Кіріспе

20-шы апталық Тора бөлігі жылдық еврей Тора оқу циклында.

Тетзаве, Тетсаве, Т'тзаве немесе Т'тзавве (תְּצַוֶּה – "Бұйыр" деген мағына беретін еврейше сөз, парашадағы екінші және ерекшеленетін бірінші сөз) – жылдық еврей Тора оқу циклындағы 20-шы апталық Тора бөлігі (פָּרָשָׁה, параша) және Шығу кітабындағы сегізінші бөлім. Параша Алланың шам үшін (מְנוֹרָה, Менора) зәйтүн майын әкелу, дін қызметкерлері үшін (כֹּהֲנִים, kohanim) қасиетті киімдер жасау, дін қызметкерлерін тағайындау рәсімін өткізу және құрбандық тұрғызу ошағын жасау туралы бұйрықтарын баяндайды. Бұл Шығу кітабының 27:20–30:10 аяттарын құрайды. Параша 5430 еврей әрпінен, 1412 еврей сөзінен, 101 аяттан және Тора (סֵפֶר תּוֹרָה, Sefer Torah) ішіндегі 179 жолдан тұрады. Яһудилер оны Шимхат Торадан кейінгі 20-шы сенбі күні, ақпан немесе наурыз айларында оқиды.

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті бөлікке немесе עליות, алиотқа бөлінеді.

Бірінші оқу Шығ. 27:20 28:12

Бірінші оқылымда Құдай израильдіктерге Мұсаға таза зәйтүн майын әкелуді бұйырды, сонда Һарон және оның ұрпақтары бас діни қызметкер ретінде киелі шатырдағы шамдарды үздіксіз жағып тұруы үшін. Құдай Мұсаға Һаронға арнап қасиетті киімдер жасауды бұйырды: кеуде қалтасын (חֹשֶׁן, Хөшен), ефодты (אֵפוֹד), шапанды, "Құдайға қасиетті" деп жазылған алтын маңдайшаны, шеттері бақырланған көйлекті, бас киімді, белбеуді және зығырдан тігілген шалбарды.

Екінші оқылым Шығ. 28:13 30

Екінші оқылымда Құдай көкірек қалтасының жасалу жолын толық түсіндірді. Құдай Мұсаға шешімдерді анықтау үшін арналған көкірек қалтасына Урим мен Тұммимді салуды бұйырды.

Үшінші оқылым Шығ. 28:31 43

Үшінші оқылымда Құдай шапан, маңдайша, жиектелген көйлек, бас киім, белбеу және шалбар туралы егжей-тегжейлі нұсқаулар берді. Құдай Мұсаға киелі орынға кіргенде және шыққанда, шапанның шетіне анар мен алтын қоңыраулар ілуді бұйырды, осылайша бас діни қызметкер өлмейді.

Төртінші оқу Шығ. 29:1 18

Төртінші оқылымда Құдай дін қызметкерлерін міндеттеу рәсімін белгіледі, онда жас бұқа, екі қошқар, ашытпа нан, май қосылған ашытпа кекелер және май жағылған ашытпа жұқа нан құрбандыққа шалыну керек болды. Құдай Мұсаға бұқаны киелі шатырдың алдына алып келіп, Һарон мен оның ұлдарының бұқаның басына қолын қоюын, шатырдың кіреберісінде бұқаны сойып, оның қанын құрбандық тақтасының мүйіздеріне жағуын бұйырды. Құдай Мұсаға Һарон мен оның ұлдарының бірінші қошқардың үстіне қолын қойып, оны сойып, қанын шашып, оны бөліктерге бөлуін бұйырды.

Бесінші оқу Шығ. 29:19 37

Бесінші оқылымда Құдай Мұсаға қошқардың біреуін алып, Һарон мен оның ұлдары қошқардың басына қолын қойып, қошқарды сойып, оның қанын Һаронның оң құлағының жиегіне, оның ұлдарының оң құлақтарының жиегіне, оң қолдарының бас бармақтарына және оң аяқтарының бас бармақтарына жағуды бұйырды.

Алтыншы оқу Шығ. 29:38 46

Алтыншы оқылымда Құдай Мұса мен израильдіктермен кездесіп, сөйлесіп, олардың арасында болып, олардың Құдайы болатынына уәде берді.

Жетінші оқу Шығ. 30:1 10

Жетінші оқылымда Құдай Мұсаға аққарағайдан жасалған, алтынмен қапталған құрбандық тұрғызуға арналған тақтаны жасауды бұйырды – кейде оны Алтын Тақ деп те атайды.

Мысырдан шығу 27-ші тарау

Леуіліктер 24:1–4 Мысырдан шығу 27:20-дегі менораны күтіп ұстау туралы нұсқауды қайталайды және оны кеңейтеді.

Мысырдан шығу кітабының 28 - тарауы

Мысырдан шығу кітабының 28:2–43 аяттарындағы діни киімдер Забур 132:9-да қайталанған, онда Забур жыршысы: «Сенің дін қызметкерлерің туралыққа киінсін», – деп шақырады, ал Забур 132:16-да Құдай: «Мен оның дін қызметкерлерін құтқарылумен жамылаймын» деп уәде береді. Франц Делич бұл сөздерді дін қызметкерлерінің Құдайдың еркіне сай мінез-құлқымен ерекшеленетінін, дін қызметкерлерінің құтқарылуды тек құрал ретінде ғана әкелмейтінін, керісінше, жеке өздері құтқарылуды иеленіп, оны сыртқы түрімен де жариялайтынын түсіндірді. Еврей Киелі кітабында Үрім мен Тұммим туралы Мысырдан шығу кітабының 28:30; Леуіліктер кітабының 8:8; Сандар кітабының 27:21; Екінші заң кітабының 33:8; Бірінші Самуил кітабының 14:41 («Таммим») және 28:6; Езра кітабының 2:63; Нехемия кітабының 7:65 аяттарында айтылған, сондай-ақ «қасиетті ыдыстар» туралы Сандар кітабының 31:6 аятында және Эфод туралы Бірінші Самуил кітабының 14:3 және 19; 23:6 және 9; 30:7–8 аяттарында, және Хошея кітабының 3:4 аятында кездеседі.

Мысырдан шығу кітабының 29 - тарауы

Торада құлақ, бас бармақ және аяқ саусағының бірігуі үш жерде еске алынады. Шығу кітабының 29:20 аятында Құдай Мұсаға діни қызметкерлерді қалай баптау керектігін айтты, оған қошқарды сойып, оның қанын алып, Һарон мен оның ұлдарының оң құлақтарының ұшына, оң қолдарының бас бармағына және оң аяқтарының үлкен саусағына жағуды, ал қалған қанды құрбандық тақтасының төңірегіне шашуды бұйырды. Содан кейін Леуіліктер кітабының 8:23–24 аятында Мұсаның Һарон мен оның ұлдарын діни қызметке баптау үшін Құдайдың нұсқауларын орындағаны айтылады. Бұдан әрі, Леуіліктер кітабының 14:14, 17, 25 және 28 аяттарында тері ауруына (צָּרַעַת, тзараат) шалдыққан адамды тазалау рәсімі туралы осыған ұқсас тәртіп сипатталған. Леуіліктер кітабының 14:14 аятында Құдай діни қызметкерге адамның тазару күнінде айып төлеу құрбандығының қанын алып, тазаланатын адамның оң құлағының ұшына, оң қолының бас бармағына және оң аяғының үлкен саусағына жағуды бұйырды. Ал Леуіліктер кітабының 14:17 аятында Құдай діни қызметкерге тазаланатын адамның оң құлағының ұшына, оң қолының бас бармағына және оң аяғының үлкен саусағына, яғни айып төлеу құрбандығының қанына май жағуды бұйырды. Соңында, Леуіліктер кітабының 14:25 және 28 аяттарында Құдай діни қызметкерге сегізінші күні рәсімді қайталап, адамның тазаруын аяқтауға нұсқау берді.

