер, ақ офицерлер мен сержанттары, сондай-ақ Ньюкасл атты әскері мен Натал атты полициясы сияқты бөлімшелер, оттық қарумен қаруланған ақ еріктілерден құралған жартылай әскери жасақтар бар еді. Дурнфорд колоннасының таңертең ортасында келуі британдық ракеталық бөлімді, NNC-нің екі қосымша ротасын және шамамен 200 жергілікті жартылай әскери атты әскерді қосты; барлығы 500 шамасында адам. Зуллулардың қаупі күшейіп, Дурнфордтың келуі лагерь басшылығына қатысты шатасу тудырды. Дурнфорд, полковник және полковник шені бар болғандықтан, Пулейннен жоғары тұрды. Алайда, Дурнфордқа Челмсфордтың хатшысы Джон Норт Креалок берген бұйрықтар екіұшты болды, лагерь басшылығын нақтыламады және Дурнфордқа оның әскерін Исандлуанаға жеткізуден басқа қандай да бір нақты тапсырма бермеді. Зуллулардың шегініп бара жатқаны туралы хабар алған соң, Дурнфорд өз күштерімен шабуылға өтуге шешім қабылдады. Ол бастапқыда Пулейннің екі ротасын өзімен бірге алып жүруді сұрады, бірақ Пулейн келіспеді, бұл сұраныстың Челмсфордтың лагерьді қорғауға берген бұйрықтарына қайшы екенін айтты. Зуллулар 22-ші күні британдықтарға шабуыл жасауды жоспарламаған еді. Дегенмен, зуллулардың негізгі күштерін атты әскер патрулі тауып, британдықтар армиясын бөліп таратқанын түсінгендері және жас жауынгерлердің құлшынысы лагерьке толыққанды шабуыл жасауға себеп болды. Пулейннің жауабын Дурнфорд қиындатты, ол кері шегінетін жау күштерін қуғанда қиын жағдайға түсіп қалды. Сондықтан Пулейн лагерьді қорғауға және Дурнфордтың зуллулардан қашып, кері шегінуіне көмектесуге тырысуы керек болды. Исандлуанадағы жер бедері, биік шөптер мен донга деп аталатын шатқалдардан тұрды, оларға зуллулар шабуыл жасағанда жасырынып, британдықтардың көру қабілетін шектеді. Британдықтардың қанша зуллуға қарсы тұрғанын анықтау қиын болды, өйткені Пулейн өзінің барлаушыларынан алған бағалаулар өте әртүрлі болды. Зуллулардың қаупінің толық көлемі байқалып, Пулейнге өз орналасуын өзгертуге мүмкіндік болмады. Нәтижесінде, жаудың шабуылына осал, тым созылған желі пайда болды. Егер Пулейн осы кезеңде тәртіпті түрде кері шегінуге қол жеткізген болса да, оған кері шегінуге қолайлы қорғаныс позициясы болмады, өйткені Исандлуана лагері бекітілмеген және вагонды дайындалмаған еді. Британдықтар зуллуларды біраз уақытқа тоқтата алды, бірақ оқ-дәрінің азаюы, жаяу әскер мылтығының істен шығуы және зуллулардың қоршау "мүйіздерін" бұзуға тырысу үшін британдық роталардың тым көп созылуы жалпы құлдырауға әкелді. Зуллулар лагерьге басып кірді, қарсы тұруға тырысқандарды жойып, Буффало өзеніне дейін қуып жететіндей болды. Пулейн қашып құтылған еуропалықтардың қатарында болған жоқ. Исандлуана шайқасы британдық армияның 150 жыл ішіндегі ең ауыр жеңілісі болды.

