Генри Джеймс: Америкалық-британ жазушысының өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Американдық және британдық жазушы (1843–1916)

Генри Джеймс ( – ) американдық-британдық жазушы. Ол әдеби реализм мен әдеби модернизм арасындағы маңызды кезеңдік тұлға ретінде есептеледі және көптеген адамдар оны ағылшын тіліндегі ең ұлы романистердің бірі санайды. Ол Генри Джеймс ағаның ұлы, философ және психолог Уильям Джеймс пен күнделік жазушы Элис Джеймстің інісі болған. Ол, әсіресе, эмигрант американдықтар, ағылшыздар және континенталдық еуропалықтар арасындағы әлеуметтік және некелік қарым-қатынастарды бейнелейтін "Ханшайымның портреті" сияқты романдарымен танымал. Оның "Елшілер", "Көгершіннің қанаттары" және "Алтын кәсе" сияқты кейінгі туындылары эксперименттік сипатқа ие болды. Джеймс кейіпкерлерінің ішкі сезімдерін және әлеуметтік динамикасын сипаттағанда, кейіпкердің жан дүниесін талқылауда екіұшты немесе қайшы мотивтер мен әсерлерді біріктіріп немесе қатар қойып жазды. Оның ерекше екіұштылығымен қатар, композициясының өзге де ерекшеліктері үшін оның соңғы туындылары импрессионистік суреттермен салыстырылады. Оның "Бұрала бұрылған бұрыш" повесі ағылшын тіліндегі ең көп талданған және екіұшты әңгімелердің бірі ретінде танылған және басқа да медиада ең көп бейімделген туындысы болып табылады. Ол "Қуанышты бұрыш" сияқты басқа да жоғары бағаланған қорқынышты әңгімелер жазды. Джеймс сын, саяхат, өмірбаян, автобиография және пьесалар туралы мақалалар мен кітаптар жариялады. АҚШ-та дүниеге келген Джеймс жас кезінде Еуропаға көшіп, ақырында Англияда қоныстанды және 1915 жылы, қайтыс болуына бір жыл қалғанда, британдық азаматтыққа ие болды. Джеймс 1911, 1912 және 1916 жылдары Әдебиет бойынша Нобель сыйлығына үміткер болды. Хорхе Луис Борхес: "Мен Шығыс және Батыс әдебиеттерін зерттедім; фантастикалық әдебиеттердің энциклопедиялық жинағын жасадым; Кафканы, Мелвиллді және Блойды аудардым; Генри Джеймстің туындыларынан гөрі ешқандай таңғажайып туындыны білмеймін".

