Жозеф Конрад: Польша-Британ жазушысының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Польшалық британдық жазушы (1857–1924)

Жозеф Конрад (шын аты – Юзеф Теодор Конрад Корзениовский, 3 желтоқсан 1857 – 3 тамыз 1924) – поляк тегінің британдық романы мен әңгімелер жазушысы. Тим Миддлтон былай деп жазады: «Поляк және ағылшын адалдығының екі жақтылығын атап өткен ол өзін бір кезде 'homo duplex' – екі жақты адам деп сипаттаған». Ол ағылшын тіліндегі ең ұлы жазушылардың бірі саналады. Жиырма жасқа дейін ағылшын тілін жетік меңгермегенімен, ол ағылшын әдебиетіне ағылшын емес сезімталдық әкелген шебер проза стилістесі ретінде танылды. Ол роман мен әңгімелер жазды, олардың көптегені теңіз ортасында өтеді, ол адамның жекелігінің дағдарысын бейтарап, түсініксіз және аморальды әлем деп санайтын ортада бейнелейді. Конрадты кейбіреулер әдеби импрессионист, ал басқалары – ерте модернист деп есептейді, бірақ оның туындыларында 19 ғасыр реализмінің де элементтері бар. Оның повестеу стилі және «Лорд Джим» мысалындағы анти-батыр кейіпкерлері көптеген авторларға әсер етті. Оның көптеген туындылары негізінде драмалық фильмдер түсірілді және олар шабыттандырылды. Көптеген жазушылар мен сыншылар оның 20 ғасырдың басындағы екі онжылдықта жазылған шығармалары кейінгі дүниелік оқиғаларды болжағандай көрінеді деп мәлімдеді. Британ империясының гүлденген шағында жазған Конрад, өмірінің көп бөлігі үш оккупациялық империя арасында бөлінген туған Польшасының ұлттық тәжірибесінен және француз және британ сауда флотындағы өзінің тәжірибесінен шабыт алып, Еуропалық үстемдік құрған әлемнің – империализм мен колониализмді қоса – қырларын көрсететін әңгімелер мен романдар жазды және адамның жан дүниесін терең зерттеді.

Алғашқы жылдар

Конрад 1857 жылдың 3 желтоқсанында Украинаның Бердычев қаласында (Бердычов), сол кезде Ресей империясының құрамында болған жерде дүниеге келді. Бұл аймақ бұрын Польша Корольдігінің тәжімен байланысты болған. Ол жазушы, аудармашы, саяси белсенді және болашақ революционер Аполлон Корзенийовский мен оның әйелі Ева Бобровскаяның жалғыз баласы еді. Ол анасының әкесі Жозеф, әкесінің әкесі Теодор және Адам Мицкевичтің «Дзяди» мен «Конрад Валленрод» атты екі поэмасының батырларының (екеуі де «Конрад» деп аталған) құрметіне Иозеф Теодор Конрад Корзенийовский деп крещение рәсімінен өтті. Оның отбасы оны «Йозеф» емес, «Конрад» деп атады. Конрадтың өмірбаянын жазған Здзислав Найдер былай деп жазды: «Ол екі жасында, 1857 жылдың 5 желтоқсанында Бердычовта крещение рәсімінен өткенде, оның тууы туралы ешқандай куәлік тіркелмеді, себебі крещение рәсімі тек «сумен» ғана болған. Ал бес жылдан кейін ресми, құжатталған крещение рәсімінде (Житомирде) ол өзі болмады, өйткені Варшавада ата-анасымен бірге Ресейге жер аударылуын күтіп отырды». «Сондықтан шатасуға көп себеп бар. Бұл туралы жазуларда және ескерткіштерде қателер кездеседі. Дегенмен, сақталған құжаттар – олардың саны көп емес, бірақ жеткілікті – мұрағатқа толық жауап беруге мүмкіндік береді. 