Кіріспе
1932 жылы жазылған Грэм Гриннің "Стамбул пойзы" романы Грэм Гриннің екінші маңызды туындысы болып табылады. Остендтен Стамбулға бағытталған пойыз саяхаты туралы бұл кітап АҚШ-та "Ориент экспресі" деген атпен жарияланды. Роман 1932 жылы жарық көрді және Гринге алғашқы нағыз табыс әкелді. Оны Кітап клубы қабылдап, 1934 жылы "Ориент экспресі" фильміне бейімдеді.
Stamboul Train is the second significant novel by Graham Greene. Set on a train journey from Ostend to Istanbul, the book was renamed Orient Express when it was published in the United States. The novel appeared in 1932 and was Greene's first true success. It was taken on by the Book Society and in 1934 adapted as the film Orient Express.
Кіріспе
Стамбул пойзы – автордың «ойын-сауық» деп санаған бірнеше кітаптың бірі. Романның кейбір элементтері «көптеген триллерлерде кездесетін мелодрамалық оқиғалар» деп сипатталғанымен, Гриннің мақсаты – оларды қарапайым үлгіден асып, «көркемдік деңгейде қабылданатын, сонымен қатар көптеген оқырмандарға жететін туынды жасау» болды. Бұл кітабынан бұрын Грин кейіннен өзі мойындамай кеткен «Іс-қимылдың аты» (1930) және «Түндегі қауесет» (1932) атты екі сәтсіз романы жарық көрген. Өзінің өмірбаяндық еңбегінде ол: «Өмірімде бірінші және соңғы рет әдейі көңіл көтеру үшін кітап жазуға кірістім, мүмкін болса, одан фильм жасауға болар деген үмітпен» деп жазады. Кітабын жазуға дайындалғанда, Кёльнге пойызбен сапар жасағанда жазбалар алғанын айтады. «Брюгге маңындағы бау-бақшалар мен оларды 1931 жылғы сәуірде көрсеткенімдей етіп салғанымды білуіңіз мүмкін». Ол сондай-ақ кейіпкерлердің диалог арқылы ашылатын маңызды көріністерін жоспарлады және Артур Хонеггердің «Тынық мұхиты 231» шығармасын үйдегі граммофонында күнделікті ойнап, өзін қажетті көңіл-күйге келтірді. Кітапта кәсіпкер, лесбиянка және революциялық ойшыл сияқты кейіпкерлер бар. Танымал автор К.С. Саворидің бейнесі Гринге кітап жарыққа шықпастан бұрын қиындық тудырды. Дж.Б. Пристлиге кітаптың қаралымы жіберілді, ол Саворинің оның прототипі екеніне көз жеткізіп, қорқытып, жала жабуға шағымдануға және олардың бірлескен баспасы – Хайнеманнан кетуге уәде берді. Сондықтан Гринге шамамен жиырма беттің орнын ауыстыруға тура келді.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Роман Остендтен Стамбулға үш күндік сапарға шыққан сәнді экспресстегі адамдардың өміріне назар аударады (егерде Грин қаланың ескі атын Константинополь деп атаса да). Роман паромнан басталады, онда бірнеше романның басты кейіпкерлері Англиядан келген. Мейбел Уоррен мен Джанет Пардо кейінірек Кельн қаласында пойызға қосылады, ал Йозеф Грунлих Венада. Бұл кейіпкерлер әртүрлі мақсаттармен саяхатқа шыққанмен, олардың өмірі саяхат барысында өзара байланысты. Пойыз өтетін басқа да жерлер мен Карлтон Майаттың қарға толы ауылды аралап, Суботика теміржол станциясына дейін және одан жоғары жылдамдықпен көлікпен саяхаттаулары да сипатталған. Сюжеттің негізгі бөлігі Мяттке, Стамбулда бизнес мүдделері бар және құрғақ жеміс саудасымен айналысатын ақылды және практикалық кәсіпкерге бағытталған. Ол Түркиядағы фирманың агенті Экманның оны алдап жүргеніне алаңдайды. Соғыстар аралығындағы Еуропаны аралай келе, Майатт пойызда да, одан тыс жерде де антисемиттік көзқарастарға тап болады. Түркиядағы шоуға екінші сыныпта бара жатқан науқас биші Корал Маскерді аяғандықтан, ол оған бірінші сыныптық билет сатып алады. Алғыс білдірген Корал оған ғашық болады және түнді оның бөлімінде өткізеді, оның ішінде ол оның таза екенін біледі. Ол Суботикада пойыздан жоғалғаннан кейін оны құтқару үшін қайта оралады, бірақ ол құтқара алмайды және қарулы оқ астында қылмыскер Грунликті құтқарып қалғаннан кейін арашалап құтылады. Доктор Циннер – қашқан коммунистік көшбасшы және бұрынғы дәрігер, ағылшын ұлдар мектебінде бес жыл оқытып, жалған британдық паспортпен саяхаттап жүр. Ол Белградта коммунистік төңкеріске басшылық етуді жоспарлайды, бірақ көтеріліс тым ерте болғанын және сәтсіз болғанын біледі. Дегенмен, ол саяси ым қимыл ретінде сотқа бару үшін Белградқа қайтуға шешім қабылдайды. Бірақ оны Кельн қаласында тұратын, серіктесі Джанет Пардомен бірге