Мысырдан шығу 30-шы тарау

Шығу кітабы 30:10-да алтардың сипаттамасы, Леуіліктер кітабы 16:6, 16 және 30-34-те қысқаша баяндалған Йом Кипур мақсатын алдын ала көрсетеді, сондай-ақ Леуіліктер кітабы 23:27-28-дегі Мейрамдар тізімінде де қайталанады.

Мысырдан шығу кітабының 28 - тарауы

Бен Сира Шығу кітабының 28-тарауында Бас діни қызметкердің киімдерінің салтанаты туралы былай деп жазды: "Ол қаншалықты салтанатты болды! Ол "Перделі үйден" шыққанда: Бұлттар арасында таңғы жұлдыз сияқты, мереке күніндегі толық ай сияқты; Ең жоғарғы Құдайдың ғибадатханасында жарқыраған күн сияқты, сұлу бұлттардағы көккемпірқосақ сияқты." Иосиф Флавий Шығу кітабының 28:5-таравындағы жұқа матадан тігілген киімді жердің символы ретінде түсіндірді, себебі жұқа мата жерден өседі. Иосиф Флавий Шығу кітабының 28:6-таравындағы алтын, көк, күлгін және қызыл түстерден жасалған Ефодты Құдайдың әлемді төрт элементтен жаратқанының белгісі деп түсіндірді, ал алтынның тоқылуы барлық нәрсені жарықтандыратын салтанатты көрсетеді. Иосиф Флавий Шығу кітабының 28:9–12-тарауындағы Бас діни қызметкердің иығындағы тастарды күн мен айды бейнелейтінін көрді. Ол Шығу кітабының 28:15–22-тарауындағы көкірек қалқанды жердің символы ретінде түсіндірді, оның ортасы әлемді бейнелейді, ал Бас діни қызметкерді қоршаған белбеу – әлемді қоршаған мұхитты білдіреді. Иосиф Флавий Шығу кітабының 28:17–21-тарауындағы Ефодтың 12 тасын айларды немесе аспан белгілерін білдіретінін түсіндірді. Ол Шығу кітабының 28:33–35-тарауында айтылғандай, Бас діни қызметкердің киімінің шетіне ілінген алтын қоңыраулар мен анарларды күркір мен найзағайды білдіретінін түсіндірді. Иосиф Флавий Шығу кітабының 28:37-таравындағы бас киімдегі көк түсті көктей көкке теңеді, "әйтпесе Құдайдың аты қалай оған жазылуы мүмкін?" Иосиф Флавийдің айтуынша, Ұлы Александр алыстан ақ киім киген көптеген діни қызметкерлерді және алтын табақ киген, қызыл шапан киген Бас діни қызметкерді көргенде, оны түсінде көргенін еске түсіріп, сәлем берді. Иосиф Флавий Юрим мен Туминнің 200 жыл бұрын жарық беруін тоқтатқанын айтады, себебі Құдай Өзінің заңын бұзғандарға наразы болды.

Мысырдан шығу кітабының 29 - тарауы

Филон Мысырдан шығу кітабының 29:20 аятындағы, қошқардың қанын дін қызметкерлерінің оң құлағына, оң бармағына және оң аяғының үлкен саусағына жағу туралы бұйрықтың, мінсіз адамның сөзінде, ісінде және өмірінің барлық саласында таза болуын білдіретінін айтты. Себебі, құлақ – адамдардың сөздеріңді қадағалауымен байланысты естігенің белгісі, қол – іс-әрекетті, ал аяқ – өмір жолын көрсетеді. Филон, осы мүшелердің әрқайсысы дененің оң жағының шетінде орналасқандықтан, Мысырдан шығу кітабының 29:20 аяты адамның өмірінің барлық аспектісінде шеберлік пен сәттілікпен жетістікке жету үшін тырысу керектігін, садақшының нысанаға дәл тиюі сияқты үйретеді деп ойлады.

Мысырдан шығу 27-ші тарау

Бір мидраш Құдай ғибадатхана құрылысын зерттеуді оны қайта салумен теңестіреді деп үйреткен. Раввин Иосия Шығу кітабы 27:20-дағы «олар сен үшін әкелсін» (וְיִקְחוּ אֵלֶיךָ, v'yikhu eileicha) деген сөздердің Мұсаға қауымдық қаражаттан алуға бұйрық болғанын, ал Сандар кітабы 10:2-дегі «өзің үшін жаса» (עֲשׂׂה לְךָ, aseih lecha) деген сөздердің Мұсаға жеке қаражатынан алуға бұйрық болғанын түсіндірген. Мишна былай деді: астық шашпасына ең таза зәйтүн майы қажет болған, себебі егер майы желінбейтін менораға таза зәйтүн майы қажет болса, онда майы желінетін астық шашпасына одан да қажет. Бірақ Шығу кітабы 27:20-да «жарық үшін соққыға түсірілген таза зәйтүн майы» делінген, бірақ «астық шашпасы үшін соққыға түсірілген таза зәйтүн майы» делінбеген, осылайша осындай тазалық тек менора үшін ғана, бірақ астық шашпасы үшін емес, талап етілетінін нақтылайды. Мишнада зәйтүннің үш рет жиналатыны және әр өнімнен майдың үш түрі (барлығы тоғыз түр) алынатыны айтылған. Зәйтүн ағашының жоғарғы жағынан алғашқы өнім жиналды; олар ұсатылды және бірінші майды алу үшін себетке (Раввин Иуда себеттің ішкі жағына) салынды. Содан кейін зәйтүнді бір бұтақпен (Раввин Иуда таспен) сығып, екінші майды алды. Содан кейін зәйтүнді ұнтақтап, қайтадан сығып, үшінші майды алды. Тек алғашқы май ғана менораға, ал екіншісі мен үшіншісі астық шашпасына жарамды болды. Екінші өнім – бұл шатыр деңгейіндегі зәйтүн ағашынан жиналған кезде; олар ұсатылып, себетке салынды (Раввин Иуда себеттің ішкі жағына) бірінші майды (екінші өнімнің) алу үшін. Содан кейін зәйтүнді бұтамен (Раввин Иуда таспен) сығып, екінші (екінші өнімнің) майын алды. Содан кейін зәйтүнді ұнтақтап, қайтадан сығып, үшінші майын алды. Екінші рет жиналғанда да, тек алғашқы май ғана менораға, ал екіншісі мен үшіншісі астық шашпасына жарамды болды. Үшінші жиналым – ағаштың соңғы зәйтүндері ыдысқа салып, пісіп-жетілгенше сақталды. Содан кейін оларды шатырдың төбесінде кептіріп, ұсақтап, себетке салып, алғашқы майды алды. Зәйтүнді бұтамен (Раввин Иуда таспен) сығып, екінші майды алды. Содан кейін оларды ұнтақтап, үшінші майды алу үшін қайтадан сығымдады. Үшінші рет жиналғанда да, тек алғашқы май ғана менораға, ал екіншісі мен үшіншісі астық шашпасына жарамды болды. Мишнада менораның алдында діни қызметкер шамдарды жағатын үш сатысы бар тас тұрғаны айтылған. Діни қызметкер май құтысын екінші сатысқа қойды. Бір мидраш киелі шатырдағы менорадағы жарықтардың көктегі жарықтардың көшірмесі екенін үйреткен. Мидраш Құдай аспанда жаратқанның бәрі жер бетінде де өз үлгісін жаратады деп үйреткен. Осылайша, Даниял кітабы 2:22-де: «Жар [Құдай] жарықпен бірге тұрады» делінген. Жер бетінде болған кезде, Шығу кітабы 27:20-да: «Сендерге шамға арналған таза зәйтүн майын әкелсін» делінген. (Егерде көктегілер жердегілер сияқты болса, онда жердегілер де көктегілер сияқты болады.) Мидраш Құдай аспандағыларды жердегілерден артық көреді деп үйреткен, себебі Құдай аспандағыларды аспандағылардың арасында тұруға қалдырды, өйткені Шығу кітабы 25:8-де: «Мен олардың арасында тұруға арналған киелі үй жасасын» делінген. Шығу кітабы 27:20-ға сілтеме жасап, Гемара түсінде зәйтүн майын көру Тораның жарығын көруді білдіреді деп үйреткен. Бір мидраш Шығу кітабы 27:20-ға қатысты түсіндірме жасап, Еремия кітабы 11:16-да айтылғандай, Израильдің неге «жапырақты зәйтүн ағашы» сияқты болғанын түсіндірді. Мидраш оқығандай, зәйтүнді соққыға ұрып, ұнтақтап, арқанмен байлап, ақырында оның майын шығарады, сондықтан халықтар Израильді соққыға ұшыратады, түрмеге қамап, байлап, қоршап алады, ал ақырында Израиль күнәларынан өкініп, Құдай оған жауап береді. Мидраш екінші бір түсіндірмені ұсынды: барлық сұйықтықтар бір-бірімен араласып, бірақ май араласпайтыны сияқты, Израиль де, 5-заңның 7-тармағындағы бұйрыққа сай, өздерін бөлек ұстайды. Мидраш үшінші түсіндірмені ұсынды: май барлық сұйықтықпен араластырылғаннан кейін де жоғарыға көтеріледі, сондықтан Израиль, Құдайдың еркін орындағанша, Құдай оны жоғары қояды, Мұсаның 5-заңы 28:1-де айтылғандай. Мидраш төртінші түсіндірмені ұсынды: Ишая кітабы 60:3-де айтылғандай, Иерусалимдегі ғибадатхана бүкіл әлемге жарық берді. Бір мидрашта Мұсаға шатырда шам жағуды Құдай бұйырған, бірақ Құдайдың жарыққа мұқтаж болғаны үшін емес, ізраилдіктер Құдайға жарық беруі үшін, өйткені Құдай ізраилдіктерге жарық берді деп үйретілген. Мидраш мұны көретін адамның соқырмен бірге жүруімен салыстырды. Көрген кісі соқыр адамға жол көрсетуді ұсынды. Олар үйге кіргеннен кейін, соқыр кісі соқырдан шам жағып, оның жолын жарық қыл...