Алғашқы жылдары, 18431883

Джеймс 1843 жылдың 15 сәуірінде Нью-Йорк қаласындағы 21 Вашингтон Плейс (Вашингтон алаңына қарап тұрған) мекенжайында дүниеге келді. Оның ата-анасы Мэри Уолш және Генри Джеймс аға болды. Әкесі зиялы және мінезі жағымды адам еді. Ол Альбанидегі банкир және инвестор әкесінен мұраға алған тәуелсіз қаражатқа ие болған лектор және философ еді. Мэри Нью-Йорк қаласында ұзақ жылдар бойы қоныстанған бай отбасынан шыққан. Оның әпкесі Кэтрин көп жыл бойы ересек отбасымен бірге өмір сүрді. Генри кіші төрт ұлдың бірі еді, ал қалғандары – одан бір жас үлкен Уильям, кіші ағалары Уилкинсон (Уилки) және Робертсон. Оның кіші әпкесі Алиса еді. Оның ата-анасы ирланд және шотланд тегінен таралған. Ол бір жасқа толғанға дейін әкесі Вашингтон Плейс үйін сатып, отбасын Еуропаға алып кетті, онда олар Англиядағы Уиндзор Грейт Паркіндегі коттеджде біраз уақыт тұрды. Отбасы 1845 жылы Нью-Йоркке оралды, ал Генри балалық шағының көп бөлігін Альбанидегі әжесінің үйі мен Манхэттендегі 58 West Fourteenth Street мекенжайындағы үйдің арасында өткізді. Осы үйдің Батыс 14-ші көшедегі алдыңғы бөлмесінде Томас Коулдың Флоренция көрінісін бейнелейтін картина ілінген. Бір күні Джеймс отбасының туысы 14-ші көшедегі үйге келіп, ол болған кешкі бір уақытта Дэвид Копперфилдтің бірінші бөлімін отбасының қарттарына оқып берді: Генри кіші жасырын түрде оқуға құлақ ету үшін бөлмесінен төмен түсіп, Мурдстондарға қатысты эпизод оны "қатты жылауға" итергенше, оны тауып, қайтадан төсекке жіберді. 1855 және 1860 жылдар аралығында Джеймс отбасы Лондонда, Парижде, Женевада, Болон-сюр-Мерде, Боннда және Род-Айленд штатындағы Ньюпорт қаласында саяхаттады, бұл әкесінің қазіргі қызығушылықтары мен баспа жобаларына байланысты болды, ал қаражат жетіспеген кезде АҚШ-қа қайта оралды. Джеймс отбасы 1855 жылдың шілдесінде Парижге келді және Рю де ла Пайкстағы қонақ үйде бөлме жалдады. 1856 және 1857 жылдар аралығында, Уильям он төртке, Генри он үшке толғанда, екі бауыр Лувр мен Люксембург сарайын аралады. Генри негізінен жеке репетиторлармен оқыды және отбасы Еуропаға саяхаттаған кезде қысқа мерзімге мектепке барды. Джеймстің Париждегі балаларына сабақ берген М. Лерамберт, Санте Бёвтың жақсы бағалаған өлеңдер жинағын жазған еді. Олар Францияда ең ұзақ уақыт болды, онда Генри өзін үйінде сезіне бастады және француз тілін еркін меңгерді. 1857 жылдың жазында Джеймс отбасы Булонь-сюр-Мерге барып, No. 20 Rue Neuve Chaussée мекенжайында үй салды, және Генри ағылшын тіліндегі кітаптарды жалға алу орталығының тұрақты тұтынушысы болды. Сол жылдың күзінде Генри аға Булоньнен досына: "Генри оқудан гөрі оқуды көбірек жақсы көреді. Ол кітапханаларды жейді, роман мен драмалардың шебер жазушысы. Оның жазу қабілеті жоғары, бірақ оның көп нәрсеге жете алатынына көзім жетпейді". Кейінірек Джеймс Балзакты өзінің "ең ұлы ұстазы" деп атады және көркем әдебиеттің өнерін одан басқа ешкімнен гөрі одан көп үйренгенін айтты. 1861 жылдың шілдесінде Генри мен Томас Сержант Перри Род-Айленд жағалауындағы Портсмут Гроувтағы жараланған және мүгедек одақ әскерлерінің лагеріне сапар жасады; ол көптеген әскерлермен серуендеп, сөйлесіп, кейінірек бұл тәжірибені Уолт Уитменнің ерікті медбике ретінде жасаған тәжірибесімен салыстырды. 1861 жылдың күзінде Джеймс өрт сөндіру кезінде, мүмкін, арқасынан жарақат алды. Өмірі бойы кейде қайтадан пайда болатын бұл жарақат оны Америкадағы Азамат соғысына қатысуға жарамсыз етті. 1864 жылы Джеймс отбасы Уильямның жанына, Массачусетс штатындағы Бостон қаласына көшіп келді, ол алдымен Гарвардтағы Лоуренс ғылыми мектебінде, содан кейін медициналық мектепте оқыды. 1862 жылы Генри Гарвард заң мектебіне қабылданды, бірақ заңгерлікке қызығушылығы жоқ екенін түсінді. Ол әдебиетке деген қызығушылығын арттырып, Бостон мен Кембридж қалаларындағы авторлар мен сыншылар Уильям Дин Хауэллс пен Чарльз Элиот Нортонмен байланыс жасады және болашақтағы Жоғарғы Сот судьясы Оливер Венделл Холмс-младшиймен және оның алғашқы кәсіби тәлімгерлері Джеймс Т. Филдс пен Энни Адамс Филдспен өмір бойы достық қарым-қатынас орнатты. 1865 жылы Луиза Мэй Алкотт Бостонға келіп, Джеймс отбасымен бірге тамақтанды; ол өзінің күнделіктерінде "Генри кіші өте достық болды. Жас әдебиетші болғандықтан, ол маған сексенге толғандай кеңес берді, ал мен қызмын" деп жазды. Оның алғашқы жарияланған еңбегі 1863 жылы жарық көрген "Фанчон крикеттегі Мэгги Митчелл мырзайым" атты сахналық қойылымның шолуы болды. Бір жылдан кейін оның алғашқы әңгімесі "Қателік трагедиясы" атын атамай жарияланды. Джеймстің алғашқы әдеби ақысы - Сэр Уолтер Скоттың романдары туралы "Северноамериканский ревью" журналына жазған мақаласы үшін төленген ақы болды. Ол Филдс редактор болып жұмыс істеген "The Nation" және "Atlantic Monthly" журналдары үшін көркем және ғылыми мақалалар жазды. 1865 жылы "The Nation" журналының негізін қалаушы Эрнест Лоуренс Годкин Джеймс отбасына Бостон қаласындағы Эшбертон Плейс мекенжайында келді; оның сапарының мақсаты Генри аға мен Генри кішіден журналдың тұсаукесер саны үшін материалдар алу болды. Генри кіші кейінірек Годкинмен арадағы достығын "өмірімдегі ең ұзақ және ең бақытты достықтардың бірі" деп сипаттады. Ол Римде бос кәсіпкер ретінде өзін асырауға тырысты, содан кейін "New York Tribune" газетінің редакторы Джон Хейдің ықпалы арқасында Париж тілшісі лауазымын иеленді. Бұл әрекеттері сәтсіз аяқталғаннан кейін ол Нью-Йорк қаласына оралды. 1874 және 1875 жылдары ол "Transatlantic Sketches", "A Passionate Pilgrim" және "Roderick Hudson" шығармаларын жариялады. 1875 жылы Джеймс "The Nation" журналы үшін әр апта сайын мақала жазды; ол қысқа абзастар үшін 3-тен 10 долларға, кітаптар туралы рецензиялар үшін 12-ден 25 долларға және саяхат мақалалары мен ұзақ материалдар үшін 25-тен 40 долларға дейін төленді. Мансабының осы кезеңінде ол Натаниэль Хоторнның ықпалында болды. 1875 жылдың күзінде ол Париждің Латын кварталына көшті. Америкаға екі сапар жасағаннан басқа, ол өмірінің соңына дейін – келесі үш онжылдық бойы Еуропада тұрды. Парижде ол Золамен, Додемен, Мопассанмен, Тургеневпен және басқалармен танысты. Ол Парижде бір жыл ғана тұрды, содан кейін Лондонда қоныстанды, онда ол Макмиллан және басқа баспагерлермен қарым-қатынас орнатты, олар кітап түрінде жариялаған бөлімдер үшін төлем жасады. Бұл сериалдандырылған романдардың аудиториясы көбінесе орта таптың әйелдерінен құралды, және Джеймс редакторлар мен баспагерлердің жас әйелдерге арналған нәрсе туралы ұғымдарына байланысты мәнді әдеби шығармалар жасауға күш салды. Ол жалға алынған бөлмелерде тұрды, бірақ кітапханалары бар және ол ер адам достарын қабылдай алатын джентльмендер клубына қосыла алды. Ол Генри Адамс және Чарльз Милнес Гаскеллдің таныстыруы арқылы ағылшын қоғамына енді, соңғысы оны "Travellers'" және "Reform" клубтарына таныстырды. Ол сонымен қатар "Savile Club", "St James's Club" және 1882 жылы "Athenaeum Club" клубының құрметті мүшесі болды. Англияда ол саясат пен мәдениеттің жетекші тұлғаларымен танысты. Ол өнімді жазушы болып қала берді, "The American" (1877), "The Europeans" (1878), "Watch and Ward" романының қайта жазылған нұсқасы (1878), "French Poets and Novelists" (1878), "Hawthorne" (1879) және бірнеше қысқа көркем шығармалар жазды. 1878 жылы "Daisy Miller" романы Атлант мұхитының екі жағында оның атағын арттырды. Бұл роман, әсіресе, Еуропаның әлеуметтік нормаларынан тыс мінез-құлық танытқан әйелді бейнелегендіктен назар аударды. Ол сонымен қатар өзінің тұңғыш шедеврi "The Portrait of a Lady" романын жаза бастады, ол 1881 жылы жарық көрді. 1877 жылы ол Генри Адамс арқылы танысқан досы Чарльз Милнес Гаскеллдің Шропширдегі Венлок аббаттығына алғаш рет сапар жасады, ол аббаттың қара романтикалық атмосферасы мен айналасындағы пейзажға шабыттанды, бұл оның "Abbeys and Castles" атты эссесінде көрініс тапты. Лондонда тұрғанда Джеймс француз реалистерінің, әсіресе Эмиль Золаның мансабын қадағалап отырды. Олардың стильдік әдістері оның келесі жылдардағы жұмысына әсер етті. Оның Хоторнға деген ықпалы осы кезеңде азайды, оның орнына Джордж Элиот пен Иван Тургенев ықпалына түсті. Ол қайтты...