саяхаттап жүрген лесбиян журналист Мейбл Уоррен таныды. Уоррен үлкен жаңалықтың үстінде екеніне сенді. Пойыз Венаға жеткенде, ол кеңсесіне телефон соғып, вагондан түседі, бірақ қалада қалғанын білгенде, оның сөмкесін ұрлап алады. Ұры Грунлих, ол сәтсіз тонау кезінде адамды өлтіріп, енді пойызға Уорреннің ақшасымен түседі. Ашулы Уоррен Циннердің әңгімесін басқа жолмен жеткізуге ант береді. Суботикада пойыз Югославия шекарасында тоқтатылады және Циннер тұтқындалады. Сондай-ақ, револьвері бар Грунлих пен Циннердің орнына хат жеткізу үшін берген Корал да тұтқындалды. Соғыс соты өткізіледі, онда Циннерге өзінің шоу-сұғымына арналған мәнсіз саяси баяндамасын беруге рұқсат етіледі. Ол сол күні кешке атылып өлтіріледі, ал Грунлих бір айға түрмеге қамалады, содан кейін Венаға қайта жөнелтіледі, онда полиция оны іздестіреді. Корал келесі күні Англияға депортацияланады. Үш тұтқын күту бөлмесінде ұсталады, бірақ Майаттың көлікпен оралғандығын түсінгенде, тапқыр Грунлих есікті бұзып ашады және үшеуі де қашады. Тек Грунлих құтылып кетеді; Циннер жараланды және Корал оны қорада жасырып, ол жерде қайтыс болады. Келесі күні таңертең Мейбл Уоррен өзінің жаңалықтарын жеткізу үшін Суботикаға келеді және Коралды Кёльнге қайтарады. Мейбл Коралды жаңа серіктес ретінде елестетеді, бірақ Корал жүрек ауруымен машинаның артқы бөлігінде құлап қалған кезде есеп айырысу тоқтатылады және оның соңғы тағдыры ашық қалды. Поезд Стамбулға келгеннен кейін, Мьетт Джанет Пардоның бәсекелес бизнесмен және әлеуетті серіктес Стайнның немересі екенін біледі. Ол оны өзінің келесі кітабы үшін көшірме іздеп шығысқа бара жатқан Кокни романының авторы Савориден ұрлайды. Кораллмен қысқа кездесуіне қарамастан, Майат енді Джанетке үйленуге және Экман қол қойған келісімшартты растауға, Стейннің құрғақ жеміс бизнесін алуға ниетті.
Тақырыптар
Роман бір жағынан автордың оны жазған кездегі қаржылық жағдайын, екінші жағынан Англиядағы Ұлы Депрессия кезеңінің соры мен уайымын көрсетеді. 1971 жылы Грин былай деп бағалады: "Бұл беттер сол кездегі алакөздіктер мен сәтсіздік сезімімен тым ауыр жүктелген. [ ] «Стамбул пойзын» аяқтаған кезде қауіпсіздікке кепілдік беретін күн аяқталып қалды. Тіпті түсімде де мазасыздыққа бой алдырдым". Кітапқа алынған эпиграф Джордж Сантаянаға тиесілі: «Барлық нәрсе идеалды мәнінде лирикалық, тағдырында трагикалық, ал өмір сүруінде комикалық», ол оның көңіл-күйінің екіұштылығын көрсетеді. Романның маңызды тақырыбы – адалдық мәселесі, басқаларға деген міндет пен өзіне деген міндет арасындағы қақтығыс, сондай-ақ басқаларға адал болудің пайдасы бар ма, жоқ па деген сұрақ. Бұл тақырып Циннер мен Коралдың ішкі күресінде ең айқын көрінеді. Кейіпкерлердің бірінен соң бірі көрсеткен антисемитизм, әсіресе Майаттқа тигізген әсері, кейіннен дау тудырды. Гриннің осы көзқарастарды өзімен бөлісіп-бөліспегені және оларды Майатт бейнесі арқылы көрсеткені туралы сұрақтар туды. Майкл Шелденнің «айыптаушылық және мәселелі» «Грэм Грин: Ішкі адам» (1994) кітабында осы пікір айтылды. Алайда, Дэвид Пирс үшін «Антисемитизм – Грин емес. Бұл – 1932 жылғы қоғам». Ол сондай-ақ 1980 жылы Гринмен сұхбаттасқан Мария Аврора Кутоның сөздерін келтіреді: «Майат – әлсіз және шеттен келген адам, оған зор сыйпатылықпен қаралады. Мен бұл [алғашқы] романдарды еврей нәсіліне немесе дініне емес, капитализмге қарсы шабуыл ретінде түсіндіремін».
Бейімделулер
Гриннің романы негізінде екі фильм түсірілді: 1934 жылғы «Ориент экспресі» және 1962 жылғы «Стамбул поезді» теледидарлық бейімделуі. Автор екеуін де сынға алды. «Менің кітабымнан жасалған бұл фильм соңғы болды және бірнеше басқа фильмдермен салыстырғанда ең нашарсы еді [олардың бәрі де бір тақырыпта], бірақ кейінірек BBC жасаған телеверсиясы сияқты жаман емес». Радио үшін де екі нұсқа жазылды. Шелден Старктің «Ориент экспресі» 1949 жылдың 19 ақпанында CBS Escape сериясында эфирге шықты. Бұл романға шамамен негізделген, жарты сағаттық драма болды. Ондағы американдық бизнесмен-баяндаушы – Майатт, ал ол өлімнен құтқаратын Циннер – АҚШ азаматы. Джереми Фронттың тоқсан минуттық «Стамбул поезді» 2017 жылдың 18 қарашасында BBC Radio 4 арнасында көрсетілді.