Мысырдан шығу кітабының 29 - тарауы

Бір мидраш былай дейді: Құдай қалағанда, Алтын бұзаудың тәуірліктері үшін еркек арқылы тәуірлікке шақыратын, мысалы, Шығу 29:1-де діни қызметкерлердің тағайындалуына қатысты: «Бір жас бұқаны (פַּר, пар) алыңыз», ал Құдай қалағанда, әйел арқылы тәуірлікке шақыратын, мысалы, Сандар 19:2-де: «Сендерге қызыл сиыр алып келсін (פָרָה, parah), кемшілігі жоқ, еш кемшілігі жоқ…». Бараиталар діни киімсіз құрбандық шалатын діни қызметкердің көктен өлімге кесуге жазаланатынын үйреткен. Рабби Аббаху рабби Йохананның (немесе кейбірлері рабби Симеонның ұлы рабби Елеазардың) атынан былай деді: Бараитаның үйретімі Шығу 29:9-дан алынған: «Арон мен оның ұлдарын белбеумен белбеулеп, үстіне бас киім байла. Содан кейін, Гемаралар діни киім киген кезде діни қызметкерлерге діни қызметкерлік берілгенін, ал діни киім кимеген кезде діни қызметкерліктен айырылып, діни қызметкер емес адамдар сияқты қаралатынын, егер олар діни қызмет атқарса, өлімге кесілетінін ойлады. Бір мидраш сұрады: Шығу 29:9-да Израильдің 70 ақсақалы болғаны айтылса, неге Сандар 11:16-да Құдай Мұсаға Израильдің 70 ақсақалын жинауға бұйрық берді? Мидраш тұжырым жасады: халық 11:1-де наразылық білдіріп, жаман сөз сөйлегенде, Құдай от жіберіп, лагерьтің бір бөлігін жалмап кеткенде, бұрынғы 70 ақсақалдың бәрі өртеніп кеткен. Мидраш жалғастырып, бұрынғы 70 ақсақал да Надаб пен Абиху сияқты жойылды деді, өйткені олар да (Шығу 24:11-де баяндалғандай) Құдайды көріп, дұрыс емес тамақ жеп, ішіп, ерінбей әрекет етті. Мидраш Надаб, Абиху және 70 ақсақал сол кезде өлуге лайық екенін үйретті, бірақ Құдай Тораны беруді қатты ұнатып, сол уақытты бұзғысы келмеді. Мишнада Шығу 29:27-де сипатталған діни қызметкерлердің қалай тербеліп, құрбандық шалу рәсімін орындағаны түсіндірілді. Даналар Шығу 29:27-дегі «тербеліп, көтеріліп» деген сөздерді діни қызметкердің құрбандықты алға, артқа, жоғары және төмен қарай жылжытатынын түсіндірді. Шығу 29:27-де «көтерілу» мен «тербелу» сөздерінің салыстырылуына байланысты, мидраш діни қызметкер тербеген сайын, ол сонымен қатар көтерілгенін тұжырымдады. Рабби Йоханан Шығу 29:29-дағы «Аронның киімі» деген сөздерді негізге ала отырып, Сандар 31:6-дағы «Мұса… Елазар ұлы Пинехасқа, киелі ыдыстарды алып, соғысқа аттанды» деген сөздерге сілтеме жасады. Алайда мидраш кітапта Сандар 31:6-дағы сөздер Келісім сандығына қатысты деп түсіндіріледі. Бір бараита Шығу 29:30-да Бас діни қызметкердің тағайындалуы мен Леуіліктер 16:32-де Йом Кипур мейрамын өткізу үшін қойылатын талаптар туралы айтылған сөздер арасында айырмашылық бар екенін атап өтті. Шығу 29:29-30-да былай делінген: «Аронның киген киімі оның ұлдарына беріледі. Олар сол киімдермен май жағу рәсіміне, діни қызметкерлікке тағайындалсын. Оның орнына діни қызметкер болып келген ұлы киетін киімді жеті күн бойы киіп жүрсін». Бұл тармақ діни қызметкерге қажетті киімдердің көбірек санын киіп, жеті күннің әрқайсысында майланғаннан кейін ғана бас діни қызметкер ретінде қызмет етуге рұқсат етілетінін көрсетті. Леуіліктер 16:32-де былай делінген: «Атасының орнына тағайындалған діни қызметкер күнәнің арамдығынан тазарсын». Бараита «Кім майланады және кім бағышталады» деген сөздерді майланған және қандай да бір жолмен бағышталған адамды білдіреді (ол рәсімнің кейбір бөлшектері алынып тасталса да, ол бағышталған болса). Бараита егер діни қызметкер үлкен киімдерді бір күн ғана киіп, жеті күннің әрқайсысында майланған болса немесе бір күн ғана майланған болса және жеті күн бойы үлкен киімдерді киіп жүрсе, онда оған Йом Кипур қызметін жүргізуге рұқсат етіледі деген қорытындыға келді. Шығу 29:30-да жеті күн бойы киімді көбірек кию керектігі айтылғанын ескерген Гемара, жеті күннің әрқайсысында май жағу қажет екендігін қандай Жазба мәтіні растайтынын сұрады. Гемраның жауабы бойынша, оны жоққа шығару үшін Тораның арнайы мәлімдемесінің қажет екендігіне сүйене аламыз. Яғни, Шығу 29:29: «Аронның киген киімі оның ұлдарына беріледі. Олар киіп май жағу рәсімінен өтіп, киіп бағышталады» деп шығаруға болады. Шығу 29:29 тармағында май жағу рәсімін кию мен көп киім киюді бір деңгейде қарастырғанымыздай, көп киім кию жеті күн бойы талап етілсе, май жағу рәсімін де жеті күн бойы орындау керек еді. Рабби Елиезер «Мен балаларыммен сол жерде кездесемін және Менің даңқыммен ол қасиетті болады» деген Шығу 29:43-тегі сөздерді Құдай болашақта ізраилиялықтармен кездесіп, олардың арасында қасиетті болатынын білдіреді деп түсіндірді. Мидраш бұл оқиғаның Табұрнаттың қасиеттілік күнінің сегізінші күнінде болғанын, Леуіліктер 9:1-де баяндалғанын айтады. Леуіліктер 9:24-те баяндалғандай, «барлық халық көргенде, олар айқайлап, беттеріне құлады». Мекхилта «Мен балаларыммен сол жерде кездесемін және ол Менің даңқыммен қасиетті болады» деген Шығу 29:43-тегі сөздерді Леуіліктер 10:3-те Мұса айтқан сөздерге сілтеме жасайды: «Бұл Раббың айтқан нәрсе: «Менің жаныма жақын болғандар арқылы Мен қасиетті боламын». Гемара Шығу 29:43-тегі Табұрнаттың «Менің даңқыммен» қасиетті болатыны туралы хабарламаны Надаб пен Абихудың өліміне сілтеме жасайды. Гемара «Менің даңқыммен» (bi khevodi) емес, «Менің құрметті жандарыммен» (bi khevuday) деп оқу керек деп үйретті. Гемара Құдай Мұсаға Шығу 29:43-те Табұрнатты Надаб пен Абихудың өлімі арқылы қасиетті ететінін айтқанын, бірақ Мұса Құдайдың мағынасын Надаб пен Абиху Леуіліктер 10:2-де қайтыс болғанға дейін түсінбегенін үйретті. Аронның ұлдары қайтыс болғанда, Мұса Аронға Леуіліктер 10:3-те Аронның ұлдары тек Құдайдың даңқы қасиетті болуы үшін қайтыс болғанын айтты. Арон оның ұлдары Құдайдың құрметті жандары екенін сезгенде, үнсіз қалды, Леуіліктер 10:3-те баяндалғандай, «Арон үнсіз қалды» және Арон осы үнсіздігі үшін сыйлық алды. Йошуа бен Леви Шығу 29:46-дағы «Олар Менің құдайларыммын және Мен оларды Мысыр жерінен шығардым, Мен олардың арасында тұрамын» деген сөздерді ізраилиялықтар тек Құдай оларға Табұрнатты салуды көріп қалғандықтан ғана Мысырдан шыққандығын білдіреді деп түсіндірді.