1857 жылдың 5 желтоқсанында болашақ жазушы үш есіммен крещение рәсімінен өтті: Иозеф (анасының әкесінің құрметіне), Теодор (әкесінің әкесінің құрметіне) және Конрад (Адам Мицкевичтің «Дзяди» поэмасының үшінші бөлімінің батырының құрметіне). Бұл есімдер, осы тәртіппен (олар басқа ретпен ешқандай жазбада кездеспейді), Конрадтың өзі 1900 жылдың 20 қаңтарында досы Эдвард Гарнеттке жазған кең ауқымды автобиографиялық хатында берген. Алайда, ресми туу туралы куәлікте (оның көшірмесі Краковтағы Ягеллон университетінің кітапханасында сақталған, қолжазба № 6391), тек бір ғана есім кездеседі: Конрад. Бұл есімді оның ата-анасы, Ева, туған Бобровская және Аполлон Корзенийовский, сондай-ақ отбасының барлық мүшелері хаттарда қолданған. «Ол поляктарға жазған хаттарында өзін осы есіммен қол қоятын. Бұл есім және «Корзенийовский» деген тегі оның паспортында және басқа да ресми құжаттарында кездеседі. Мысалы, 1914 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ұзақ уақыт бойы туған жеріне келмегеннен кейін, «Жозеф Конрад» деп аталғанда, оған Императорлық Корольдік Австро-Венгрия Монархиясының әскери билігі берген құжаттарда оны «Конрад Корзенийовский» деп атаған». Аймақтың көп бөлігі украиндықтармен мекенделгенімен, Бердычев тұрғындарының көп бөлігі еврейлер болды. Алайда, аймақтың барлық ауылдық жерлері поляк шляхтасына (ақсүйектерге) тиесілі болды, Конрадтың отбасы Наленч гербінің иелері ретінде олардың қатарына кірді. Польша әдебиеті, әсіресе патриоттық әдебиет, аймақтағы поляк халқының арасында жоғары бағаланды. Польша 1795 жылы Пруссия, Австрия және Ресей арасында бөлінді. Корзенийовский отбасы Польшаның тәуелсіздік алуы үшін маңызды рөл атқарды. Конрадтың әкесі Теодор Наполеонның Ресейге жасаған жорығы кезінде князь Йозеф Понятовскийдің қол астында қызмет еткен және 1830 жылғы қарашада Ресей империясына қарсы Польша-Литва көтерілісі кезінде жеке ат әскері эскадрильясын құрған. Конрадтың жанкешті патриоттық көзқарастағы әкесі Аполлон Польшаның бөлінісіне дейінгі шекарасын қайта орнатуды мақсат еткен «қызыл» саяси фракцияға жатты, сондай-ақ жер реформасын және крепостнойлықты жоюды жақтады. Конрадтың Аполлонның ізімен жүруден бас тартуы және қарсылық көрсетуден гөрі жер аударылуды таңдауы Конрад үшін өмір бойы кінәлі болудың себебі болды. Әкесінің шаруашылыққа тырысуы мен саяси белсенділігі салдарынан отбасы бірнеше рет көшіп-қонып жүрді. 1861 жылдың мамыр айында олар Варшаваға көшіп келді, онда Аполлон Ресей империясына қарсы қарсылыққа қосылды. Ол тұтқындалып, Х павильонына қамалды. «Х» – римдік сан, «он» дегенді білдіреді – Варшава Цитаделінің қорқынышты Оныншы павильоны. Конрад былай деп жазды: «Бұл цитадельдің ауласында – біздің ұлтымызға тән – менің балалық шағымның естеліктері басталады». 1862 жылдың 9 мамырында Аполлон отбасымен бірге Москваның солтүстігіндегі Вологдаға жер аударылды. 1863 жылдың қаңтар айында Аполлонның жазасы жеңілдетіліп, отбасы Украинаның солтүстік-шығысындағы Чернигов қаласына жіберілді. Алайда 1865 жылдың 18 сәуірінде Ева туберкулезден қайтыс болды. Аполлон Конрадты үйде оқытуға барынша тырысты. Баланың ерте оқыуы оны кейіннен өмірінде басымдықты иеленетін екі элементпен таныстырды: Виктор Гюгоның «Теңіздің еңбеккерлері» романында ол өзінің жастығын арнайтын қызмет саласын тапты, ал Шекспир оны ағылшын әдебиетінің орбитасына енгізді. Бірақ ең бастысы, ол поляк романтикалық поэзиясын оқыды. Жарты ғасырдан кейін ол былай деп түсіндірді: «Менің туындыларымдағы поляқтық Мицкевич пен Словацкийден келді. Әкесі [Мицкевичтің] «Пан Тадеуш» романын маған оқып берді және оны маған оқытуға мәжбүр етті. Мен [Мицкевичтің] «Конрад Валленрод» және «Гражина» романдарын ұнаттым. Кейін Словацкийді ұнаттым. Білесіз бе неліктен Словацкийді? [Ол Польшаның жаны]». 