James was born at 21 Washington Place (facing Washington Square) in New York City on 15 April 1843. His parents were Mary Walsh and Henry James Sr. His father was intelligent and steadfastly congenial. He was a lecturer and philosopher who had inherited independent means from his father, an Albany banker and investor. Mary came from a wealthy family long settled in New York City. Her sister Katherine lived with her adult family for an extended period of time. Henry Jr. was one of four boys, the others being William, who was one year his senior, and younger brothers Wilkinson (Wilkie) and Robertson. His younger sister was Alice. Both of his parents were of Irish and Scottish descent. Before he was a year old, his father sold the house at Washington Place and took the family to Europe, where they lived for a time in a cottage in Windsor Great Park in England. The family returned to New York in 1845, and Henry spent much of his childhood living between his paternal grandmother's home in Albany, and a house, 58 West Fourteenth Street, in Manhattan. A painting of a view of Florence by Thomas Cole hung in the front parlor of this house on West Fourteenth. Once, a cousin of the James family came down to the house in Fourteenth Street and, one evening during his stay, read the first instalment of David Copperfield aloud to the elders of the family: Henry Junior had sneaked down from his bedroom to listen surreptitiously to the reading, until a scene involving the Murdstones led him to "loud[ly] sob," whereupon he was discovered and sent back to bed. Between 1855 and 1860, the James household travelled to London, Paris, Geneva, Boulogne sur Mer, Bonn, and Newport, Rhode Island, according to the father's current interests and publishing ventures, retreating to the United States when funds were low. The James family arrived in Paris in July 1855 and took rooms at a hotel in the Rue de la Paix. Some time between 1856 and 1857, when William was fourteen and Henry thirteen, the two brothers visited the Louvre and the Luxembourg Palace. Henry studied primarily with tutors, and briefly attended schools while the family travelled in Europe. A tutor of the James children in Paris, M. Lerambert, had written a volume of verse that was well reviewed by Sainte Beuve. Their longest stays were in France, where Henry began to feel at home and became fluent in French. In the summer of 1857, the James family went to Boulogne sur Mer, where they set up house at No. 20 Rue Neuve Chaussée, and where Henry was a regular customer at an English lending library. In the autumn of that year, Henry Senior wrote from Boulogne to a friend that "Henry is not so fond of study, properly so called, as of reading He is a devourer of libraries, and an immense writer of novels and dramas. He has considerable talent as a writer, but I am at a loss to know whether he will ever accomplish much." James later called Balzac his "greatest master", and said that he had learned more about the craft of fiction from him than from anyone else. In July 1861, Henry and Thomas Sergeant Perry paid a visit to an encampment of wounded and invalid Union soldiers on the Rhode Island shore, at Portsmouth Grove; he took walks and had conversations with numerous soldiers and in later years compared this experience to those of Walt Whitman as a volunteer nurse. In the autumn of 1861, James received an injury, probably to his back, while fighting a fire. This injury, which resurfaced at times throughout his life, made him unfit for military service in the American Civil War. In 1864, the James family moved to Boston, Massachusetts, to be near William, who had enrolled first in the Lawrence Scientific School at Harvard and then in the medical school. In 1862, Henry attended Harvard Law School, but realised that he was not interested in studying law. He pursued his interest in literature and associated with authors and critics William Dean Howells and Charles Eliot Norton in Boston and Cambridge and formed lifelong friendships with Oliver Wendell Holmes Jr., the future Supreme Court justice, and with James T. Fields and Annie Adams Fields, his first professional mentors. In 1865, Louisa May Alcott visited Boston and dined with the James family; she was to write in her journals that "Henry Jr was very friendly. Being a literary youth he gave me advice, as if he had been eighty, and I a girl." His first published work was a review of a stage performance, "Miss Maggie Mitchell in Fanchon the Cricket", published in 1863. About a year later, "A Tragedy of Error", his first short story, was published anonymously. James's first literary payment was for an appreciation of Sir Walter Scott's novels, written for the North American Review. He wrote fiction and nonfiction pieces for The Nation and Atlantic Monthly, where Fields was editor. In 1865, Ernest Lawrence Godkin, the founder of The Nation, visited the James family at their Boston residence in Ashburton Place; the purpose of his visit was to solicit contributions from Henry Senior and Henry Junior for the inaugural issue of the journal. Henry Junior was later to describe his friendship with Godkin as "one of the longest and happiest of my life." He attempted to support himself as a freelance writer in Rome and then secured a position as Paris correspondent for the New York Tribune through the influence of its editor, John Hay. When these efforts failed, he returned to New York City. During 1874 and 1875, he published Transatlantic Sketches, A Passionate Pilgrim and Roderick Hudson. In 1875, James wrote for The Nation every week; he received anywhere from $3 to $10 for brief paragraphs, $12 to $25 for book reviews and $25 to $40 for travel articles and lengthier items. During this early period in his career, he was influenced by Nathaniel Hawthorne. In the fall of 1875, he moved to the Latin Quarter of Paris. Aside from two trips to America, he spent the next three decades—the rest of his life—in Europe. In Paris, he met Zola, Daudet, Maupassant, Turgenev and others. He stayed in Paris only a year before settling in London, where he established relationships with Macmillan and other publishers, who paid for serial installments that they published in book form. The audience for these serialized novels was largely made up of middle class women, and James struggled to fashion serious literary work within the strictures imposed by editors' and publishers' notions of what was suitable for young women to read. He lived in rented rooms, but was able to join gentlemen's clubs that had libraries and where he could entertain male friends. He was introduced to English society by Henry Adams and Charles Milnes Gaskell, the latter introducing him to the Travellers' and the Reform Clubs. He was also an honorary member of the Savile Club, St James's Club and, in 1882, the Athenaeum Club. In England, he met the leading figures of politics and culture. He continued to be a prolific writer, producing The American (1877), The Europeans (1878), a revision of Watch and Ward (1878), French Poets and Novelists (1878), Hawthorne (1879), and several shorter works of fiction. In 1878, Daisy Miller established his fame on both sides of the Atlantic. It drew notice perhaps mostly because it depicted a woman whose behavior is outside the social norms of Europe. He also began his first masterpiece, The Portrait of a Lady, which appeared in 1881. In 1877, he first visited Wenlock Abbey in Shropshire, home of his friend Charles Milnes Gaskell, whom he had met through Henry Adams. He was much inspired by the darkly romantic abbey and the surrounding countryside, which feature in his essay "Abbeys and Castles". While living in London, James continued to follow the careers of the French realists, Émile Zola in particular. Their stylistic methods influenced his own work in the years to come. Hawthorne's influence on him faded during this period, replaced by George Eliot and Ivan Turgenev. He returned to his parents' home in Cambridge, where he was together with all four of his siblings for the first time in 15 years. He returned to Europe in mid 1882, but was back in America by the end of the year following the death of his father. Emerson, an old family friend, died in 1882. His brother Wilkie and friend Turgenev both died in 1883.

Орта жылдары, 18841897

1884 жылы Джеймс Парижге тағы бір сапар жасады, онда ол Зола, Дауде және Гонкурмен қайта кездесті. Ол француз "реалист" немесе "натуралист" жазушыларының мансабын қадағалап, олардың ықпалына көбірек түсті. Осы кезеңде ол Роберт Луис Стивенсон, Джон Сингер Сарджент, Эдмунд Госс, Джордж дю Мориер, Пол Бурже және Констанс Фенимор Вулсонмен дос болды. 1880-жылдардағы үшінші романы – "Трагикалық муза". Ол 80-ші жылдардағы романдарында Золаның қағидаларын ұстанса да, олардың стилі мен көзқарасы Альфонс Дауденің туындыларына жақын. Осы кезеңде романдарында сыншылардың және қаржылық табысқа жете алмауы оны театр үшін жазуға итермеледі. Оның драмалық туындылары мен театрмен байланысты тәжірибесі төменде талқыланады. 1889 жылдың соңғы тоқсанында, "таза және мол табыс үшін" ол Даудеттің "Тартарин де Тараскон" оқиғаларының үшінші томын – "Порт Тараскон" деп аударуға кірісті. 1890 жылдың маусымынан бастап Harper's Monthly журналында жарияланған бұл аударма The Spectator газетімен "шеберлікпен жасалған" деп мақталып, 1891 жылдың қаңтарында Sampson Low, Marston, Searle & Rivington баспасында жарық көрді. 1895 жылы "Гай Домвилл" пьесасы сахнада сәтсіздікке ұшырағаннан кейін Джеймс үмітсіздікке бойлады және өлім туралы ойлар мазалады. Оның депрессиясын оған жақын адамдардың қазасы күшейтті: 1892 жылы қарындасы Элис, 1891 жылы досы Вулкотт Балестиер, 1894 жылы Стивенсон мен Фенимор Вулсон қайтыс болды. 1894 жылдың қаңтарында Фенимор Вулсонның күрт қайтысы және оның өліміне байланысты өзін-өзі өлтіру туралы болжамдар оған ерекше ауыр тиді. Леон Эдель Фенимор Вулсонның өлімінен туған қайғы-қасіреттің "оның хаттарында кінә мен ұғымсыздық сезімін анық байқауға болады, тіпті келесі алты жылдағы ерекше әңгімелерінде – "Өлілердің құрбандық тағы" және "Жануарлар дүниесіндегі аң" шығармаларында да" деп жазды. 1913 жылы ол өзінің автобиографиялық еңбектерін – "Кішкентай бала және басқалар", "Ұл мен ағаның жазбалары" жазды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін ол соғысқа қатысты жұмыстармен айналысты. 1915 жылы ол британдық азаматтыққа өтті және келесі жылы "Құрмет орденімен" марапатталды. Ол 1916 жылдың 28 ақпанында Лондонның Челси қаласында қайтыс болды және Голдерс Грин крематорийінде кремацияланды. Оның құрметіне Челси ескі шіркеуіне ескерткіш орнатылды. Ол өзінің күлін Массачусетс штатындағы Кембридж бейітіне жерлеуді өтінген. Бұл заң бойынша мүмкін болмағандықтан, Уильямның әйелі оның күлін кемеге жасырып, кеденнен өткізіп, отбасылық жер теліміне көмді.

