Кіріспе
Жойылып кеткен динозаврлар туысы Therizinosauridae (мағынасы – "орақ тістілер") – жойылып кеткен туыс, оның қазба қалдықтары негізінен соңғы креда кезеңіне жатады. Өкілді қазбалар Азия мен Солтүстік Америкада ғана табылғанмен, Therizinosauridae-дің таралу аймағы Еуропа мен Африкадағы бірнеше іздер мен оқшауланған қалдықтарға сүйене отырып, Лавразия суперконтинентінің көп бөлігін қамтыған деп есептеледі. Қазіргі уақытта Therizinosauridae сегіз сипатталған және аталған таксондардан тұрады. Therizinosauridae 1954 жылы палеонтолог Евгений Малеев Therizinosaurus cheloniformis түрінің ірі, тырнақтары бар саусақ сүйектерінен кейін атады. Терризинозавридтер әдетте ірі және өте күшті денелі жануарлар болған, олардың дене құрылысы жақындағы (және жойылған) жалпақ аяқты жалкоолармен ұқсас. Топтың ең ірі өкілдері – теризинозаврлар мен сегнозаврлар, олардың ұзындығы тиісінше шамамен және болды. Терризинозавридтердің физиологиялық ерекшеліктеріне кең және дөңгелек қарны, қалың, төрт саусақты аяқтары бар, қол икемділігі жоғары күшті қол құрылысы, ұзын қол тырнақтары және құс сияқты дамыған ішкі құлағы жатады. Сонымен қатар, олардың ұзын мойны, кератиннен тұратын ірі мүсізі және барлық тероподтардан ерекшеленетін прозауроподқа ұқсас тістері бар. Бұған қоса, теризинозавридтердің қанаттары примитивті теризинозаврларға (Beipiaosaurus немесе Jianchangosaurus) қарағанда дамыған деп саналады. Топтың бірегей және ерекше ерекшеліктері оның палеобиологиясы мен палеоэкологиясын зерттеуге ықпал етті. Қазіргі зерттеулердің көп бөлігі осы динозаврлардың тамақтану әдеттеріне бағытталған, себебі олар өсімдіктермен қоректенетін тероподтардың ең сенімді үміткерлері саналады. Басқа теропод топтары толығымен етқоректі болса, Therizinosauridae-дің өкілдері бөлініп, өсімдікқоректі және мүмкін, барлық нәрсені жейтін өмір салтын қабылдады. Бұл олардың ерекше морфологиясымен де расталады. Аяқтарының морфологиясы және Азия, Африка және Еуропадан алынған бірнеше іздер көрсеткендей, олар тік аяқтап жүрген, бірақ одан әрі зерттеу қажет болуы мүмкін. Терризинозавридтер жұмыртқа туатын жануарлар, олар колониялар құрып, жұмыртқалар салады. Шын мәнінде, теризинозавр жұмыртқалары, әсіресе Азияда, кең таралған. Dendroolithidae тұқымдасына көбінесе теризинозаврлар тобына жататын динозаврлар жатады. Дендролифидтердің алғашқы жұмыртқалары Баян-Шире және Нанчао формацияларында табылған. Олардың туыстығы зерттеудің алғашқы жылдарында шатастыру тудырды, себебі мүшелері арасындағы ерекше белгілерге байланысты оларды анықтау қиын болды. 1990 жылдары толық үлгілер мен басқа таксондар сипатталғанға дейін бірнеше баламалы жіктелімдер ұсынылды (мысалы, 1979 жылы Segnosauridae-дің аталуы), олар оларды тероподтар деп растады. Топтың көптеген ортақ белгілері Segnosauridae-нің Therizinosauridae-дің әлдеқайда ерте отбасысының кіші атауы екенін көрсетті. Қазіргі филогенетикалық консенсус бойынша теризинозавридтер кішкентай, құс сияқты манирапторлардан пайда болды, сондықтан олар Maniraptora деп аталатын coelurosaurian кладына жатады. Сонымен қатар, теризинозавридтердің көптеген белгілері (мысалы, құлақтың құрылымы) кішкентай, епті, етқоректі ата-бабаларынан мұрагерлікке көшкен. Көптеген филогенетикалық талдаулар Maniraptora ішінде теризинозаврлар бес негізгі топтың алғашқысы болып бөлініп шыққанын көрсетті.