1866 жылдың күзінде жас Конрад денсаулығына байланысты Киевке және анасының отбасының Новафастивтегі мүлігіне бір жылдық демалысқа жіберілді. 1867 жылдың желтоқсанында Аполлон ұлын Австрияның билігіндегі Польшаның бөлігіне алып кетті, онда екі жыл бойы айтарлықтай ішкі тәуелсіздік пен өзін-өзі басқару дәрежесі болды. Львов және бірнеше кішкентай жерлерде болғаннан кейін, 1869 жылдың 20 ақпанында олар Краковқа (1596 жылға дейін Польшаның астанасы) көшіп келді, ол да Австриялық Польшада болды. Бірнеше айдан кейін, 1869 жылдың 23 мамырында Аполлон Корзенийовский қайтыс болды, Конрадты он бір жасында жесір қалдырды. Конрадтың анасы сияқты, Аполлон да туберкулезден ауыр сырқатқа шалдыққан. Жас Конрадты Еваның інісі Тадеуш Бобровский күтіміне берді. Конрадтың нашар денсаулығы және оқудағы жеткіліксіз нәтижелері оның еңшесіне үнемі проблема тудырып, көп шығынға себеп болды. Конрад жақсы оқушы болған жоқ; жеке сабақтарға қарамастан, ол тек географияда ғана ерекше көзге түсті. Ол сол кезде жеке сабақтар алған болуы мүмкін, өйткені ол кез келген мектепке тұрақты түрде қатысқандығына дәлел жоқ. Баланың нашар денсаулығының жүйкелік себептерден туындағаны анық болғандықтан, дәрігерлер оның денсаулығын жақсарту үшін таза ауа мен физикалық еңбекке қатысуы керек деп ойлады. Оның еңшесі де оның жақсы мінез-құлық танытуына және еңбек арқылы тәртіпке үйренуіне үміттенді. Оның оқуға құштарлығы болмағандықтан, ол кәсіп үйренуі қажет болды; оның еңшесі ол теңізші және бизнесмен бола алады деп ойлады, ол теңіз дағдыларын коммерциялық қызметпен үйлестіретін болады. 1871 жылдың күзінде он үш жасар Конрад теңізші болу ниетін білдірді. Кейін ол бала кезінде (әдетте француз тілінде аудармада) Леопольд МакКлинтоктың 1857–59 жылдарғы экспедициясы туралы кітабын оқығанын есіне алды, ол сэр Джон Франклиннің жоғалған кемелерін іздеуге қатысты. Бұл әлі де зерттеулер дәуірі болды, онда поляктар да қатысты: Павел Эдмунд Стшелецкий Австралияның ішкі аймақтарын картографиялады; жазушы Сигирд Вишньовский, екі рет әлемді аралап шыққаннан кейін, Австралия, Океания және Америка Құрама Штаттарындағы тәжірибесін сипаттады; 1863 жылғы көтерілістің ардагері Ян Кубары Тынық мұхиты аралдарын зерттеді. Конрад сонымен қатар америкалық Джеймс Фенимор Купер мен ағылшын капитан Фредерик Марриаттың кітаптарын оқығанын есіне алды. Оның жасөсперлік шағындағы достасы Конрад теңізде өтетін оқиғаларды шынайы түрде баяндайтын фантастикалық әңгімелер айтқанын есіне алды, сондықтан тыңдаушылар оқиғаның өзінің алдында орын алып жатқандай сезімге бөленді. 1873 жылдың тамызында Бобровский он бес жасар Конрадты 1863 жылғы көтерілісте қайтыс болған балаларға арналған шағын пансионды басқаратын туысына Львовқа жіберді, онда топтық әңгімелер француз тілінде өтті. Пансионның қызы былай деп еске алды: «Конрад бір жылдан астам уақыт бойы пансионда болды, содан кейін 1874 жылдың қыркүйегінде оның еңшесі оны Львовтағы мектептен алып, қайтадан Краковқа әкелді. 1874 жылдың 13 қазанында Бобровский он алты жасар Конрадты Францияның Марсель қаласына жіберді, оның саудагерлік мақсаты...»