Мысырдан шығу 30-шы тарау

Раввин Жозе Мысырдан шығу кітабының 30:2-тарауындағы ішкі құрбандық тақтың өлшемдері сыртқы құрбандық тақтың мөлшерін түсіндіруге көмектеседі деп талас етті. Раввин Иуда сыртқы құрбандық тақ раввин Жозе ойлағаннан да кең болса, ал раввин Жозе сыртқы құрбандық тақ раввин Иуда ойлағаннан да биік болды деді. Раввин Жозе Мысырдан шығу кітабының 27:1-тарауындағы «ұзындығы бес шынтақ, ені бес шынтақ» деген сөздерді тура мағынасында түсіну керек деді. Бірақ раввин Иуда Мысырдан шығу кітабының 27:1-тарауында «шаршы» (רָבוּעַ, равуа) сөзі қолданылғанын, Езекиел кітабының 43:16-тарауында да «шаршы» (רָבוּעַ, равуа) сөзі қолданылғанын атап өтті. Раввин Иуда Езекиел кітабының 43:16-тарауында өлшем ортасынан өлшенгендей (яғни өлшем жалпы мөлшерінің тек бір бөлігін ғана көрсетеді), сондықтан Мысырдан шығу кітабының 27:1-тарауындағы өлшемдер де ортасынан өлшенуі керек деді (осылайша, раввин Иуданың пікірінше, құрбандық тақтың әр жағы 10 шынтақ болған). Гемара Езекиел кітабының 43:16-тарауын осылай түсінуге болатынын түсіндірді, себебі Езекиел кітабының 43:16-тарауында «ошақ 12 шынтақ ұзындықта, 12 шынтақ ендікте, шаршы» делінген, ал одан әрі «оның төрт жағына» дейді, бұл өлшем ортасынан алынғанын көрсетеді (яғни белгілі бір нүктеден бастап барлық бағытта 12 шынтақ, демек ортасынан). Бірақ раввин Жозе «шаршы» сөзі құрбандық тақтың биіктігіне қатысты қолданылғанын айтты. Раввин Иуда Мысырдан шығу кітабының 27:1-тарауындағы «оның биіктігі үш шынтақ болсын» деген сөздерді тура мағынасында түсіну керек деді. Бірақ раввин Жозе Мысырдан шығу кітабының 27:1-тарауында «шаршы» (רָבוּעַ, равуа) сөзі қолданылғанын, Мысырдан шығу кітабының 30:2-тарауында да «шаршы» (רָבוּעַ, равуа) сөзі қолданылғанын атап өтті. Раввин Жозе Мысырдан шығу кітабының 30:2-тарауында құрбандық тақтың биіктігі оның ұзындығынан екі есе жоғары болған сияқты, Мысырдан шығу кітабының 27:1-тарауында да биіктігі оның ұзындығынан екі есе жоғары деп түсіну керек деді (осылайша құрбандық тақтың биіктігі 10 шынтақ болды). Раввин Иуда раввин Жозедің қорытындысына күмән келтірді, себебі діни қызметкерлер құрбандық тақтада қызмет ету үшін жерден 10 шынтақ биіктікте тұрса, халық оларды ауладан сырттан көретін болар еді. Раввин Жозе раввин Иудаға Сандар кітабының 4:26-тарауында «перделер, сондай-ақ қақпа есігінің алдындағы перде, киелі шатыр мен құрбандық тақтың жанында» делінгенін еске салды, бұл киелі шатырдың биіктігі 10 шынтақ болғаны сияқты, құрбандық тақтың биіктігі де 10 шынтақ екенін көрсетеді. Мысырдан шығу кітабының 38:14-тарауында «бір жағындағы перделер он бес шынтақ болды» делінген (ауланың қабырғаларының биіктігі 15 шынтақ екенін көрсетеді). Гемара раввин Жозе түсіндіргендей, Мысырдан шығу кітабының 27:18-тарауындағы «биіктігі бес шынтақ» деген сөздер құрбандық тақтың жоғарғы жиегінен перделердің жоғарғы жағына дейінгі аралықты білдіреді. Раввин Жосе айтуынша, Мысырдан шығу кітабының 27:1-тарауындағы «оның биіктігі үш шынтақ» деген сөздер террасаның шетінен (құрбандық тақтың бір жағынан) құрбандық тақтың жоғарғы жағына дейінгі аралықты білдіреді. Бірақ раввин Иуда діни қызметкердің шатырдан тыс жерде көрінетінін мойындады, бірақ оның қолындағы құрбандық көрінбейтінін айтты. Мишна Мысырдан шығу кітабының 30:7-тарауындағы хош иісті заттарды ұсынуға жарамсыз құрбандықтарды жеумен байланысты жаза қолданылмайтынын үйретті.