Therizinosauridae (meaning 'scythe lizards') is an extinct family of derived (advanced) therizinosauroid dinosaurs whose fossil remains have been found in mostly Late Cretaceous boundary. Even though representative fossils have only been found throughout Asia and North America, the range of Therizinosauridae is believed to have spanned much of the supercontinent of Laurasia based on several footprints and isolated remains in Europe and Africa. Currently, Therizinosauridae comprises eight described and named taxa. Therizinosauridae was named in 1954 by paleontologist Evgeny Maleev after the large, claw bearing unguals of the type species Therizinosaurus cheloniformis. Therizinosaurids were generally large and very robustly built animals that had a near convergent body plan with the more recent (and also extinct) ground sloths. The largest genera of the group are Therizinosaurus and Segnosaurus, which were about and long, respectively. The physiology of therizinosaurids include a broad and rounded belly supported by a wide and robust pelvis with thick hind limbs composed of very stout, four toed feet, a strong arm build with enhanced hand flexibility, elongated hand claws, and a highly derived, nearly avian inner ear. Traits that are also well known include an elongated neck, a prominent keratinous beak and a prosauropod like dentition that differs from all theropods. In addition, therizinosaurids are estimated to have had more advanced feathers in comparison to primitive therizinosaurs (Beipiaosaurus or Jianchangosaurus). The unique and bizarre features of the group has encouraged research into the paleobiology and paleoecology of the family. A fair portion of modern research has concentrated on the feeding patterns of these dinosaurs, as they are considered to be the best regarded theropod candidates for herbivory. While other theropod groups are fully carnivorous, members of Therizinosauridae diverged and adopted an herbivorous and possibly omnivorous lifestyle. This is even more supported by their unusual morphology. As indicated by their feet morphology and several footprints from Asia, Africa and Europe, they probably were plantigrade walkers, but further examination may be required. Therizinosaurids were oviparous animals that nested in colonies and laid egg clutches. In fact, therizinosaur eggs are particularly common in Late Cretaceous formations, mainly in Asia. The oofamily Dendroolithidae is often attributed to therizinosaur grade dinosaurs. Some of the first dendroolithid eggs were found on the Bayan Shireh and Nanchao formations. Their relationships were confusing and obscure on the early years of research mainly because of the unusual traits among members. Several alternative classifications were proposed (such as the naming of Segnosauridae in 1979) until more complete specimens and other taxa were described during the 1990s, which confirmed them as theropods. Many of the shared characters within the group also showed that Segnosauridae was a junior synonym of the much earlier family Therizinosauridae. The current phylogenetic consensus is that therizinosaurids evolved from small, bird like maniraptorans, and thus they fall within the coelurosaurian clade called Maniraptora. Moreover, most of the traits of therizinosaurids (such as the ear structure) were inherited by smaller, agile, carnivorous ancestors. Extensive phylogenetic analyses have concluded that within Maniraptora, therizinosaurs were the first of five major groups to diverge.
Ашу тарихы
Ең алғашқы анықталған теризинозаврид – теризинозавр. Қазба қалдықтары 1918 жылы Гоби шөлінің Немегт формациясындағы моңғолдық далалық экспедициясы кезінде табылған. Команда бірнеше тырнақтарды қазды, және кейіннен 1954 жылы совет палеонтологы Евгений Малеев оларды сипаттады. Тырнақтар ерекше үлкен, толық қалпына келтірілгенде шамамен ұзын, өте тік және жалпақ болған. Малеев бұл тырнақтар алып теңіз тасбақасына тиесілі деп есептеп, жаңа туыс және түрді – Therizinosaurus cheloniformis деп атады, сондай-ақ жаңа түрді қосу үшін Therizinosauridae тұқымын құрды. Моңғол палеонтологы Алтангерел Перле 1979 жылы төменгі жақ сүйектері мен артқы аяқтарының көп бөлігіне негізделген жаңа Segnosaurus туысын сипаттап, атады. Ол сондай-ақ жаңа Segnosauridae (қазір Therizinosauridae-дің синонимі) тұқымын осы түрді қамту үшін жасады. Сол жылы палеонтолог Донг Цзиминг Наншиунгозавр туысын сипаттады, бірақ қалдықтарды кішкентай сауроподқа жатқызды. Келесі жылы Барсболд пен Перле Segnosauria (қазір Therizinosauria) тұқымдасын Segnosauridae және оған жақын туыстарды қамту үшін құрды. Олар сондай-ақ Segnosaurus-тан кіші жаңа туыс – Erlikosaurus-ты атап, қысқаша сипаттады. Қызығы, Перле 1981 жылы Erlikosaurus-ты жаңа туыс және түр ретінде қарастырып, қайта сипаттады. Сондай-ақ, Перле 1982 жылы теризинозаврдың тағы бір үлгісін сипаттады, бұл жолы жартылай артқы аяқ. Ол Segnosaurus-пен ұқсастығына байланысты артқы аяқты осы туысқа жатқызды. 2001 жылы жаңа теризинозавридтер Neimongosaurus және Nothronychus (N. mckinleyi) сипатталып, аталды, ал келесі жылы Erliansaurus та сипатталып, аталды. 2009 жылы Nothronychus-тың (N. graffami) жаңа түрі аталды. Осылайша, екі түрімен бірге Nothronychus ең толық зерттелген теризинозаврид болып табылады.