Conrad was born on 3 December 1857 in Berdychiv (Berdyczów), Ukraine, then part of the Russian Empire; the region had once been part of the Crown of the Kingdom of Poland. He was the only child of Apollo Korzeniowski—a writer, translator, political activist, and would be revolutionary—and his wife Ewa Bobrowska. He was christened Józef Teodor Konrad Korzeniowski after his maternal grandfather Józef, his paternal grandfather Teodor, and the heroes (both named "Konrad") of two poems by Adam Mickiewicz, Dziady and Konrad Wallenrod. His family called him "Konrad", rather than "Józef". Conrad's biographer Zdzisław Najder wrote,

" When he was baptized at the age of two days, on 5 December 1857 in Berdyczów, no birth certificate was recorded because the baptism was only 'of water.' And during his official, documented baptism (in Żytomierz) five years later, he himself was absent, as he was in Warsaw, awaiting exile into Russia together with his parents. "Thus there is much occasion for confusion. This is attested by errors on tablets and monuments. But examination of documents—not many, but quite a sufficient number, survive—permits an entirely certain answer to the title question. "On 5 December 1857 the future writer was christened with three given names: Józef (in honor of his maternal grandfather), Teodor (in honor of his paternal grandfather) and Konrad (doubtless in honor of the hero of part III of Adam Mickiewicz's Dziady). These given names, in this order (they appear in no other order in any records), were given by Conrad himself in an extensive autobiographical letter to his friend Edward Garnett of 20 January 1900. "However, in the official birth certificate (a copy of which is found in the Jagiellonian University Library in Kraków, manuscript no. 6391), only one given name appears: Konrad. And that sole given name was used in their letters by his parents, Ewa, née Bobrowska, and Apollo Korzeniowski, as well as by all members of the family. "He himself signed himself with this single given name in letters to Poles. And this single given name, and the surname 'Korzeniowski,' figured in his passport and other official documents. For example, when 'Joseph Conrad' visited his native land after a long absence in 1914, just at the outbreak of World War I, the papers issued to him by the military authorities of the Imperial Royal Austro Hungarian Monarchy called him 'Konrad Korzeniowski.'" Though the vast majority of the surrounding area's inhabitants were Ukrainians, and the great majority of Berdychiv's residents were Jewish, almost all the countryside was owned by the Polish szlachta (nobility), to which Conrad's family belonged as bearers of the Nałęcz coat of arms. Polish literature, particularly patriotic literature, was held in high esteem by the area's Polish population. Poland had been divided among Prussia, Austria and Russia in 1795. The Korzeniowski family had played a significant role in Polish attempts to regain independence. Conrad's paternal grandfather Teodor had served under Prince Józef Poniatowski during Napoleon's Russian campaign and had formed his own cavalry squadron during the November 1830 Uprising of Poland Lithuania against the Russian Empire. Conrad's fiercely patriotic father Apollo belonged to the "Red" political faction, whose goal was to re establish the pre partition boundaries of Poland and that also advocated land reform and the abolition of serfdom. Conrad's subsequent refusal to follow in Apollo's footsteps, and his choice of exile over resistance, were a source of lifelong guilt for Conrad. Because of the father's attempts at farming and his political activism, the family moved repeatedly. In May 1861 they moved to Warsaw, where Apollo joined the resistance against the Russian Empire. He was arrested and imprisoned in Pavilion X"X" is the Roman numeral for "Ten". – the dread Tenth Pavilion – of the Warsaw Citadel. Conrad would write: "[I]n the courtyard of this