In 1884, James made another visit to Paris, where he met again with Zola, Daudet, and Goncourt. He had been following the careers of the French "realist" or "naturalist" writers, and was increasingly influenced by them. During this time, he became friends with Robert Louis Stevenson, John Singer Sargent, Edmund Gosse, George du Maurier, Paul Bourget, and Constance Fenimore Woolson. His third novel from the 1880s was The Tragic Muse. Although he was following the precepts of Zola in his novels of the '80s, their tone and attitude are closer to the fiction of Alphonse Daudet. The lack of critical and financial success for his novels during this period led him to try writing for the theatre; His dramatic works and his experiences with theatre are discussed below. In the last quarter of 1889, "for pure and copious lucre," he started translating Port Tarascon, the third volume of Daudet's adventures of Tartarin de Tarascon. Serialized in Harper's Monthly from June 1890, this translation – praised as "clever" by The Spectator – was published in January 1891 by Sampson Low, Marston, Searle & Rivington. After the stage failure of Guy Domville in 1895, James was near despair and thoughts of death plagued him. His depression was compounded by the deaths of those closest to him, including his sister Alice in 1892; his friend Wolcott Balestier in 1891; and Stevenson and Fenimore Woolson in 1894. The sudden death of Fenimore Woolson in January 1894, and the speculations of suicide surrounding her death, were particularly painful for him. Leon Edel wrote that the reverberations from Fenimore Woolson's death were such that "we can read a strong element of guilt and bewilderment in his letters, and, even more, in those extraordinary tales of the next half dozen years, "The Altar of the Dead" and "The Beast in the Jungle". In 1913, he wrote his autobiographies, A Small Boy and Others, and Notes of a Son and Brother. After the outbreak of the First World War in 1914, he did war work. In 1915, he became a British citizen and was awarded the Order of Merit the following year. He died on 28 February 1916, in Chelsea, London, and was cremated at Golders Green Crematorium. A memorial was built to him in Chelsea Old Church. He had requested that his ashes be buried in Cambridge Cemetery in Massachusetts. This was not legally possible, but William's wife smuggled his ashes onboard a ship and sneaked them through customs, allowing her to bury him in their family plot.

Жыныстық қатынас

Джеймс үйленуге қатысты ұсыныстарды үнемі қабылдамайтын, ал Лондонға қоныс аударғаннан кейін өзін "бакалавр" деп жариялаған. Ф. В. Дюпи Джеймс отбасы туралы бірнеше томда өзінің туысы Мэри ("Мини") Темплге ғашық болғанын, бірақ жыныстық қатынасқа деген невротикалық қорқынышы оны мұндай сезімді мойындаудан сақтағанын айтты: "Джеймстің мүгедектігі оның жыныстық махаббатына деген қорқынышы немесе оған қарсы наразылығының белгісі болды". Дюпи Джеймстің "Бала бала және басқалар" атты мемуарларынан эпизодты пайдаланып, Луврдегі Наполеонның суреті туралы арманын айтып берді. 1953 және 1972 жылдар аралығында Леон Эдель Джеймстің бес томдық өмірбаянын жазды, онда Джеймстің отбасының рұқсатымен Эдель жарияланбаған хаттар мен құжаттарды қолданды. Эдельдің Джеймсті суреттеуі оның бойдақ екендігін білдірді, бұл пікірді алғаш рет 1943 жылы сыншы Саул Розенцвейг ұсынды. 1996 жылы Шелдон М. Новик "Генри Джеймс: Жас шебер" атты романын, одан кейін "Генри Джеймс: Жетілген шебер" (2007) романын шығарды. Бірінші кітап "Джеймс ортасында біршама шатастырды", өйткені ол гомосексуалистердің өмірбаянында бұрын танымал болған парадигма, тікелей дәлел болмаған кезде, ерлі-зайыптылық туралы бұрын қабылданған түсінікке қарсылық білдірді. Новик сонымен қатар Эдельді гомосексуализмді "бір түрлі сәтсіздік ретінде" Фрейдтің жеңілдетілген түсіндірмесін ұстанғаны үшін сынға алды. Бұл туралы Джеймстің Хью Уолполға қартайған шағында жазған хатында нақты айтылған. Уолпол оған "жоғары сезімдерге" беріліп жатқанын мойындады, ал Джеймс оны қолдап, жауап жазды: "Біз әдемі өнерде, сіз бен менің, біз не туралы сөйлесіп жатқанымызды мүмкіндігінше білуіміз керек. Оны білудің жалғыз жолы - өмір сүріп, сүйген, қарғысқа ұшыраған, ұмтылған, ләззат алған және зардап шеккен. Жақыптың ақыл-ойы мен өмірін эмоционалды өмірден аздап арылту деген түсінікті басқа ғалымдар да зерттеді. Ямистік зерттеулердің жиі қарқынды саясаты зерттеулердің тақырыбы болды. Автор Колм Тойбин Ева Кософски Седжвиктің "Клозеттің эпистемологиясы" Джеймс шәкірті үшін маңызды өзгеріс жасады деп айтты. Ол оны гомосексуалист жазушы ретінде оқыды, оның жыныстық қатынасын құпия ұстауға деген ықыласы оның қабатты стилін және драмалық өнерін қалыптастырды. Тойбиннің айтуынша, мұндай оқу "Жеймсті ақ тәнді өлі еркектерден алып тастады, олар сән-салтанат туралы жазды. Ол біздің замандасымыз болды". Джеймстің америкалық мүсінші Хендрик Кристиан Андерсенге жазған хаттары ерекше назар аударады. Джеймс 27 жастағы Андерсенмен 1899 жылы 56 жасында кездеседі. Ол Андерсенге өте сезімтал хаттар жазады: "Мен сені, қымбатты бала, ең терең махаббатыммен ұстаймын және жан дүниенің әр соғысымен мені сезінетініңе сенемін". 1904 жылы 6 мамырда ағасы Уильямға жазған хатында Джеймс өзін "алты жүзге толған Генри болса да, әрқашан үмітсіз бойдақ" деп атаған. Бұл сипаттама қаншалықты дәл болуы мүмкін, бұл Джеймстің биографтарының арасында айтыс тақырыбы болып табылады, бірақ Андерсенге жазған хаттар кейде квазиэротикалық болды: "Мен, менің сүйікті балам, қолымды саған құшақтадым және соғуымды сезіндім, осылайша, біздің тамаша болашағымыз бен сіздің керемет сыйыңыз". Оның жақын ер достарының арасында көптеген жас гомосексуалдарға жазған көптеген хаттары ашық. Ол гомосексуалист досы Хауард Стёргиске былай деп жаза алады: "Мен сізбен бірге өмір сүре алатыныма сенімдімін. Ал мен сенсіз өмір сүруге тырысамын". Стержистің басқа бір хатында ұзақ сапардан кейін Джеймс олардың "бақсылық кездесуі" туралы әзілмен айтады. Хью Уолполға жазған хаттарында ол олардың қарым-қатынасы туралы күлкілі мәз-мейрамдарды және сөз ойындарын жалғастырады, өзін "осылай игі ниетпен сені жағалайтын" және Уолполдың "жақсы ниетті ескі сөмкесін" желкелететін фил ретінде атайды. Оның Уолтер Берриге жазған, "Black Sun Press" баспасында басылып шыққан хаттары ұзақ уақыт бойы жеңіл бүркемеленген эротизмдерімен аталып өтілді. Алайда Джеймс көптеген әйел достарына да осындай әсем тілмен хат жазысқан, мысалы, әріптесі роман жазушы Люси Клиффордқа: "Қымбатты Люси! Не десем болады? Мен сені қатты жақсы көремін, мен сені тоғыз рет көремін, мен басқаларды көремін! Сондықтан мен, егер сіз оны ең қарапайым ақыл-ойға түсіндіргіңіз келсе, сізді басқаларды сүйгеннен артық жақсы көретінімді ойлаймын. Нью-Йорктегі досы Мэри Кэдвалайдер Роул Джонсқа: "Қымбатты Мэри Кэдвалайдер. Мен сені аңсадым, бірақ мен бекер аңсадым; және сіздің ұзақ үндеуіңіз менің жүрегі...