Сипаттама
Терризинозавридтер өте дамыған және күшті денелі жануарлар болған, олардың салмағы бірнеше тоннаға жететін, бұл оларды ең ірі манирапторлардың қатарына қосады. Ең кішкентай теризинозавридтер – Эрлианзавр, Эрликозавр және Неймонгозавр, олардың ұзындығы шамамен алғанда, сонымен қатар Эрликозаврдың голотип бас сүйегі Сегнозавр мен мүмкін теризинозаврид Судзуозаврдың шамамен бірдей өлшемде, ұзындығы мен салмағы болды. Сәл кішкентай түрлері – Наншиунгозавр мен Нотронихус, олардың ұзындығы мен салмағы сәйкесінше бағаланады. "Наншиунгозавр" болини де шамамен бірдей өлшемде (шамамен ұзын) болған, алайда оның Наншиунгозаврға жатқызылуы күмәнді және ол басқа түрді немесе жақсы танымал Судзуозаврдың үлгісін білдіруі мүмкін. Терризинозаврлар топтың ең ірі өкілдері болды, олардың салмағы шамамен осы топтың ең үлкен өлшемдеріне жетіп, олардың салмағы бірнеше тоннадан асты, бұл оларды ең үлкен белгілі тероподтардың қатарына қосады. Бейпиаозавр мен Цзяньчанзаврдың тері іздері алғашқы теризинозаврлардың денесі қауырсынға ұқсас, сиреп орналасқан қауырсындармен жабылғандығын көрсетеді, бұл Комсогнатид Синозавроптериксте де кездеседі, сондай-ақ ұзын, қарапайым, қауырсын тәрізді қауырсындар да болған, олар көрсету үшін пайдаланылуы мүмкін. Алайда, алғашқы, I сатыдағы қауырсындардың ең ерте мысалы ерте теризинозаврларда табылды, ал одан дамыған түрлері одан да жетілген, құсқа ұқсас қауырсындарға ие болды деп есептеледі. Қауырсындар әдетте ұшумен байланысты болғанымен, бұл жануарларды жабатын қауырсындар осы мақсатта қолданылмады, керісінше, олар метаболизмге немесе көрсетуге көмектесті.
Бас сүйегі
Терризинозавридтердің бас сүйегі, фалкарий сияқты примитивті, жалпылама, тісі жоқ түрлерге қарағанда көбірек маманданған. Олардың тұмсығы салыстырмалы түрде созылған, ал ұшы тамақтану кезінде қолданылатын рамфотекамен (кератин мүйізімен) жабылған. Мүйіздің жоғарғы бетіндегі рамфотеканың қаншалықты ұзын болғаны белгісіз, бірақ кейбір қазіргі құстардағыдай мұрын қуысына сәл жабысқан болуы мүмкін деп есептеледі. Төменгі жақ (дентарий) да тіссіз алдыңғы бөлігінде көрінетін рамфотеканы дамытқан. Бұл кеңейтуді бүйір беттеріндегі нейроваскулярлық тесіктер (кішкентай ойықтар) қамтамасыз еткен. Терризинозавридтер Erlikosaurus, Neimongosaurus және Segnosaurus-тың белгілі үлгілері көптеген нейроваскулярлық тесіктерді сақтайды (Erlikosaurus-та олар жақсы көрінеді), бұл олардың тірі кезінде жақсы дамыған мүйізі болғанын көрсетеді.