Мысырдан шығу кітабының 28 - тарауы

Шығыс кітабының 28:2-сін түсіндіре отырып, «Ағаң Һаронға салтанатты және әсем киімдер жаса» деген сөздерге Нахманид, Бас діни қызметкердің киімі, Тора берілген кезде монархтар киген киімдерге ұқсас екенін айтты. Нахманид, Шығыс кітабының 28:4-тегі «тігілген жұқа матадан жасалған көйлек» патшалық киім екенін, дәл 2 Самуил кітабының 13:18-де Дәуіттің қызы Тамар киген киім сияқты екенін түсіндірді. Шығыс кітабының 28:4-тегі «митра» монархтардың арасында белгілі болған, себебі Езекиел кітабының 21:31-де Яһуда патшалығының құлауы туралы айтылғанда: «Митра алынып тасталады, тәж алынып тасталады» делінген. Нахманид ефод пен кеуде қалқанының да патшалық киімдер екенін, ал Бас діни қызметкердің маңдайына киетін тақта патшаның тәжіндей екенін үйретті. Соңында, Нахманид Бас діни қызметкердің киімі (Шығыс кітабының 28:5-тегі сөздермен) «алтыннан», «көк түсті жіптен» және «қызғылт түсті жіптен» жасалғанын атап өтті, бұл әрқайсысы патшалықтың символы болды. Маймонид Құдайдың Шығыс кітабының 28:41-де киелі шатырда қызмет ету үшін діни қызметкерлерді таңдағанын және құрбандықтарды ұсынуды, исраилдіктерді сол кездегі ғибадаттан арылуға және оларды дұғаға баруға итермелеу үшін ауыспалы қадамдар ретінде белгілегенін айтты. Маймонид Құдайдың жаратылыста жануарларды бірте-бірте дамытатынын түсіндірді. Мысалы, сүтқоректілер туғанда өте нәзік болады және құрғақ тағам жей алмайды, сондықтан Құдай оларға құрғақ тағам жей алатын уақытқа дейін сүт беретін сүтпен қоректену үшін сүт бездерін сыйлады. Сол сияқты, Маймонид Құдайдың көптеген заңдарды уақытша шара ретінде енгізгенін айтты, өйткені исраилдіктердің бірден әдеттегі барлық нәрселерін тоқтатуы мүмкін емес еді. Сондықтан Құдай Мұсаны исраилдіктерді (Шығыс кітабының 19:6-ға сәйкес) «діни қызметкерлердің патшалығы және қасиетті ұлт» етуге жіберді. Бірақ сол замандағы ғибадатқа қатысты жалпыға ортақ дәстүр – жалған құдайларға табынушылық ғибадатханаларда мал құрбандығы болды. Сондықтан Құдай исраилдіктерге осы ғибадат түрлерін тоқтатуды бұйырған жоқ, оларға осы қызметті жалғастыруға рұхсат берді. Құдай бұрын жалған құдайларға табынушылыққа қызмет еткен нәрсені Өзінің қызметіне ауыстырды және исраилдіктерге Құдайға сол сияқты қызмет етуді бұйырды – яғни киелі орын салуға (Шығыс кітабының 25:8), Құдай атына құрбандық тастағын орнатуға (Шығыс кітабының 20:21), Құдайға құрбандық шалуға (Леуіліктер кітабының 1:2), Құдайға иіліп тағзым етуге және Құдай алдында құрбандықтарды жағып жіберуге. Құдай осылардың бәрін басқа ешкімге істеуге тыйым салды және ғибадатханада қызмет ету үшін діни қызметкерлерді таңдады: «Олар Маған діни қызметкерлік қызмет атқарады» (Шығыс кітабының 28:41). Осылайша Құдай жалған құдайларға табынушылықтың іздерін жойып, Құдайдың бар екендігі мен біреулігінің ұлы қағидасын орнатты. Бірақ Маймонидтің айтуынша, құрбандыққа қатысты Құдайдың өсиеттерінің басты мақсаты құрбандыққа қатысты қызмет емес еді; керісінше, жалбарыну, дұға және ғибадаттың осыған ұқсас түрлері негізгі мақсатқа жақын. Сондықтан Құдай құрбандықтарды тек бір ғибадатханада ғана (Мысалы, 12:26-ны қараңыз) және діни қызметкерлікті тек белгілі бір отбасының мүшелеріне ғана берді. Маймонидтің айтуынша, бұл шектеулер құрбандыққа құлшылық етуді шектеуге көмектесті және Құдай құрбандыққа құлшылық етуді мүлдем жоюды қажет деп таппады. Бірақ Құдайдың жоспарында дұға мен жалбарынғанды барлық жерде және әр адам ұсына алады, цицит (Сандар кітабының 15:38) және тефиллин (Шығыс кітабының 13:9, 16) және осыған ұқсас қызмет түрлері болуы мүмкін.

Мысырдан шығу 27-ші тарау

Гюнтер Плаут римдіктер ғибадатхананы қиратқаннан кейін, яһудилер Чиққану 27:20–21 аяттарындағы менораны жарықтандыру туралы пәрменді сақтауға тырысып, синагогта үнемі жанған шам, нер-тамид жаққандарын хабарлады. Алғашқыда яһудилер нер-тамидты синагогтың батыс қабырғасындағы сандыққа қарсы қойған, бірақ кейін оны сандықтың жанындағы ойысқа, содан кейін сандықтың үстіне ілінген шамға көшірген. Плауттың сөзіне қарағанда, нер-тамид Құдайдың қасырлығын, ғибадатханадан шыққандай рухани жарықты бейнелейтін болған.

Мысырдан шығу кітабының 28 - тарауы

Ескеріліп отырғаны, Шығу 28:1-де Һарон мен оның әулеті «құдай қызметшілері» ретінде таныстырылады, ал термин одан әрі нақтыланбаған. Плаут бұл институт сол кезде жақсы танымал болған (мысырлықтар мен мадияндықтардың діни қызметкерлері болған) немесе оқиға кейінірек, діни қызметкерлер мен олардың жұмысы жақсы белгілі болған кезден алынған деген қорытындыға келді. Ғалымдар діни қызметкерлердің киімдерін шынайы емес, күрделі және әсем деп тапты, олар шөлде тіршілік етуге лайық емес. Дегенмен, Плауттың пікірінше, мәтінде кейінгі заманның безендірулері болғанымен, ол Израильдің ерте замандарынан келген дәстүрлерді де баяндайды деуге негіз бар. Шығу 28:2-де Һарон мен оның ұлдары үшін «даңқ пен сұлулық үшін» киім жасау туралы нұсқауды оқыған Умберто Кассуто, бұл киімдер оның жоғары мәртебесіне сай киелілік деңгейін көрсететінін түсіндірді. Нахум Сарна Құдайдың Һарон мен оның ұлдары үшін арнайы киімдерді белгілегенін, олар олардың лауазымының белгісі болғанын, сондықтан киелі орынды басқалардан ажырату мүмкін болғандай, олар да басқалардан ерекшелене алатынын жазды. Шығу 28:2-дегі «даңқ пен сұлулық үшін» деген сөздерді оқыған Ричард Эллиотт Фридман сұлулықтың шабыттандыратын және құнды екенін, ал дін сезімдердің жауы емес екенін айтты. Сарна атап көрсеткендей, Шығу кітабының 28-тарауы діни қызметкерлердің қызмет еткенде жалаңаяқ жүргенін айтпайды. Кэрол Майерс діни қызметкерлердің киелі жерде аяқ киім кимегенін болжады, Шығу 3:5-те Құдай Мұсаға тұрған жері киелі болғандықтан аяқ киімін шешуге бұйрық бергенін еске салды. Плауттың мәлімдемесіне сәйкес, Шығу 28:2–43-те санамаланған діни киімдер қазіргі католик және грек православие шіркеулерінде қолданылатын киімдердің тікелей алдындағысы болып табылады, олардың діни қызметкерлері – әсіресе епископтары – қызмет еткенде ұқсас киімдер киеді. Синагогада да Тора кітабы безендіріліп, кестеленген шапанмен жабылады және анар мен қоңыраулармен әшекейленеді. Нили Фокс Сандар 15:37–40-та айтылған, жүннен жасалған қызғылт көк түсті арқанның діни қызметкердің бас киіміне бекітілуінің Шығу 28:37-де айтылған арқанмен бірдей болуының кездейсоқ еместігін жазды. Фокс ізраилдіктердің киімдеріндегі цициттер оларды Құдайға қасиетті деп тануға және оларды діни қызметкерлермен символдық байланысқа енгізуге арналғанын түсіндірді. Осылайша, ізраилдіктер Құдайға да, заңдарды бақылауды қамтамасыз ететін діни қызметкерлерге де адалдығын білдірді. Плаут, Шығу 28:41-де Мұсаға Һарон мен оның ұлдарын майлау туралы Құдайдың бұйрығын оқып, майлаудың ежелгі заманда діни қызметкерлерді немесе патшаларды лауазымға енгізу үшін қолданылатын әдеттік рәсім болғанын хабарлады. Майлау майы жақсылықтың символы болды, ал оны күнделікті қолдану (әсіресе кейінгі Римде) жақсы өмірдің белгісі болды. Басқа май құю құдайдың құрметіне ие болуды немесе оған арналуды білдірді. Израильдіктер майлауға негізінен зәйтүн майын, бабылдықтар – кунжут майын және жануар майларын, ал мысырлықтар – бадам майын және жануар майларын қолданды.