James regularly rejected suggestions that he should marry, and after settling in London, proclaimed himself "a bachelor". F. W. Dupee, in several volumes on the James family, originated the theory that he had been in love with his cousin, Mary ("Minnie") Temple, but that a neurotic fear of sex kept him from admitting such affections: "James's invalidism was itself the symptom of some fear of or scruple against sexual love on his part." Dupee used an episode from James's memoir, A Small Boy and Others, recounting a dream of a Napoleonic image in the Louvre, to exemplify James's romanticism about Europe, a Napoleonic fantasy into which he fled. Between 1953 and 1972, Leon Edel wrote a major five volume biography of James, which used unpublished letters and documents after Edel gained the permission of James's family. Edel's portrayal of James included the suggestion he was celibate, a view first propounded by critic Saul Rosenzweig in 1943. In 1996, Sheldon M. Novick published Henry James: The Young Master, followed by Henry James: The Mature Master (2007). The first book "caused something of an uproar in Jamesian circles" as it challenged the previous received notion of celibacy, a once familiar paradigm in biographies of homosexuals when direct evidence was nonexistent. Novick also criticized Edel for following the discounted Freudian interpretation of homosexuality "as a kind of failure." A letter James wrote in old age to Hugh Walpole has been cited as an explicit statement of this. Walpole confessed to him of indulging in "high jinks", and James wrote a reply endorsing it: "We must know, as much as possible, in our beautiful art, yours & mine, what we are talking about—& the only way to know it is to have lived & loved & cursed & floundered & enjoyed & suffered—I don't think I regret a single ‘excess’ of my responsive youth". The interpretation of James as living a less austere emotional life has been subsequently explored by other scholars. The often intense politics of Jamesian scholarship has also been the subject of studies. Author Colm Tóibín has said that Eve Kosofsky Sedgwick's Epistemology of the Closet made a landmark difference to Jamesian scholarship by arguing that he be read as a homosexual writer whose desire to keep his sexuality a secret shaped his layered style and dramatic artistry. According to Tóibín, such a reading "removed James from the realm of dead white males who wrote about posh people. He became our contemporary." James's letters to expatriate American sculptor Hendrik Christian Andersen have attracted particular attention. James met the 27 year old Andersen in Rome in 1899, when James was 56, and wrote letters to Andersen that are intensely emotional: "I hold you, dearest boy, in my innermost love, & count on your feeling me—in every throb of your soul". In a letter of 6 May 1904, to his brother William, James referred to himself as "always your hopelessly celibate even though sexagenarian Henry". How accurate that description might have been is the subject of contention among James's biographers, but the letters to Andersen were occasionally quasierotic: "I put, my dear boy, my arm around you, & feel the pulsation, thereby, as it were, of our excellent future & your admirable endowment." His numerous letters to the many young homosexual men among his close male friends are more forthcoming. To his homosexual friend Howard Sturgis, James could write: "I repeat, almost to indiscretion, that I could live with you. Meanwhile, I can only try to live without you." In another letter Sturgis, following a long visit, James refers jocularly to their "happy little congress of two". In letters to Hugh Walpole, he pursues convoluted jokes and puns about their relationship, referring to himself as an elephant who "paws you oh so benevolently" and winds about Walpole his "well meaning old trunk". His letters to Walter Berry printed by the Black Sun Press have long been celebrated for their lightly veiled eroticism. However, James corresponded in equally extravagant language with his many female friends, writing, for example, to fellow novelist Lucy Clifford: "Dearest Lucy! What shall I say? when I love you so very, very much, and see you nine times for once that I see Others! Therefore I think that—if you want it made clear to the meanest intelligence—I love you more than I love Others." To his New York friend Mary Cadwalader Rawle Jones: "Dearest Mary Cadwalader. I yearn over you, but I yearn in vain; & your long silence really breaks my heart, mystifies, depresses, almost alarms me, to the point even of making me wonder if poor unconscious & doting old Célimare [Jones's pet name for James] has 'done' anything, in some dark somnambulism of the spirit, which has given you a bad moment, or a wrong impression, or a 'colourable pretext' However these things may be, he loves you as tenderly as ever; nothing, to the end of time, will ever detach him from you, & he remembers those Eleventh St. matutinal intimes hours, those telephonic matinées, as the most romantic of his life " His long friendship with American novelist Constance Fenimore Woolson, in whose house he lived for a number of weeks in Italy in 1887, and his shock and grief over her suicide in 1894, are discussed in detail in Edel's biography and play a central role in a study by Lyndall Gordon. Edel conjectured that Woolson was in love with James and killed herself in part because of his coldness, but Woolson's biographers have objected to Edel's account.

Үлкен романдар

Джеймстің көркем шығармаларының алғашқы кезеңі, әдетте, "Леди портреті" деп аталады, Еуропа мен Америка арасындағы қарама-қайшылыққа шоғырланды. Бұл романдардың стилі, әдетте, қарапайым және, жеке сипаты болса да, 19-ғасырдағы көркем әдебиет нормаларына сай келеді. Родерик Хадсон (1875) - өте талантты мүсіншінің титулдық кейіпкерінің дамуын сипаттайтын Кунстлер романы. Кітапта жетілмегендік белгілері байқалғанымен - бұл Джеймстің толық көлемді романындағы алғашқы қатаң әрекеті - ол үш басты кейіпкердің жан-жақты көрінісіне байланысты жағымды пікірлер білдірді: Родерик Хадсон, керемет дарынды, бірақ тұрақсыз және сенімді емес; Роуленд Маллет, Родериктің шектеулі, бірақ әлдеқайда жетілген досы және қамқоршысы; және Кристина Лайт, Джеймстің ең қызықты және ашулы әйелдерінің бірі. Хадсон мен Маллеттің жұптары Джеймстің екі жағын білдіреді: өте ойлы суретші және саналы ұстаз. "Леди портреті" (1881) романында Джеймс өзінің мансабының алғашқы кезеңін өзінің ең танымал ұзақ көркем шығармасы болып қала беретін романмен аяқтады. Бұл әңгіме - "өз тағдырына бетпе-бет келген" және оны тым ауыр деп тапқан, қызу жүректі жас американдық әйел Изабел Арчер туралы. Ол үлкен ақшаны мұра етеді және кейіннен екі американдық экспатрианттың макиавеллиандық айла-шарғысының құрбаны болады. Оқиғалар негізінен Еуропа, әсіресе Англия мен Италияда өтеді. Жалпы алғанда, оның алғашқы кезеңінің шедеврі ретінде танылған "Леди портреті" психологиялық роман ретінде сипатталады, оның кейіпкерлерінің санасын зерттейді және еуропалықтар мен американдықтардың, ескі және жаңа әлемдердің арасындағы айырмашылықтарды зерттейтін әлеуметтік ғылымның жұмысы. Джеймс мансабының екінші кезеңі, "Леди портреті" басылымынан бастап 19 ғасырдың аяғына дейін созылады, оның ішінде танымал емес романдар, соның ішінде 1885-1886 жылдары "Атлантик" журналында сериялы басылып шыққан "Күйесі Касамасима" және "Бостондықтар" сериялы басылып шыққан. Бұл кезеңде Джеймстің әйгілі готикалық повесі "Шрубтың бұрылысы" (1898) де жарық көрді. Джеймс мансабының үшінші кезеңі XX ғасырдың басында жарық көрген үш романда: "Көктің қанаты" (1902), "Елшілер" (1903) және "Алтын тостаған" (1904) ең маңызды жетістіктерге қол жеткізді. Ф.О. Маттиессен бұл "трилогияны" Джеймстің басты кезеңі деп атады және бұл романдар сыншылардың қатаң зерттеуіне ие болды. Кітаптардың екіншісі, "Көгершіннің қанаттары" сериялы шығарылмағандықтан, алғаш рет басылып шықты. Бұл роман ауыр науқасқа шалдыққан американдық мұрагер әйел Милли Тейлдің және оның айналасындағы адамдарға әсерінің тарихын баяндайды. Олардың кейбіреулері Миллимен жақсы ниетпен дос болады, ал басқалары өз мүдделерін ғана ойлайды. Джеймс өзінің өмірбаянындағы кітаптарында Милли туберкулезден ерте қайтыс болған сүйікті туысы Минни Темплге негізделгенін айтты. Ол романның оның есінде "өнердің сұлулығы мен қадірін" басуға тырысқанын айтты.