Бас сүйектің соңы
Терризинозавридтерде иық белдеуі басқа манирапторларға қарағанда және құстарға қарағанда күштірек дамыған, ерекшеленген. Скапула (қамшық сүйек) жоғарғы жағында тік және жалпақ болып, коракоид сүйегімен бірігіп, скапулокоракоид құрайды. Скапулокоракоид тігісінің жанында, коракоидта үлкен тесік бар. Коракоид – кең және жалпақ элемент, ол скапулокоракоид тігісіне жақын жерде сәл дөңес және қалыңдайды. Терризинозаврлардың (Nothronychus және Therizinosaurus) жамбас сүйегі өте күшті және икемді, ал төменгі ұштары кең. Бұдан өзге, Therizinosaurus-тың бицепс бұлшық еті жақсы дамыған. Омыртқа бағанасы жоғары пневматизацияланған (ауа толған) және бірнеше нашар және жақсы сақталған элементтер бойынша жақсы сипатталған, бірақ Nanshiungosaurus және Nothronychus үлгілері омыртқалардың ең толық сериясын сақтайды. Осыған байланысты, жаңадан сипатталған Nanshiungosaurus-ты Донг Цзиминг сауропод туысы деп есептеу негізінде Титанозавриналарға жатқызды. 1988 жылы ол Therizinosaurus терризинозавридтері үшін сегнозавр жіктелуін ұсынды. 1990 жылы «Динозаврлар» кітабына жазылған мақалада Барсболд пен Тереза Марянска Сегнозаврларды өзгермелі орны бар жұмбақ сауришиандар тобы деп қарастырды. Алайда, олар Therizinosaurus-ты сегнозавр таксоны деп қабылдамады, өйткені ол алдыңғы аяқ материалдарынан белгілі болды; олар артқы аяқ материалдарын сегнозавр деп растады. Соңында Барсболд пен Марянска Nanshiungosaurus және Segnosaurus-тың жамбас сүйектері арасындағы айқын ұқсастықтарды атап өтті, мысалы, опистопубтық құрылымы және үлкен иліак қақпақ. Олар бұл туыстың Segnosauridae тұқымдасына жатады деген қорытындыға келді. 1993 жылы Дейл А. Расселл мен Донг Цзиминг Alxasaurus терризинозавроидын сипаттағаннан кейін топтың туыстық байланысы айқын болды. Бұл жаңа таксон ең толық мүшесі болып есептелді және көптеген тероподтық белгілері бар бірнеше үлгілерден белгілі болды. Сонымен қатар, кейбір үлгілердегі сақталған артқы аяқтар Therizinosaurus-қа сегнозавр артқы аяқтарын жатқызудың дұрыс екенін көрсетті және «сегнозаврлар» шын мәнінде тероподтар екенін дәлелдеді. Расселл мен Донг Therizinosauridae және Segnosauridae арасындағы өте ұқсас белгілерді атап өтті және соңғысы басымдыққа байланысты біріншісінің синонимі екенін мәлімдеді. Алайда, Alxasaurus өте примитивті туыс болғандықтан, оны және туысқан түрлерін қамту үшін Therizinosauroidea суперотбасы құрылды. Осы жылдан кейін Кларк және әріптестері Erlikosaurus-тың голотиптік бас сүйегін қайта сипаттап, алғашқы сипаттамадағыдан гөрі көбірек тероподтық белгілер тапты. Олар терризинозаврлардың манираптор тероподтары ретінде жіктелуі ықтимал деген қорытындыға келді. 1997 жылы Руселл осы тероподтардың барлығын қамту үшін Therizinosauria инфрарежимін құрды. Бұл жаңа инфрарежим Therizinosauroidea және одан да дамыған Therizinosauridae-ден тұрды. Therizinosauridae тұқымына алғаш рет 1998 жылы Пол Серено филогенетикалық анықтама берді, ол оны Ornithomimus-қа қарағанда Erlikosaurus-қа жақын барлық динозаврлар ретінде анықтады. 2010 жылы Линдсей Занно Therizinosauria-ның осы уақытқа дейінгі ең егжей-тегжейлі филогенетикалық талдауын жүргізді. Ол қолжетімділіксіздікті, зақымдануды, голотиптік үлгілердің жоғалу мүмкіндігін, бас сүйектерінің аздығын және бірнеше элементтері бір-бірімен жабыспаған бөлшек үлгілерді топтағы эволюциялық қатынастарды анықтаудағы ең маңызды кедергілер ретінде атады. Сегнозаврдың және басқа да кейбір Азия терризинозавридтерінің жағдайы осы факторларға байланысты болды; Занно жақсы сақталған үлгілерді және жоғалған элементтерді қайта табу қажет екенін мәлімдеді. Занно сонымен қатар Falcarius-ты алып тастау үшін Therizinosauroidea-ны қайта қарады және оны кеңірек клад Therizinosauria-да сақтады, ол Segnosauria-ның аға синониміне айналды. Сонымен қатар, ол Therizinosauridae-ді Erlikosaurus, Nothronychus, Segnosaurus және Therizinosaurus бар ең аз қамтылған клад ретінде анықтады. Falcarius және Jianchangosaurus қазір ең примитивті терризинозаврлар деп саналады, ал терризинозавроидтар осы екі таксондан гөрі көбірек дамыған, бірақ терризинозавридтерден аз дамыған.