Өлім

Пуллиннің шайқас алаңында қай жерде және қашан қаза болғаны ешқашан толыққанды анықталған жоқ. Оның денесі ешқашан сәйкес анықталмады, ал оның соңғы әрекеттері туралы айтатын куәгерлердің саны да аз болды. Челмсфорд Исандлуанада ұзақ тоқталған жоқ, сондықтан қалдықтарды анықтауға жасалған күш-жігер де шектеулі болды. Тіпті бірден жан-жақты іздеу жүргізілгенімен, зұлдар көптеген денелерді қатты қиратқан еді. Ал денелерді анықтап, жерлеуге бірлесіп күш салғанға дейін бірнеше ай өткен соң, әрбір мәйіттің кім екенін анықтау одан да қиын болды. Дональд Моррис "Сырақтарды жуу" кітабында, 24-ші полктің офицерлері арасында шайқастан кейін тараған ақпаратқа сүйене отырып, Пуллиннің соңғы сәттері туралы ең толық мәліметтерді келтіреді. Оның айтуынша, шайқастың ұтылғаны анық болғаннан кейін Пуллиннің Мелвиллге түсті алып қашуға бұйрық бергені, ал өзі шатырына қайтып, мүмкін отбасына хат жазуға немесе Челмсфордқа жеңіліс туралы есеп дайындауға тырысқан. Алайда, осыны аяқтамас бұрын, зұлдардың бірі оған шабуыл жасады. Пуллиннің револьвермен оның мойнына оқ тигізгеніне қарамастан, аскеймен қаныққан қанжардан жараланғаннан кейін көз жұмды. Бір белгісіз дерек көзі Пуллиннің "ерте" қайтыс болғанын мәлімдейді. Оқиғаның осы нұсқасы Дурнфордтың неліктен лагерьге қайтып келгенде Пуллиннің орнын таба алмағанын түсіндіруге болады. Сонымен қатар, Джордж Гамильтон Браун, "Оңтүстік Африкадағы жоғалған легионер" атты мемуарында, 23-і күні таңертең шатырына барып қайтып келе жатқанда Пуллиннің мәйітіне кездесіп, оған салам бергенін айтады. Гамильтон Браунның 1/3 NNC полкінің шатырлары лагерьдің ең сол жағында орналасқандықтан, бұл мәлімет Пуллиннің осы жерде қаза тапқанын растайды. Сонымен қатар, Пуллиннің британдықтардың жеңілісінен аман қалғаны, бірақ британдықтардың тағдыры шешілгеннен кейін болған соңғы, қаһармандық тұрулардың бірінде қаза тапқаны да мүмкін. Мұндай сценарийді кем дегенде бір куәгердің айғақтары қолдайды. NNC ротасының командирі Кракрофт Нурс, Исандлуана төбесінің етегінде, полковнигінің арасында "24-ші полктің жартылай ротасы аскеймен қаныққан қанжармен қаза тапқандарын" көргенін айтады, ол қашуға асығысқан кезде.

Талдау

Пулейн ағылшын-зулу соғысы тарихында көлеңкеде қалған тұлға болып еске түседі. Бұл, әлдебір Денхолм Эллиоттың 1979 жылғы «Зулу таңы» фильмінде оны мейірімді, бірақ өзін-өзі шектеген және біршама нәтижесіз адам ретінде бейнелеуімен түйінделеді. Ол 1860 жылдардағы комиссариат бөлімінде, сондай-ақ Оңтүстік Африкадағы ксоса соғыстары кезінде қабілетті әкімшілік қызметкер болды, осы қызметі үшін мақтау алған. Пулейннің Исандлуанадағы әрекеттері британдықтардың жеңілісіне ықпал етті. Бірақ ол Дурнфордқа көмектесу үшін өзінің әскерін лагерьтен алысқа орналастыруға мәжбүр болды, өйткені Дурнфорд өз күштерімен шегініп, зейнетке шыға алмады, ал Пулейн оған қолдау көрсетуге уәде берген еді. Сонымен қатар, Пулейн Челмсфордтың жазған және «Зулуландқа кіргенде колонна командирлерінің зердесіне беру үшін» таратқан құжатын оқыған болуы мүмкін, онда Пулейн жасағанға ұқсас орналасу ұсынылған. Нәтижесінде, тіпті Пулейннің кемшіліктері де зулуларды оқ-дәрісі таусылғанша тоқтата алды, ал бөлімдер кері шегінгенде бірігіп, зулулардың шабуылына ұшырады. Пулейннің командир ретіндегі ең үлкен кемшілігі – жауды тұрақты түрде бағаламауы болды, бірақ ол бұл жағдайда жалғыз емес еді. Соңғы шайқасқа дейін британдық офицерлердің, соның ішінде Пулейннің де, бейжай қарым-қатынасы, ағылшын-зулу соғысының бастапқы кезеңінде офицерлер арасындағы салғырттықты көрсетеді. 22 қаңтардың көп бөлігінде Пулейн мен оның әріптестері зулулар лагерьге шабуыл жасайды деп ойламады, сондықтан импилер шабуыл жасағанда шатырларды құлату және лагерьтегі әдеттегі іс-шараларды тоқтату сияқты қалыпты сақтық шаралары қабылданбады. Осы себепті Дурнфорд шабуылға шығу туралы қате шешім қабылдауда еркіндік танытты, ал Пулейннің 24-ші жаяу әскер роталарын Дурнфордтың шабуылына жұмылдырмауға құлықсыздығы орынды болды.