The first period of James's fiction, usually considered to have culminated in The Portrait of a Lady, concentrated on the contrast between Europe and America. The style of these novels is generally straightforward and, though personally characteristic, well within the norms of 19th century fiction. Roderick Hudson (1875) is a Künstlerroman that traces the development of the title character, an extremely talented sculptor. Although the book shows some signs of immaturity—this was James's first serious attempt at a full length novel—it has attracted favourable comment due to the vivid realisation of the three major characters: Roderick Hudson, superbly gifted but unstable and unreliable; Rowland Mallet, Roderick's limited but much more mature friend and patron; and Christina Light, one of James's most enchanting and maddening femmes fatales. The pair of Hudson and Mallet has been seen as representing the two sides of James's own nature: the wildly imaginative artist and the brooding conscientious mentor. In The Portrait of a Lady (1881), James concluded the first phase of his career with a novel that remains his most popular piece of long fiction. The story is of a spirited young American woman, Isabel Archer, who "affronts her destiny" and finds it overwhelming. She inherits a large amount of money and subsequently becomes the victim of Machiavellian scheming by two American expatriates. The narrative is set mainly in Europe, especially in England and Italy. Generally regarded as the masterpiece of his early phase, The Portrait of a Lady is described as a psychological novel, exploring the minds of his characters, and almost a work of social science, exploring the differences between Europeans and Americans, the old and the new worlds. The second period of James's career, which extends from the publication of The Portrait of a Lady through the end of the 19th century, features less popular novels, including The Princess Casamassima, published serially in The Atlantic Monthly in 1885–1886, and The Bostonians, published serially in The Century during the same period. This period also featured James's celebrated Gothic novella, The Turn of the Screw (1898). The third period of James's career reached its most significant achievement in three novels published just around the start of the 20th century: The Wings of the Dove (1902), The Ambassadors (1903), and The Golden Bowl (1904). Critic F. O. Matthiessen called this "trilogy" James's major phase, and these novels have certainly received intense critical study. The second written of the books, The Wings of the Dove, was the first published because it was not serialized. This novel tells the story of Milly Theale, an American heiress stricken with a serious disease, and her impact on the people around her. Some of these people befriend Milly with honourable motives, while others are more self interested. James stated in his autobiographical books that Milly was based on Minny Temple, his beloved cousin, who died at an early age of tuberculosis. He said that he attempted in the novel to wrap her memory in the "beauty and dignity of art".

Пьесалары

Өзінің мансабының бірнеше кезеңінде Джеймс 1869 және 1871 жылдары журналдар үшін жазылған бір актілік пьесаларымен және 1882 жылы өзінің танымал повесі «Дейзи Миллердің» драмалық нұсқасымен бастап пьесалар жазды. 1890 жылдан 1892 жылға дейін, журналдарда жарияланудан босаған мұрагерлік алғаннан кейін, ол Лондон сахнасында табысқа жету үшін күш салып, шамамен алты пьеса жазды, олардың тек біреуі – оның «Америкалық» романының драмалық нұсқасы – қойылды. Бұл пьеса бірнеше жыл бойы гастрольдік репертуарлық труппамен қойылды және Лондонда сәтті өтті, бірақ Джеймске көп пайда әкелмеді. Осы кезеңде жазылған басқа пьесалары қойылған жоқ. Алайда, 1893 жылы актер және режиссер Джордж Александрдың жаңартылған «Сент-Джеймс» театрының ашылуына арналған маңызды пьеса жазу туралы өтінішіне жауап беріп, ол «Гай Домвилл» атты ұзақ драма жазды, оны Александр қойды. 1895 жылдың 5 қаңтарындағы премьера кешінде, Джеймс соңғы пердеден кейін иілгенде, галереядан ысқырық естілді, бұл авторды қынжырландырды. Пьеса орташа жақсы пікірлер алды және Оскар Уайльдтың «Ауырлықпен жеңілдік» пьесасына орын беру үшін төрт апта бойы көрсетілді, Александр бұл пьесаның алдағы маусымда жақсы перспективаға ие деп ойлады. Осы күш-жігердің стресі мен көңіл көшіруінен кейін Джеймс енді театр үшін жазбайтынын мәлімдеді, бірақ бірнеше аптадан кейін Эллен Терри үшін пролог жазуға келісті. Осыдан «Жазғы күн» атты бір актілік пьеса туды, оны ол кейін «Қорған» атты әңгімеге өңдеп, содан кейін толыққанды «Жоғары ұсыныс» пьесасына айналдырды, ол 1907 жылы Лондонда қысқа ғана уақытқа қойылды, осы кезде Джеймс тағы да сахна үшін жазуға тырысты. Ол үш жаңа пьеса жазды, олардың екеуі 1910 жылдың 6 мамырында Эдуард VII қайтыс болғанда Лондон азаға батқанда және театрлар жабылғанда қойылымда болды. Денсаулығының нашарлауы мен театр жұмысының қысымынан шаршаған Джеймс театрға оралуға ниеттемеді, бірақ пьесаларын сәтті романдарға өңдеді. «Шұғыла» романы 1911 жылы жарық көргеннен кейін АҚШ-та бестселлер болды. 1890-1893 жылдары, театрмен ең көп айналысқан кезінде Джеймс театр туралы көп сын-пікірлер жазды және Элизабет Робинс сияқтыларға Хенрик Ибсеннің туындыларын алғаш рет Лондонға аударуға және қоюға көмектесті. Леон Эдель өзінің психоаналитикалық өмірбаянында Джеймстің «Гай Домвиллдің» премьерасы кешіндегі шудан қатты қорқып, ұзақ депрессияға түскенін айтты. Эдельдің пікірінше, кейінгі сәтті романдар – бұл өзіне талдау жасаудың нәтижесі, ол көркем әдебиет арқылы өрнектелді және оны ішінен қорқыныштан азат етті. Басқа өмірбаяндар мен зерттеушілер бұл тұжырымға келіспейді, көбінесе Ф.О. Маттиессеннің пікірін қолдайды: «Театрға деген үмітінің күйреуінен қажымай, ол жаңа күш сезімін тапты».