Тамақтандыру
2009 жылы Занно және әріптестері терроподтар арасында өсімдік жеушілерге ең жиі жататын кандидатар деп көрсетті: кішкентай, тығыз жиналған, жалпақ тістер; салыстырмалы түрде аз жаңару жылдамдығы бар, сүйір тістер; жақсы дамыған кератин тұмсық; жапырақтарды жеуге арналған ұзын мойын; салыстырмалы түрде кішкентай бас сүйектері; қабырғалардың кеуде қуысының шеңберінен және жамбас сүйегінің (ілия) сыртқа қарай кеңейген өскіндерінен көрінетін үлкен ішек сыйымдылығы; және артқы аяқтардың жылдамдыққа бейімделуінің жоқтығы. Бұл белгілердің барлығы осы отбасының өкілдерінің өсімдіктермен қоректенетінін, сондай-ақ целлюлоза мен лигниннің ыдырауын бастау үшін аузында алдын ала өңдейтінін көрсетеді. Бұл, әсіресе, теризинозавридтерге қатысты дұрыс сияқты, олар осы белгілерді одан да жан-жақты пайдаланған көрінеді. Алдыңғы теризинозавридтердің ең айқын бейімделулерінің бірі – төрт саусақты аяқтары, олардың толыққанды, салмақты көтеретін бірінші саусағы баяу өмір салтына бейімделген болуы мүмкін. Занно және әріптестері орнитомимозаврлар, теризинозаврлар және овираптозаврлардың травоядты болуына тікелей немесе морфологиялық дәлелдер бар екенін анықтады, яғни бұл диета коэлурозаврлық тераподтарда бірнеше рет тәуелсіз түрде пайда болған немесе топтың бастапқы жағдайы кем дегенде мүмкіндік травоядтылық болған, ал ет жеушілік қана кейінгі манірапторларда дамыған. Тиісті тіс морфологиясы көрсеткендей, қазіргі теризинозавридтер Эрликозавр мен Сегнозавр нишалық бөліну арқылы ерекшеленген. Бұл айырмашылықтарға Эрликозаврдың салыстырмалы түрде анық емес және симметриялық тістері, орташа тісті тістері (дентикулалары), ал Сегнозаврдың кеңейтілген тісті тістері, қосымша кариналардан және бүгілген кариналардан тұрады, олардың алдыңғы жиектері тісті болып келеді, бұл тіс тәжінің негізінде дөңес, ұсақтаушы бетті құрайды, бұл Сегнозаврға тән және олардың бірегей азық-түлік ресурстарын тұтынғанын немесе жоғары мамандандырылған тамақтану стратегияларын қолданғанын көрсетеді, сондай-ақ басқа теризинозавридтерге қарағанда ауыз қуысында тамақты өңдеудің жоғары деңгейіне ие болған. Осы жылы Али Набавизадех көптеген теризинозаврлардың негізгі ортальды жеушілер (жақтарын жоғары және төмен қозғалтып, жақтарына емес) екенін және жақтарын изогнатиялық түрде көтергенін, яғни әр жақтың жоғарғы және төменгі тістері бір мезгілде жанасқандарын анықтады. Алайда, кеш крест кезеңінің алдыңғы теризинозавридтерінің шағу күші алғашқы теризинозаврларға қарағанда салыстырмалы түрде әлсіз болған. 2013 жылы палеонтолог Стефан Лаутеншлагер Эрликозаврдың бас сүйегі бұлшық еттерінің цифрлық реконструкциясын жасады және Эдмонтозаврдың шағу күші бұрынғыдан күштірек екенін анықтады. Эрликозаврдың нашар шағу күші жапырақтарды жұлып, кесуге, белсенді шағуға қарағанда жақсы қызмет еткен. Лаутеншлагердің теризинозаврлар туралы жаңа зерттеуінде де ұқсас қорытындылар келтірілген. Теризинозаврлардың жақ механикасындағы эволюциялық тенденциялар уақыт өте келе шағу күшінің өзгеруін көрсетті, ерте өкілдерде күшті шағудан алдыңғы теризинозавридтерде нашарлауға дейін. Теризинозавридтерге тістердің төмен қарай бұрылған ұштары мен тіс сүйектерінің (дентарий) симфизеялық аймақтары (сүйектер арасындағы қосылыс) және, мүмкін, тұмсықтары да көмектескен. Керісінше, алғашқы теризинозаврлардың тік және ұзын тіс сүйектері ең жоғары стресс пен деформацияға ұшырады. Жасыл жемді ұстап тұрып, басты төмен қарай тарту қозғалысы бүйірге немесе жоғары қарай қозғалуға қарағанда ықтимал, бірақ мұндай мінез-құлық жақ сүйектері қысымды азайтатын теризинозавридтерде көбірек болуы мүмкін.