Мысырдан шығу кітабының 29 - тарауы

Эверетт Фокс «даңқ» (כְּבוֹד, kevod) және «қасарысқандық» (כָּבֵד לֵב, kaved lev) – «Шығу» кітабындағы бірлік сезімін тудыратын маңызды сөздер екенін атап өтті. Сол сияқты, Уильям Пропп «Шығу» кітабында қайта-қайта кездесетін тақырып ретінде ауырлық, даңқ, байлық және мықтылықты білдіретін kvd түбірін анықтады: Мұса «Шығу» 4:10-да ауыр сөйлеу қабілетінен, ал «Шығу» 17:12-де ауыр қолдардан қиналды; Фараонның жүрегі «Шығу» 7:14; 8:11, 28; 9:7, 34; және 10:1-де берік болды; Фараон Израиль халқының еңбегін «Шығу» 5:9-да ауырлатты; Құдай жауап ретінде «Шығу» 8:20; 9:3, 18, 24; және 10:14-те ауыр апаттар жіберді, осылайша «Шығу» 14:4, 17 және 18-де Фараоннан Құдайдың құдіретін жоғарылатты; кітаптың мәні Алланың отты даңқының түсуімен аяқталады, ол алдымен Синай тауына, кейін «Шығу» 19:16; 24:16–17; 29:43; 33:18, 22; және 40:34–38-де Палатқа түсті.

Литургияда

Мысырдан шығу кітабының 29:38–39 аяттарында дін қызметкерлері күн батқанда шалуға тиіс болған тұрақты құрбандық, еврей тілінде "минха" немесе "сыйлық" деп аталатын кешкі намаздың белгісі болды.

Жалпы

Паршаға арналған хафтара Езекиел кітабының 43:10–27 тарауларында келтірілген.

Парашахпен байланысы

Езекиел кітабындағы параша және хафтара Құдайдың қасиетті құрбандық тағы мен оның киеленуін сипаттайды – парашада шөлдегі ғибадатханада, ал хафтарада Езекиелдің болашақ ғибадатхана туралы көрінісінде. Екеуі де құдіретті пайғамбарлар арқылы жеткізілген жоспарларды баяндайды: парашада Мұса, ал хафтарада Езекиел.

Арнайы демалыс күнімен байланысы

Шаббат Захор, Пуримге дейінгі сенбі күні, яһудилер Deuteronomi 25:17–19-ды оқиды, онда яһудилерге: "Амалек исраилдіктерге жасаған шабуылды естеріңде сақтаңдар" (зако́р, за́ко́р) деп нұсқау беріледі. Шаббат Захордың хафтарасы, 1 Самуил 15:2–34 немесе 1–34, Саулдың Амалекпен кездесуін және Саул мен Самуилдің Амалек патшасы Агагқа қатысты әрекеттерін сипаттайды. Пурим, өз кезегінде, Естердің (кейбір раввиндік әдебиеттерде Саулдың ұрпағы деп есептеледі) және яһуди халқының Хаманның яһудилерді өлтіру жоспарынан жеңіске жеткені туралы оқиғаны еске түсіреді, бұл оқиға Естер кітабында баяндалған. Естер 3:1 Хаманды Агагтың ұрпағы, демек Амалек ұрпағы деп көрсетеді. Сандар 24:7 Агагтықтардың Амалектермен бір екенін анықтайды. Басқа бір мидрашта Саулдың Агаг патшасын тұтқындауы мен Самуилдің оны өлтіруі арасында Агагтың баласы болғаны айтылады, және Хаман осы баладан тараған.

Киелі кітап

Шығу 39:1–31 (қасиетті киімдер жасау). Леви 6:3 (зығыр киген діни қызметкер); 16:4–33 (зығыр киген бас діни қызметкер). Ережелер 22:11 (жүн мен зығырды біріктіру). 1 Самуил 2:18 (зығыр киген діни қызметкер); 22:18 (зығыр киген діни қызметкерлер). 2 Самуил 6:14 (Дәуіт құлшылық еткенде зығыр киді). Езекиел 10:76 (зығыр киген қасиетті адам); 44:17–18 (зығыр киген діни қызметкерлер). Даниял 10:5 (зығыр киген киелі адам); 12:6–7 (зығыр киген киелі адам). Псалм 29:2 (Құдайдың қасиеттілігі); 77:21 (Мұса мен Һарон); 93:5 (Құдайдың қасиеттілігі); 99:6 (Мұса мен Һарон); 106:16 (Мұса мен Һарон); 115:10,12 (Аронның үйі); 118:3 (Аронның үйі); 133:2 (Аронды майлау). 1 Тарих 15:27 (Дәуіт пен левилер құлшылық еткенде зығыр киді). 2 Тарих 5:12 (Левилер құлшылық еткенде зығыр киеді).

Раби емес ерте кезеңдері

Фило. Аллегориялық түсіндірмелер 1 кітап 26:81; 3 кітап 40:118; Ыбырайымның көшіп кетуі туралы 18:103; Мұсаның өмірі туралы 2:29:150–51; Арнайы заңдар 1:51:276. Александрия, Египет, біздің заманымыздың 1-ғасырының басында. Мысалы, Филонның еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Чарльз Дюк Йонг аударған, 34, 63, 263, 504, 560 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1993 жыл. Иосиф Флавий. Яһудилердің соғысы, 5:5:7. Шамамен 75 жыл. Мысалы, Иосиф Флавийдің еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Уильям Уистон аударған, 708 бет. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1987 жыл. Иосиф Флавий, Яһудилердің ежелгі тарихы 3:6:1–3:10:1. Шамамен 93–94 жылдар. Мысалы, Иосиф Флавийдің еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Уильям Уистон аударған, 85–95 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1987 жыл.