At several points in his career, James wrote plays, beginning with one act plays written for periodicals in 1869 and 1871 and a dramatisation of his popular novella Daisy Miller in 1882. From 1890 to 1892, having received a bequest that freed him from magazine publication, he made a strenuous effort to succeed on the London stage, writing a half dozen plays, of which only one, a dramatisation of his novel The American, was produced. This play was performed for several years by a touring repertory company, and had a respectable run in London, but did not earn very much money for James. His other plays written at this time were not produced. In 1893, however, he responded to a request from actor manager George Alexander for a serious play for the opening of his renovated St. James's Theatre, and wrote a long drama, Guy Domville, which Alexander produced. A noisy uproar arose on the opening night, 5 January 1895, with hissing from the gallery when James took his bow after the final curtain, and the author was upset. The play received moderately good reviews and had a modest run of four weeks before being taken off to make way for Oscar Wilde's The Importance of Being Earnest, which Alexander thought would have better prospects for the coming season. After the stresses and disappointment of these efforts, James insisted that he would write no more for the theatre, but within weeks had agreed to write a curtain raiser for Ellen Terry. This became the one act "Summersoft", which he later rewrote into a short story, "Covering End", and then expanded into a full length play, The High Bid, which had a brief run in London in 1907, when James made another concerted effort to write for the stage. He wrote three new plays, two of which were in production when the death of Edward VII on 6 May 1910 plunged London into mourning and theatres closed. Discouraged by failing health and the stresses of theatrical work, James did not renew his efforts in the theatre, but recycled his plays as successful novels. The Outcry was a best seller in the United States when it was published in 1911. During 1890–1893, when he was most engaged with the theatre, James wrote a good deal of theatrical criticism, and assisted Elizabeth Robins and others in translating and producing Henrik Ibsen for the first time in London. Leon Edel argued in his psychoanalytic biography that James was traumatised by the opening night uproar that greeted Guy Domville, and that it plunged him into a prolonged depression. The successful later novels, in Edel's view, were the result of a kind of self analysis, expressed in fiction, which partly freed him from his fears. Other biographers and scholars have not accepted this account, with the more common view being that of F. O. Matthiessen, who wrote: "Instead of being crushed by the collapse of his hopes [for the theatre] he felt a resurgence of new energy."

Шығармашылық емес

Шығармашылық шығармаларынан басқа, Джеймс роман тарихындағы маңызды әдеби сыншылардың бірі болды. "Фикция өнері" (1884) атты классикалық эссесінде ол романдар жазушының тақырыпты және оны бейнелеу әдісін таңдаудағы қатаң шектеулерге қарсы шықты. Ол мазмұн мен тәсілге мүмкіндігінше кең еркіндік беру, повесть жанрының өміршеңдігін сақтауға көмектесетінін айтты. Джеймс басқа романдар туралы көптеген сын мақалалар жазды; оның Натаниел Хоторнға арналған кітабы – сын пікірлерінің тақырыбы болған ең танымал зерттеулерінің бірі. Ричард Бродхед бұл зерттеу Джеймстің Хоторнның ықпалымен күресуінің көрінісі екенін, және оның аға жазушыны "қолайсыз жағдайға" түсіруге жасаған әрекеті екенін айтты. Гордон Фрейзер бұл зерттеудің Джеймстің өзін британдық оқырмандарға Хоторнның табиғи мұрагері ретінде таныстыруға бағытталған коммерциялық жобасының бір бөлігі болғанын болжайды. Джеймс өзінің соңғы жылдары көркем шығармаларының Нью-Йорк басылымын дайындағанда, өзінің туындыларын терең, кейде қатал сынға ұшыратқан бірнеше алғы сөздер жазды. 22 жасында Джеймс 1865 жылы "The Nation" журналының алғашқы санында "Фикцияның көркем мектебі" атты мақаласын жариялады. Ол журналға 200-ден астам эссе, кітап, өнер және театр туралы рецензиялар жазды. Өмірінің көп бөлігінде Джеймс драматург ретінде табысқа жетуді армандады. Ол өзінің "Америкалық" романын 1890-жылдардың басында шамалы табыс әкелген пьесаға айналдырды. Барлығы он шақты пьеса жазды, олардың көпшілігі сахнада қойылған жоқ. Оның костюмді драмасы "Гай Домвилл" 1895 жылы премьерасында сәтсіздікке ұшырады. Содан кейін Джеймс сахнаны бағындыруға жасаған тырашаларын тоқтатып, көркем шығармашылығына қайта оралды. Оның "Жазбаларында" ол өзінің театрлық тәжірибесінің романдары мен әңгімелеріне пайдалы болғанын, кейіпкерлерінің ойларын және сезімдерін драмалық түрде бейнелеуге көмектескенін жазды. Джеймс театр сыншылығының аз ғана бөлігін жазды, соның ішінде Генрик Ибсенді бағалаған еңбектері де бар. Оның көркемдік қызығушылықтарының кеңдігіне байланысты, Джеймс кейде бейнелеу өнері туралы да жазды. Ол XX ғасырдың ортасынан бері сыншылар тарапынан жоғары бағаланған суретші Джон Сингер Саргенттің оң бағасын жазды. Джеймс өзі саяхаттап, тұрған жерлер туралы кейде қызықты, кейде ойлы мақалалар жазды. Оның саяхат жазбаларының кітаптарына "Итальяндық сағаттар" (жағымды көзқарас үлгісі) және "Американдық көрініс" (көктемді көзқарас) кіреді. Джеймс – кез келген дәуірдегі ұлы хат жазушылардың бірі. Оның 10 000-нан астам жеке хаттары сақталған, ал 3 000-нан астамы көптеген жинақтарда жарияланған. Джеймстің хаттарының толық жинағы 2006 жылы Пьер Уокер мен Грег Захарияның редакциясымен жарық көре бастады. 2014 жылға дейін 1855 жылдан 1880 жылға дейінгі кезеңді қамтитын сегіз томдық жинақ жарық көрді. Джеймстің хат алысқан адамдарының арасында Роберт Луис Стивенсон, Эдит Уортон және Джозеф Конрад сияқты замандастары, сондай-ақ оның достары мен таныстары көптеп кездеседі. Хаттардың мазмұны тривиальды мәселелерден бастап, көркемдік, әлеуметтік және жеке мәселелерге арналған терең талқылауларға дейін жетеді. Өмірінің соңында Джеймс автобиографиялық туындылар сериясін бастады: "Шағын бала және басқалар", "Ұл мен ағаның жазбалары" және аяқталмаған "Орта жылдар". Бұл кітаптарда көркемдік шығармашылыққа құштарлықпен қараған, бірақ айналасындағы өмірге толыққанды қатысуға тартынған классикалық бақылаушының қалыптасуы суреттеледі. Е. М. Форстер сияқты басқа сыншылар Джеймстің жыныстық қатынас және басқа да даулы мәселелерді қарастырудағы ұялмауына наразылық білдірді немесе оның соңғы стильін қиын және түсініксіз деп санады, өте ұзақ сөйлемдерге және латын тіліне көп сүйенгендігін айтты. "Тіпті өмірінде де Джеймс ақылды оқырмандар үшін қиын жазушы ретінде танымал болды", - деп түсіндіреді ғалым Хейзел Хатчинсон. Оскар Уайльд оны "жазуды ауыр міндет ретінде" қарастырғаны үшін сынға алды. Вернон Паррингтон американ әдебиетінің канонын құрастырғанда, Джеймсті Америкадан алыстап кеткені үшін айыптады. Хорхе Луис Борхес оның туралы былай деп жазды: "Джеймстің ұқыптылығы мен күрделілігіне қарамастан, оның шығармаларында үлкен кемшілік бар: өмірдің жоқтығы". Вирджиния Вулф Лайтон Стрейчиге хат жазып: "Маған Генри Джеймсте не тапқаныңды айтшы. Бізде оның шығармалары бар, мен оқыдым, бірақ бірде-бір нәрсе таба алмадым, тек әлсіз боялған қызғалдақ су, қалалық және нәзік, бірақ Уолтер Лэмб сияқты қарапайым және ақшыл. Бұл жерде қандай да бір мәні бар ма?" Романшы В. Сомерсет Моэм: "Ол ағылшын тілін ағылшынның бойына сіңгендей білмейді, сондықтан оның ағылшын кейіпкерлері менің ойымша, толыққанды емес", - деп жазды және "Ұлы романдардың жазушылары, тіпті усақ-түйекке берілгендеріне қарамастан, өмірді құштарлықпен басынан өткерді. Генри Джеймс оны терезеден қарап отырып қанағаттанды", - деді. Моэм одан әрі: "Дегенмен, оның соңғы романдарының шынайы еместігіне қарамастан, олар барлық романдарды, ең жақсыларын қоспағанда, оқымауға мәжбүр етеді", - деп жазды. Колм Тойбин Джеймс "ағылшындарды ешқашан жақсы жазбағанын" айтты. "Оның ағылшын кейіпкерлері мен үшін жұмыс істемейді". Бұл сынға қарамастан, Джеймс қазіргі уақытта психологиялық және моральдық реализмі, кейіпкерлерді шебер жасауы, сырттай қарағанда қарапайым, бірақ ойынға толы юморы және тілді қабылдауы үшін бағаланады. 1983 жылы жарық көрген "Генри Джеймстің романдары" атты кітабында Эдвард Вагенкнехт Теодора Бозанкеге ұқсас баға береді:

Beyond his fiction, James was one of the more important literary critics in the history of the novel. In his classic essay The Art of Fiction (1884), he argued against rigid prescriptions on the novelist's choice of subject and method of treatment. He maintained that the widest possible freedom in content and approach would help ensure narrative fiction's continued vitality. James wrote many critical articles on other novelists; typical is his book length study of Nathaniel Hawthorne, which has been the subject of critical debate. Richard Brodhead has suggested that the study was emblematic of James's struggle with Hawthorne's influence, and constituted an effort to place the elder writer "at a disadvantage." Gordon Fraser, meanwhile, has suggested that the study was part of a more commercial effort by James to introduce himself to British readers as Hawthorne's natural successor. When James assembled the New York Edition of his fiction in his final years, he wrote a series of prefaces that subjected his own work to searching, occasionally harsh criticism. At 22, James wrote The Noble School of Fiction for The Nations first issue in 1865. He wrote, in all, over 200 essays and book, art, and theatre reviews for the magazine. For most of his life, James harboured ambitions for success as a playwright. He converted his novel The American into a play that enjoyed modest returns in the early 1890s. In all, he wrote about a dozen plays, most of which went unproduced. His costume drama Guy Domville failed disastrously on its opening night in 1895. James then largely abandoned his efforts to conquer the stage and returned to his fiction. In his Notebooks, he maintained that his theatrical experiment benefited his novels and tales by helping him dramatise his characters' thoughts and emotions. James produced a small amount of theatrical criticism, including appreciations of Henrik Ibsen. With his wide ranging artistic interests, James occasionally wrote on the visual arts. He wrote a favourable assessment of fellow expatriate John Singer Sargent, a painter whose critical status has improved markedly since the mid twentieth century. James also wrote sometimes charming, sometimes brooding articles about various places where he visited and lived. His books of travel writing include Italian Hours (an example of the charming approach) and The American Scene (on the brooding side). James was one of the great letter writers of any era. More than 10,000 of his personal letters are extant, and over 3,000 have been published in a large number of collections. A complete edition of James's letters began publication in 2006, edited by Pierre Walker and Greg Zacharias. as of 2014, eight volumes have been published, covering from 1855 to 1880. James's correspondents included contemporaries such as Robert Louis Stevenson, Edith Wharton, and Joseph Conrad, along with many others in his wide circle of friends and acquaintances. The content of the letters range from trivialities to serious discussions of artistic, social, and personal issues. Very late in life, James began a series of autobiographical works: A Small Boy and Others, Notes of a Son and Brother, and the unfinished The Middle Years. These books portray the development of a classic observer who was passionately interested in artistic creation but was somewhat reticent about participating fully in the life around him. Other critics such as E. M. Forster complained about what they saw as James's squeamishness in the treatment of sex and other possibly controversial material, or dismissed his late style as difficult and obscure, relying heavily on extremely long sentences and excessively latinate language. 'Even in his lifetime,' explains scholar Hazel Hutchinson, 'James had a reputation as a difficult writer for clever readers.' Oscar Wilde criticised him for writing "fiction as if it were a painful duty". Vernon Parrington, composing a canon of American literature, condemned James for having cut himself off from America. Jorge Luis Borges wrote about him, "Despite the scruples and delicate complexities of James, his work suffers from a major defect: the absence of life." And Virginia Woolf, writing to Lytton Strachey, asked, "Please tell me what you find in Henry James. we have his works here, and I read, and I can't find anything but faintly tinged rose water, urbane and sleek, but vulgar and pale as Walter Lamb. Is there really any sense in it?" Novelist W. Somerset Maugham wrote, "He did not know the English as an Englishman instinctively knows them and so his English characters never to my mind quite ring true," and argued, "The great novelists, even in seclusion, have lived life passionately. Henry James was content to observe it from a window." Maugham nevertheless wrote, "The fact remains that those last novels of his, notwithstanding their unreality, make all other novels, except the very best, unreadable." Colm Tóibín observed that James "never really wrote about the English very well. His English characters don't work for me." Despite these criticisms, James is now valued for his psychological and moral realism, his masterful creation of character, his low key but playful humour, and his assured command of the language. In his 1983 book, The Novels of Henry James, Edward Wagenknecht offers an assessment that echoes Theodora Bosanquet's:

мәтін="Көркем туындының толыққанды болуы үшін, ол жүректі көтеріп, қуантса керек", - деп жазды Генри Джеймс ерте рецензиясында, және оның өзінің романдары осыны ең жоғары деңгейде істейді. Өлімінен алпыс жылдан астам уақыт өткен соң, кейде пікірлері жоқ деп мойындаған ұлы романдардың авторы христиандық, гуманистік және демократиялық дәстүрде берік тұр. Екінші дүниежүзілік соғыстың қаһарлы жылдарында оның басылымнан шыққан кітаптарын іздегендер не істеп жатқанын білді. Өйткені ешбір жазушы бостандыққа құштарлардың барлығына ұстанғанға лайық туды жасамады. Уильям Дин Хауэллс Джеймсті әдеби өнердің жаңа реалистік мектебінің өкілі деп санады, ол Чарльз Диккенс пен Уильям Теккерейдің романтикалық дәстүрінен жаңартылды. Хауэллс реализмтің "өзінің ең көрнекті үлгісін мырза Джеймсте" тапқанын жазды. "Ол романшы емес, бұрынғыдай емес, тіпті өзінің ерекше жолымен де емес". Ф. Р. Левис 1948 жылы жарық көрген "Ұлы дәстүр" еңбегінде Генри Джеймсті "беделді романдардың авторы" ретінде жақтады, "Қыздың портреті" мен "Бостондықтар" романдары "тілдегі ең керемет романдар" екенін мәлімдеді. Джеймс қазіргі уақытта әдебиеттегі жаңалықтарды ілгерілетуге ықпал еткен, оқырмандарға оқиғаларын көрсетуге, айтуға емес, баса назар аударған көзқарас шебері ретінде бағаланады.

Жалпы

Генри Джеймстің библиографиясы: үшінші басылым, Леон Эдель, Дэн Лоранс және Джеймс Рэмбо (1982). Роберт Л. Гейлдің «Генри Джеймс энциклопедиясы» (1989). Эдгар Ф. Харденнің «Генри Джеймстің хронологиясы» (2005). «Дейли Генри Джеймс: Шебердің еңбектерінен цитаталар жинағы». Майкл Горраның редакциясы (2016). Генри Джеймс: 1921 жылға дейінгі басылымдардың библиографиялық каталогы, 2-ші қайта қаралып жаңартылған басылым, Дэвид Дж. Супино, Ливерпуль университеті Баспасөз, 2014.