Азық-түлік жинау
Терризинозавридтердің алдыңғы аяқтары күштірек болды, ал білектерінің икемділігі де артты, осы арқылы азық іздеу радиусы ұзарған болуы мүмкін. Сонымен қатар, көкірек белдеуі тік тұруға қолайлы етіп өзгертілді, бірақ жануарлардың ұстау қабілеті төмендеген деп саналады. Бұл бейімделулер олардың шөппен қоректану тіршілік салтына көмектесуге бағытталған, себебі олар өсімдіктерді жинау және жинау қабілетін дамытты. 2014 жылы Лаутеншлагер бірнеше терризинозавр тырнақтарының биомеханикалық функциясын зерттеді. Ол кейбір терризинозавридтердің (мысалы, Нотронихус немесе Терризинозавр) қолдары өсімдіктерді тесіп немесе төмен тартып алу кезінде тиімдірек болғанын атап өтті. Егер олар өсімдіктерді жеу үшін және төмен тартып алу үшін қолданылса, онда қолдары жануардың басы жетпейтін қашықтыққа созылуы керек еді. Алайда, мойын және алдыңғы аяқ сүйектері сақталған түрлерде мойынның ұзындығы алдыңғы аяқтармен тең немесе одан ұзын болған, сондықтан өсімдіктерді тарту тек ұзын бұтақтардың төменгі бөліктерін тартып, қол жетпейтін өсімдіктерге жету үшін ғана мүмкін болар еді. Лаутеншлагер сондай-ақ терризинозавридтердің тырнақтары қазу үшін қолданылмағанын, оның орнына осы жұмысты аяқ тырнақтары атқарғанын анықтады, себебі басқа манирапторлар сияқты, алдыңғы аяқтардағы қауырсындар бұл функцияға кедергі келтірер еді. Бұған қоса, бұл әрекет тырнақтың дорсальды бөлігінде күшті кернеуге алып келеді – бұл Therizinosaurus-та жақсы көрінеді. Алайда, ол қол тырнақтары жыныстық демонстрация, өзін-өзі қорғау, түр ішіндегі бәсекелестік, жұптасу кезінде серікті ұстау немесе азық іздеу кезінде тұрақтандыру үшін толыққанды пайдаланылуы мүмкін екенін нақты растай да, жоққа да шығара алмады.
Ми мен сезімдер
Бұл топ құлақтарының құрылысына бейімделулерімен де ерекшеленеді. Олардың ішкі құлағының құрылымы құсқа ұқсас, құс сияқты жартылай дөңгелек каналдары мен кеңейтілген кохлеялары бар. Құстарда кеңейтілген кохлея жиіліктердің кең ауқымын естуге мүмкіндік береді, бұл ауыр теризинозауридтерде де ұқсас функцияға ие екенін көрсетеді, сонымен қатар оларға жақсы есту және тепе-теңдік қабілетін сыйлайды, бұл, шын мәнінде, етшіл тероподтарға тән қасиеттер. Сонымен қатар, кохлеяның ұзартылуы – көптеген басқа теропод топтарында тәуелсіз түрде пайда болған бейімделу – есту қабілетін одан әрі жақсартады деп саналады. Теризинозауридтердің алдыңғы миы салыстырмалы түрде үлкен және дамыған, сондай-ақ иіс сезу мүшелері де ұзарған. Теризинозауридтердің ішкі құлағы мен алдыңғы миына бейімделулер бірнеше функцияларды атқарған болуы мүмкін, мысалы, жақсы дамыған иіс сезу қабілеті, күрделі әлеуметтік мінез-құлық, жас ұрпақтың дауысына немесе тіпті өз түрлерімен байланысқа дайындық. Сонымен қатар, теризинозауридтердің (Эрликозавр немесе Нотронихус Маккинлейи) бас сүйектеріндегі сезімтал аймақтардағы үлкен пневматикалық қуыстар, дыбыс өткізгіш жүйелердің төмен жиілікті дыбыстарды, мүмкін инфрадыбысты, жақсырақ және тиімдірек қабылдауына себеп болған. N. mckinleyi-дің жағдайы да осылай, оның орташа есту жиілігі 1100-1450 Гц, ал жоғарғы шегі 3000-3700 Гц аралығында болуы мүмкін. Оның ерекшеліктеріне кең таралған негізгі череп пневматикасы ғана емес, сонымен қатар негізгі сүйек бұлжасының (қуыс сүйек құрылымы) дамуы да кіреді. Бұған қоса, көлденең жартылай дөңгелек каналдың бас сүйек кондилінің көлденең бағытына қатысты орналасуы теризинозауридтерге көру өрістерінің бір-бірімен тоғысуы арқасында бинокулярлық көруді қамтамасыз ететін көлденең бас ұстанысын берді. Бұл сезімдердің көп бөлігі ертерек келурозаврлар мен басқа да тероподтарда да жақсы дамыған, бұл теризинозауридтердің осы қасиеттердің көпшілігін кішкентай, етқоректі манирапторлық ата-бабаларынан мұра еткенін және олардың әртүрлі және өте мамандандырылған тамақтану қажеттіліктері үшін ата-бабалық, етқоректі құлақтың құрылымын сақтап қалғанын көрсетеді.