Классикалық раввиндік

Мишна: Йома 7:5; Сукка 5:3; Сота 9:12; Зевахим 4:3; Менахот 5:6, 8:4–5; Керитот 1:1; Тамид 3:9, 7:1; Кинним 3:6. Израиль жері, шамамен 200 ж.б. Мысалы, "Мишна: Жаңа аударма" кітабында. Жақып Нойснердің аудармасы, 277, 289, 464, 705, 743, 749–50, 867, 871, 889 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988. Тосефта: Сота 7:17; Менахот 6:11, 7:6, 9:16. Израиль жері, шамамен 250 ж.б. Мысалы, "Тосфета" кітабында: Еврей тілінен аударғанда, жаңа кіріспемен. Жақып Нойснер аударған, 1-том, 865-бет; 2-том, 1430–31, 1435, 1448 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002 жыл. Иерусалим Талмуды: Халла 20а; Шаббат 20б; Песахим 35а, 57а, 62а; Шекәлім 38б; Йома 3а, 5а, 6б, 8б, 14а–15а, 16а, 20а–b, 21б, 36а–b, 49б–50а; Сукка 29б; Мегилла 17а; Чагига 1б, 14б, 28а; Сота 24б, 34б; Шевуот 6б; Хорайот 14б. Тиберия, Израиль жері, шамамен 400 ж.б. Мысалы, "Талмуд Йерушальми". Редакторлар: Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус, 11, 13, 18–22, 26–27, 37, 46, 49 томдары. Бруклин: Mesorah Publications, 2008–2020. Мидраш Танхума Тетзаве. 5–10 ғасырлар. Мысалы, "Метсуда Мидраш Танхума": Шемос II. Аударған және түсіндірген Аврохом Дэвис; редактор Жаков Ю. Х. Пупко, 4-том (Шемос 2-том), 145–205 беттер. Монси, Нью-Йорк: Eastern Book Press, 2004 жыл. Бабыл Талмуды: Берахот 26б, 57а; Шаббат 12а, 21а, 31а, 63б, 113б–14а; Эрувин 4а; Песахим 16б, 24а, 59а–b, 72б, 77а, 92а; Йома 5а–b, 7а–b, 14а–b, 15а, 31б, 33а–b, 45б, 52б, 57б, 58б, 61а, 68б, 71б–72б; Сукка 5а, 37б, 49б; Таанит 11б; Мегилла 12а–b, 29б; Чагига 26б; Йевамот 40а, 60б, 68б, 78б, 87а, 90а; Недарим 10б; Назир 47б; Сота 9б, 36а, 38а, 48а–b; Гиттин 20а–b; Бава Батра 8б, 106б; Санхедрин 12б, 34б, 61б, 83а–b, 106а; Маккот 13а, 17а, 18а–b; Шевуот 8б, 9б–10б, 14а; Авода Зара 10б, 23б, 39а; Зевахим 12б, 17б, 19а, 22б–23а, 24б, 26а, 28б, 44б, 45б, 59б, 83б, 87а, 88а–b, 95а, 97б, 112б, 115б, 119б; Менахот 6а, 11а, 12б, 14б, 25а, 29а, 36б, 42б, 49а, 50а–51а, 61а, 73а, 83а, 86а–b, 89а, 98б; Хуллин 7а, 138а; Арахин 3б–4а, 16а; Керитот 5а; Мейла 11б, 17б; Нидда 13б. Сасанидтер империясы, 6 ғасыр. Мысалы, "Талмуд Бавли". Редакторлар: Исраэль Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: Mesorah Publications, 2006 жыл.