Жылжыну
1964 жылы Захаров ерекше Macropodosaurus ішкі түрін сипаттап, атады, ол төрт саусақты іздермен бейнеленген. Бұл іздер Тажикстандағы Сеноман дәуіріне жататын қабаттарда табылды, олардың екі аяқты төрт саусақты динозавр жасағандығы және саусақтарының арасы торлы немесе кем дегенде, өте етті болғандығы айтылды. Бұл іздерді төрт аяқты жануардың қалдырғандығы екіталай, себебі олармен бірге қол іздері табылмады. Іздердің ұзындығы шамамен алғанда … және ені … шамасында. Терризинозаврларды зерттеу осы жағдайлардан кейін басталғандықтан, Захаров динозаврдың нақты түрін анықтай алмады. 2006 жылы Сенников бұл іздерді қайта қарап, терризинозавридтер тобына жататын динозаврдың осы іздерді қалдыруы мүмкін деген қорытындыға келді. Ол Macropodosaurus-ты Erlikosaurus-тың буынды аяқтарымен және Therizinosaurus-қа жатқызылатын аяқтарымен салыстырып, олардың өсімдікке тіреп тұру позыциясында буынды болғанда Macropodosaurus морфологиясына сәйкес келетінін көрсетті. Сондықтан ол бұл іздерді теризинозавридтермен байланысты деп есептеді және теризинозавридтерде өсімдікке тіреп тұру позыциясын алғаш ұсынғандардың бірі болды. 2008 жылы Польшада қосымша Macropodosaurus ішкі түріне жататын табан іздер табылды. Бұл із Захаров сипаттаған іздерге ұқсас болғандықтан Macropodosaurus sp. деп белгіленді. Бұл іздер Еуропада терризинозаврлардың болғандығын көрсетеді. 2017 жылы Масрур және әріптестері қазіргі Марокко аумағында Macropodosaurus іздерін тапты. Олар бастапқы сипаттамаға ұқсас, бірақ жартылай өсімдікке тіреп тұру белгілері байқалды. Дегенмен, басқа да бірнеше іздер саусақтарға тіреп тұру позыциясын көрсетеді. Мысалы, Кантуэлл формациясынан табылған DMNH 2010 07 01, 2013 08 04, 2013 08 06 және 2014 11 05 нөмірлерімен таңбаланған іздер. Бұл іздер төрт саусақты, ал бірінші саусағы қалғандарына қарағанда сәл кішірек, бұл теризинозавридтерге тән. Кем дегенде бір із, DMNH 2010 07 01, Erlikosaurus-тың салыстырмалы түрде толық оң аяғымен тікелей салыстырылды, нәтижесінде морфологиялық сәйкестік анықталды. Алайда, іздердің көп бөлігі саусақтар мен табанның алдыңғы бөлігі арқылы жасалған сияқты, бұл метатарсальдардың тік орналасуын көрсетеді. Дегенмен, Ботельхо және әріптестері 2016 жылы теризинозавридтер үшін өсімдікке тіреп тұру позыциясын қарастырды. Осыған сәйкес, Therizinosauridae отбасының мүшелері (мысалы, Neimongosaurus немесе Nothronychus) бірінші саусақты толыққанды жұмыс істейтін күйге қайта дамытты, ол білезік сүйегімен буынды.
Ұя салу
1997 жылы Баян-Шире және Нанчао формацияларында тірізаврларға жатқызылатын дендроолит жұмыртқалары табылды. Бұл жұмыртқалардың топтары 7 немесе одан да көп жұмыртқадан тұрды. Сонымен қатар, Баян-Шире формациясы Erlikosaurus және Segnosaurus сияқты толық жетілген теризинозавридтердің таксондарына да тап болды. Дегенмен, 2007 жылы палеонтолог Мартин Кундрат және әріптестері оларды анатомиялық ерекшеліктеріне сүйене отырып теризинозавридтер ретінде сипаттады: төмен қарай иілген тіссіз премаксилла, бүйірлік тірегі бар төменгі жақ, жапырақ тәрізді тәждері бар тістер, дамыған дельтопектораль қыртысы бар иық сүйегі, алдыңғы ұшы кеңейтілген иліум және ұзын, өткір мануал тырнақтары. Көптеген жұмыртқалардың орташа мөлшері шамалы, сондықтан олар орташа есімді аналықтар салған болуы мүмкін. Бірнеше жұмыртқа тобы табылды, олардың бірінде 7 жұмыртқа болды, оның 3-еуі ұрықтарды сақтап қалған. 2019 жылы Хартман және әріптестері алғаш рет осы эмбриондарды филогенетикалық талдауға енгізіп, күтілгендей, оларды теризинозавридтер ретінде анықтады. Бұл ұялау орны 2019 жылы Кохей Танака және әріптестері ресми түрде сипаттады. Бұл толық сипаттамада жұмыртқалардың саны кемінде 15-ке түзетілді, олар 3-тен 30-ға дейін жұмыртқадан тұратын топтарға салынып, бір ұялау маусымында жұмыртқадан шыққандығы айтылды. Жұмыртқалардың орташа диаметрі ал кейбір вариациялар 1,5 метрге дейін жетеді. Жұмыртқалардың тегіс сыртқы және ішкі беттері, сондай-ақ көптеген бұрмаланған пішіндес тесіктерге байланысты, олар Dendroolithidae тұқымдасына жатады деген қорытынды жасалды. Ұялау аумағының шамамен 50%-ы эрозияға ұшырады, ал жұмыртқалардың таралуына сүйене отырып, ұя тығыздығы 10 м² жерге 1 ұядан тұрады деп есептеуге болады. Бұл бастапқыда 32 ұя болғанын көрсетеді. Ата-аналар ұя салған орта – жартылай шөлді су тасқынына ұшырайтын жазық дала, ал жұмыртқалар инкубация кезінде органикалық заттарға толы материалмен жабылған, бүгінгі крокодилдер мен мегаподтар сияқты. Сонымен қатар, жұмыртқа қабығының сынықтары көптеген жұмыртқалардың су тасқынынан бұрын жұмыртқадан шыққандығын көрсетеді. Барлығы 15 ұядан кем дегенде 9-ы сәтті жұмыртқадан шықты, бұл бүкіл аймақтағы ұя салудың кем дегенде 60% табысты екенін көрсетеді. Джавхлант формациясының маңызды ұялау орны құс емес динозаврлардың отарлау мінез-құлқының алғаш рет пайда болғанын көрсетеді, бұл ұялау табыстылығын арттыру үшін жоғары жыртқыштық қысымға ұшырайтын экожүйелерде (мысалы, бұл формацияда) пайдалы болды. Дендроолит жұмыртқалары мегалозауроидтарға да жатқызылғанымен, теризинозавридтер Джавклант формациясынан табылмайды, бірақ ол Баян-Шире формациясымен жабысқан, онда басқа дендроолит жұмыртқалары және теризинозаврлар Enigmosaurus, Erlikosaurus және Segnosaurus табылған. Сонымен қатар, бұл формацияларда мегалозауроидтардың болмауы қызығушылық тудырады. Аляскадағы Кантуэлл формациясындағы кем дегенде 31 теризинозаврид іздері көрсеткендей, кейбір түрлер шағын топтарды құрады, бұл осы тероподтардың күрделі миы мен құлағының құрылысына сәйкес келеді. Бұл аймақта хадрозавридтермен бірге кездесу осы өте әртүрлі динозаврлардың экологиялық өзара әрекеттесуден пайда тапқанын көрсетеді, дәл бүгінгі кейбір жануарлар өзара тиімді себептермен, мысалы, ресурстарды арттыру немесе жыртқыш қысымды азайту сияқты. Сонымен қатар, хадрозавридтер мен теризинозавридтердің топтары осы жерді әр түрлі уақытта басып өткені және бір-бірімен кездеспегені де мүмкін. Осы түсіндірмелерге қарамастан, теризинозаврлардың іздері осы тероподтардың әлеуметтік мінез-құлқын көрсетеді. Nothronychus-тың салыстырмалы түрде толық қалдықтары Азиядан тыс жерде, Солтүстік Америкада табылған. Теризинозавридтердің қазбалық жазбалары бұл отбасының кеш креда дәуірінің Турон кезеңінде гүлденгенін көрсеткенмен, Барремиан кезеңінде теризинозауроидтардың пан-Лавразиялық таралуы болды. Лауразияның креда дәуірінде бөлініп кетуі басталғандықтан, теризинозаврлардың Лауразияны қалай аралап өтетінін түсіндіру үшін екі теория пайда болды. Бір теория бойынша, алғашқы мүшелері Азия мен Солтүстік Америкада бөлініп кетуден бұрын болған, бұл теризинозаврлардың кем дегенде Триас дәуірінің соңында пайда болғанын көрсетеді. Екінші теория бойынша, топ Азия мен Солтүстік Америка арасында "Креттік" Берингиялық құрлық көпірі арқылы Бериазиялық Валангиан кезеңдерінде таралған. Бұл соңғы ұсынысты Солтүстік Америкада Нотронихус сияқты ертедегі соңғы креда ...