Орта ғасырлар

Бед. Киелі Шатыр және оның ыдыстары, сондай-ақ діни қызметкерлердің киімдері туралы. Монквермаут, Англия, 720-ші жылдар. Бедтің «Шатыр туралы» еңбегінде. Артур Г. Холдер аударған. Ливерпуль: Ливерпуль университетінің баспасы, 1994. Шығу Рабба 36:1–38:9. 10 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Шығу. Симон М. Лерман аударған, 3-том, 436–57 беттер. Лондон: «Сончино» баспасы, 1939 жыл. Саадия Гаон. Нанымдар мен пікірлер кітабы, 2:11; 3:10. Бағдад, Вавилония, 933 жыл. Самуэль Розенблатт аударған, 125, 177 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1948 жыл. Раши. Түсіндірме. Шығу 27–30-тараулар. Трой, Франция, 11 ғасырдың соңы. Мысалы, Раши. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және толықтырылған. Yisrael Isser Zvi Herczeg аударған және түсіндірген, 2:375–421 беттер. Бруклин: «Месора» баспасы, 1994 жыл. Рашбам. Тораға түсіндірме. Троя, 12 ғасырдың басында. Мысалы, Рашбамның «Шығу туралы түсіндірмесі: Аннотацияланған аударма» еңбегінде. Мартин И. Локшин редакциялап, аударған, 351–84 беттер. Атланта: Scholars Press, 1997 жыл. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсіндірме. Франция, 1153 жыл. Мысалы, Ибн Езраның «Пятикнижиеге түсіндірме: Шығу (Шемот)» еңбегінде. Х. Норман Стрикман және Артур М. Сильвер аударған және түсіндірген, 2-том, 583–628 беттер. Нью-Йорк: «Menorah Publishing Company» баспасы, 1996 жыл. Маймонид. Аң-таң болғандарға арналған нұсқаулық, 1-бөлім, 25-тарау; 3-бөлім, 4, 32, 45, 46, 47-тараулар. Каир, Мысыр, 1190 жыл. Мысалы, Мұса Маймонидтің «Аң-таң болғандарға арналған нұсқаулық» еңбегінде. Майкл Фридландер аударған, 34, 257, 323, 357, 362, 369 беттер. Нью-Йорк: Dover Publications, 1956 жыл. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Хизкияһу бен Маноах. Чизкуни: Тораға түсіндірме. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 595–610 беттер. Иерусалим: Ktav Publishers, 2013 жыл. Нахманид. Тораға түсіндірме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Рамбан (Нахманид): Тораға түсіндірме. Чарльз Б. Шавель аударған, 2-том, 471–509 беттер. Нью-Йорк: Shilo Publishing House, 1973 жыл. Зохар 2:179b–187b. Испания, 13 ғасырдың соңы. Мысалы, «Зохар» кітабында. Гарри Сперлинг пен Морис Саймон аударған, 5 томдық. Лондон: «Сончино» баспасы, 1934 жыл. Бахья бен Ашер. Тораға түсіндірме. Испания, 14 ғасырдың басында. Мысалы, Мидраш Раббину Бачья: Рабби Бачья бен Ашердің Тораға түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 4-том, 1276–310 беттер. Иерусалим: Lambda Publishers, 2003 жыл. Якуб бен Ашер (Баал Ха Турим). Тораға түсіндірме. 14 ғасырдың басында. Мысалы, Бағал Хатурим Хумаш: Шемос/Шығу. Eliyahu Touger аударған, Avie Gold редакциялаған, 2-том, 845–79 беттер. Бруклин: «Месора» баспасы, 2000 жыл. Ысқақ бен Мұса Арама. Акедат Ижак (Исақты байлау). 15 ғасырдың соңы. Мысалы, Ицхак Арама. Акейдат Ицхақ: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және қысқарған, 1-том, 471–83 беттер. Нью-Йорк, Lambda Publishers, 2001 жыл.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванел. Тораға түсініктеме. Италия, 1492 және 1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға қатысты таңдалған түсініктемелер: 2-том: Шемос / Exodus. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 329–68 беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Ыбырайым Саба. Зерор ха Мор (Мырра түйіршігі). Фес, Марокко, шамамен 1500 жылы. Мысалы, "Тзрор Хамор: Тораға түсініктеме" (Tzror Hamor: Torah Commentary) - рабби Авраам Сабаның. Елияху Мунктің аудармасы мен түсіндірмесі, 3-том, 1123–46 беттер. Иерусалим, Ламбда баспасы, 2008 жыл. Обадия Бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Тәржіме және түсіндірме жазбалар Raphael Pelcovitz, 432–43 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Мұше Әлшіх. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жылы. Мысалы, Моше Алшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 551–62 беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000 жыл. Шломо Ефрем Лунцшиц. Кли Якар. Люблин, 1602 жыл. Мысалы, Кли Якар: Шемос. Элиу Левин аударған, 2-том, 225–72 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2007 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Жазушы: Ханох Хенох Эрзон. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешелдің шығармасында. Ханукас Хатора: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Аударған: Авраам Перец Фридман, 189–90 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004 жыл. Томас Хоббс. Левиафан, 3:34, 40, 42-баптар. Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсон редакциялаған қайта басып шығару, 431, 503–04, 572, 585 беттер. Хармондсворт, Англия: "Пингвин классикасы", 1982 жыл. Саул Леви Мортейра. Дэвид Масияның мақтау сөздері. Будапешт, 1652 жыл. "Оны көзінің қарашығындай қорғады". Амстердам, 1645 жыл. Марк Саперштейннің. Амстердамдағы жер аударылу: Саул Леви Мортейраның "Жаңа яһудилер қауымына" арналған уағыздары, 527–35 беттер. Цинциннати: Еврей одағы колледжінің баспасы, 2005 жыл. Эдвард Тейлор. "18. Ойлану. Ев. 13.10. Бізде құрбандық үстелі бар". Алдын ала ойланулар: бірінші серия. Кембридж, Массачусетс: 18 ғасырдың басында. Гарольд Блумның кейіпкері. "Америкалық діни өлеңдер", 21–22 беттер. Нью-Йорк: Америка кітапханасы, 2006 жыл. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Шайим бен Аттарда. Ор Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 2-том, 788–814 беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Яков Кули мен Ицхак Магризо. Мен Ло'ез. Константинополь, 1746 жыл. Якоб Кули мен Ицхак Магризода. "Тора антологиясы: Мен Ло'ез". Арий Каплан аударған, 9-том, 141–265 беттер. Иерусалим: Мознаим баспасы, 1990 жыл. Бресловтық Нахман. Ұстаздық. Братслав, Украина, 1811 жылға дейін. Ребе Нахманның Торасында: Бреслов апталық Тора оқу туралы түсінік: Еврей жазбалары. Жариялаған: Хаим Крамер; редактор: Y. Холл, 223–31 беттер. Иерусалим: Бреслов ғылыми-зерттеу институты, 2011 жыл. Самсон Рафаэль Хирш. Алғашқы бес кітап: Мысырдан шығу. Айзек Левидің аудармасы, 2-том, 509–75 беттер. Гейтсхед: "Judaica Press" басылымының 1999 жылғы 2-ші басылымы. Бастапқыда "Der Pentateuch" деп жарияланды. Франкфурт, 1867–1878 жылдар. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 3-том, 858–66 беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012 жыл. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Емет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Еметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 123–27 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998 жыл. 2012 жылы қайта басылған. Александр Алан Штайнбах. "Димаштық патшайым: Жастарға арналған Киелі кітаптағы 54 әңгіме" кітабының 61–64 беттерінде қарастырылған. Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936 жыл. Бенно Якоб. Киелі кітаптың екінші кітабы: Мысырдан шығу. Лондон, 1940 жыл. Уолтер Джейкобтың аудармасы, 809–28 беттер. Хобокен, Нью-Джерси: Ktav баспасы, 1992 жыл. Томас Манн. Жүсіп пен оның ағалары. Джон Э. Вудстың аудармасы, 382 бет. Нью-Йорк: Альфред А. Кнопф, 2005 жыл. Бастапқыда "Жозеф пен оның бауырлары" деп жарияланды. Стокгольм: Берман Фишер баспасы, 1943 жыл. Айзек Мендельсон. "Урим мен Туммим" "Испан тілінің түсіндірме сөздігі" 4-ші том, 739–40 беттер. Нэшвилл, Теннесси: Абингдон баспасы, 1962 жыл. Умберто Кассуто. "Шығу" кітабының түсіндірмесі. Иерусалим, 1951 жыл. Израиль Абрахамс аударған, 369–92 беттер. Иерусалим: Магнес баспасы, Еврей университеті, 1967 жыл. Моше Гринберг. "Урим мен Туммим" "Encyclopaedia Judaica" кітабының 16-шы томындағы 8–9 беттерінде. Иерусалим: Кетер баспасы, 1972 жыл. Кэрол Л. Мейерс. Шатырдағы менора. Миссула, Монтана: Scholars Press, 1976 жыл. Элий Мунк. Тораның шақыруы: Мұсаның бес кітабына қатысты түсіндірмелер мен пікірлер жинағы. E. S. Mazer аударған, 2-том, 392–425 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1995 жыл. Бастапқыда "La Voix de la Thora" деп жарияланды. Париж: Fondation Samuel et Odette Levy, 1981 жыл. Виктор (Авигдор) Хуровиц. "Табernacle құрылысы туралы діни есеп". "Журнал Американдық Шығыстану қоғамы", 105-том, 1-сан (қаңтар-наурыз 1985): 21–30 беттер. Ранон Катзофф. "Suffragium in Exodus Rabbah 37.2". "Классикалық филология", 81-том, 3-сан (шілде 1986): 235–40 беттер. Пинхас Х. Пели. Тора бүгін: Жаңаша түсініктер. 85–89 беттер. Вашингтон, округ Колумбия: B'nai B'rith Books, 1987 жыл. Нахман Авигад. "«Құдай үйінен» табылған жазулы анар". "Библиялық археолог", 53-том, 3-сан (қыркүйек 1990): 157–66 беттер. Марк С. Смит. "Құдайдың ерте тарихы: Ежелгі Израильдегі Яхве және басқа да құдайлар", 10 бет. Нью-Йорк: HarperSanFrancisco, 1990 жыл. (Мысырдан шығу 26–40). Харви Дж. Филдс. "Біздің заманымызға арналған Тораға түсініктеме: 2-том: Мысырдан шығу және Левит", 69–76 беттер. Нью-Йорк: UAHC Press, 1991 жыл. Нахум М. Сарна. "JPS Тораға түсініктемесі: Мысырдан шығу: дәстүрлі еврей мәтіні жаңа JPS аудармасымен", 175–95 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1991 жыл. Нехама Лейбовиц. "Шемотқа (Мысырдан шығу) жаңа зерттеулер", 2-том, 508–34 беттер. Иерусалим: Haomanim Press, 1993 жыл. 2010 жылы "Апталық парашадағы жаңа зерттеулер" деп қайта басылды. Ламбда баспасы. Уолтер Брюггеманн. "Мысырдан шығу кітабы". "Жаңа түсіндірмеші кітап". Редактор: Leander E. Keck, 1-том, 902–17 беттер. Нэшвилл: Abingdon Press, 1994 жыл. Джудит С. Антонелли. "Табernacle". "Құдайдың бейнесінде: Тораға феминистік түсініктеме", 203–12 беттер. Нортвейл, Нью-Джерси: Jason Aronson, 1995 жыл. Эллен Франкель. "Мириамның бес кітабы: Тораға әйелдің түсініктемесі", 133–35 беттер. Нью-Йорк: G. P. Putnam's Sons, 1996 жыл. В. Гүнтер Плаут. "Гафтараға түсініктеме", 195–202 беттер. Нью-Йорк: UAHC Press, 1996 жыл. Сорель Голдберг Лоэб және Барбара Байндер Кадден. "Тораны оқыту: Түсініктер мен іс-шаралар қоймасы", 134–39 беттер. Денвер: A. R. E. Publishing, 1997 жыл. Корнелис Ван Дам. "Урим мен Туммин: Ежелгі Израильдегі аян беру құралы". Винона Лейк, Индиана: Eisenbrauns, 1997 жыл. Адин Стейнсальц. "Жай сөздер: Өмірдегі маңызды нәрселер туралы ойлар", 156 бет. Нью-Йорк: Simon & Schuster, 1999 жыл. "Мысырдан Левитке дейін: Библияға әйел серігі (Екінші серия)". Редактор: Аталья Бреннер, 34, 38 беттер. Шеффилд: Sheffield Academic Press, 2000 жыл. Сара Пааше Орлов. "Ғибадатханадағы үйімізді табу және үйіміздегі ғибадатхана". "Әйел раббилерінің 54 апталық Тора бөліміне арналған түсініктемесі". Редактор: Элизе Гольдштейн, 160–63 беттер. Вудсток, Вермонт: Jewish Lights Publishing, 2000 жыл. Мартин Р. Хауге. "Таудан түсу: Мысырдан шығу 19–40-тарауларындағы повествотік үлгілер". Шеффилд: Journal for the Study of the Old Testament Press, 2001 жыл. Авива Готтлиб Зорнберг. "Рапттың ерекшеліктері: Мысырдан шығу туралы ойлар", 351–97 беттер. Нью-Йорк: Doubleday, 2001 жыл. Лейни Блум Коган және Джуди Вейсс. "Гафтараны оқыту: Түсініктер, түсініктер және стратегиялар", 481–88 беттер. Де...