Citadel—characteristically for our nation—my childhood memories begin." On 9 May 1862 Apollo and his family were exiled to Vologda, north of Moscow and known for its bad climate. In January 1863 Apollo's sentence was commuted, and the family was sent to Chernihiv in northeast Ukraine, where conditions were much better. However, on 18 April 1865 Ewa died of tuberculosis. Apollo did his best to teach Conrad at home. The boy's early reading introduced him to the two elements that later dominated his life: in Victor Hugo's Toilers of the Sea, he encountered the sphere of activity to which he would devote his youth; Shakespeare brought him into the orbit of English literature. Most of all, though, he read Polish Romantic poetry. Half a century later he explained that
"The Polishness in my works comes from Mickiewicz and Słowacki. My father read [Mickiewicz's] Pan Tadeusz aloud to me and made me read it aloud I used to prefer [Mickiewicz's] Konrad Wallenrod [and] Grażyna. Later I preferred Słowacki. You know why Słowacki? [He is the soul of all Poland]". In the autumn of 1866, young Conrad was sent for a year long retreat for health reasons, to Kyiv and his mother's family estate at Nowofastiw. In December 1867, Apollo took his son to the Austrian held part of Poland, which for two years had been enjoying considerable internal freedom and a degree of self government. After sojourns in Lwów and several smaller localities, on 20 February 1869 they moved to Kraków (until 1596 the capital of Poland), likewise in Austrian Poland. A few months later, on 23 May 1869, Apollo Korzeniowski died, leaving Conrad orphaned at the age of eleven. Like Conrad's mother, Apollo had been gravely ill with tuberculosis. The young Conrad was placed in the care of Ewa's brother, Tadeusz Bobrowski. Conrad's poor health and his unsatisfactory schoolwork caused his uncle constant problems and no end of financial outlay. Conrad was not a good student; despite tutoring, he excelled only in geography. At that time he likely received only private tutoring, as there is no evidence he attended any school regularly. Since the boy's ill health was clearly of nervous origin, the physicians supposed that fresh air and physical work would harden him; his uncle hoped that well defined duties and the rigors of work would teach him discipline. Since he showed little inclination to study, it was essential that he learn a trade; his uncle thought he could work as a sailor cum businessman, who would combine maritime skills with commercial activities. In the autumn of 1871, thirteen year old Conrad announced his intention to become a sailor. He later recalled that as a child he had read (apparently in French translation) Leopold McClintock's book about his 1857–59 expeditions in the Fox, in search of Sir John Franklin's lost ships and It was still an age of exploration, in which Poles participated: Paweł Edmund Strzelecki mapped the Australian interior; the writer Sygurd Wiśniowski, having sailed twice around the world, described his experiences in Australia, Oceania and the United States; Jan Kubary, a veteran of the 1863 Uprising, explored the Pacific islands. Conrad also recalled having read books by the American James Fenimore Cooper and the English Captain Frederick Marryat. A playmate of his adolescence recalled that Conrad spun fantastic yarns, always set at sea, presented so realistically that listeners thought the action was happening before their eyes. In August 1873 Bobrowski sent fifteen year old Conrad to Lwów to a cousin who ran a small boarding house for boys orphaned by the 1863 Uprising; group conversation there was in French. The owner's daughter recalled:

Conrad had been at the establishment for just over a year when in September 1874, for uncertain reasons, his uncle removed him from school in Lwów and took him back to Kraków. On 13 October 1874 Bobrowski sent the sixteen year old to Marseilles, France, for Conrad's planned merchant marine career on French merchant ships, providing him with a monthly stipend of 150 francs. Though Conrad had not completed secondary school, his accomplishments included fluency in French (with a correct accent), some knowledge of Latin, German and Greek; probably a good knowledge of history, some geography, and probably already an interest in physics. He was well read, particularly in Polish Romantic literature. He belonged to the second generation in his family that had had to earn a living outside the family estates. They were born and reared partly in the milieu of the working intelligentsia, a social class that was starting to play an important role in Central and Eastern Europe. He had absorbed enough of the history, culture and literature of his native land to be able eventually to develop a distinctive world view and make unique contributions to the literature of his adoptive Britain. Tensions that originated in his childhood in Poland and increasing in his adulthood abroad contributed to Conrad's greatest literary achievements. Zdzisław Najder, himself an emigrant from Poland, observed:

Some critics have suggested that when Conrad left Poland, he wanted to break once and for all with his Polish past. In refutation of this, Najder quotes from Conrad's 14 August 1883 letter to family friend Stefan Buszczyński, written nine years after Conrad had left Poland:

Сауда теңізшісі

Марсельде Конрадтың қоғамдық өмірі өте қарқынды болды, көбінесе ол бюджетін шектен шығарып жіберетін. Осы жылдардың іздерін Корсиканың солтүстігіндегі Лури қалашығында табуға болады, онда Конрад достық қарым-қатынаста болған корсикалық саудагер теңізшісі Доминик Сервониге арналған тақта орнатылған. Сервони Конрадтың кейіпкерлеріне, мысалы, 1904 жылғы «Ностромо» романының басты кейіпкеріне ұқсас тұлғалардың прототипі болды. Конрад 1921 жылы әйелімен бірге Корсикаға сапар шекті, мақсаты – ұзақ уақыт бұрын қайтыс болған досы және әріптес теңізшісімен байланыс табу еді. Дереккөздің сенімділігі күмәнді: күні – 2020 жылдың мамыры.

1877 жылдың соңында Конрадтың теңізшілік мансабы Ресей консулының одан әрі қызмет етуіне қажетті құжаттарды беруден бас тартуына байланысты тоқтап қалды. Осының салдарынан Конрад қарызға батып, 1878 жылдың наурыз айында өзін-өзі өлтіруге тырысты. Ол аман қалды және ағасынан қаржылық көмек алып, бұрынғы өміріне оралуға мүмкіндік алды. Францияда және француз кемелерінде төрт жылға жуық болғаннан кейін Конрад британдық сауда флотына қосылды, 1878 жылдың сәуір айында тіркелді (оның ағылшын тілін үйренуді бастағаны да мүмкін). Келесі он бес жыл бойы ол Ұлыбританияның байрағы астында қызмет етті. Ол түрлі кемелерде экипаж мүшесі (штурман, шәкірт, білікті теңізші) болып жұмыс істеді, содан кейін үшінші, екінші және бірінші матросқа дейін көтеріліп, ақырында капитандық шеніне жетті. Конрадтың 1874 жылдың қазанында Краковтан кеткен сәтінен бастап 1894 жылдың қаңтарында «Адова» кемесінен түскенге дейін өткен 19 жыл ішінде ол кемеде жұмыс істеді, оның ішінде ұзақ уақыт порзда болды, барлығы 10 жыл мен 8 айға жуық. Ол теңізде сегіз жылдан астам уақыт өткізді, оның тоғыз айы жолаушы ретінде болды. Оның жалғыз капитандық қызметі 1888-1889 жылдары болды, ол Сиднейден Маврикийге бағытталған «Отаго» баркіне басшылық етті. 1885-1886 жылдары Үндістанға жасаған қысқа сапарында 28 жастағы Конрад өзінің сегіз жасқа үлкен поляк досы Джозеф Спиридионға бес хат жіберді. Ол 1885 жылдың маусымында Кардиффте Сингапурге «Тилкхерст» клиперімен аттанғанға дейін онымен танысқан болатын. Бұл хаттар Конрадтың ағылшын тілінде сақталған алғашқы мәтіндері болып табылады. Оның ағылшын тілі көбінесе дұрыс, бірақ жасандылыққа дейін қатаң; көптеген үзінділер оның ойлары поляк синтаксисі мен фразеологиясымен байланысты екенін көрсетеді. Көбірек маңызға иесі, хаттар оның 1881-1883 жылдардағы бұрынғы хаттарындағы көзқарастарынан айтарлықтай өзгешелігін көрсетеді. Ол «болашаққа деген үмітінен» және «Польшаға қарай [барғанда] теңіз жүзу» деген мақтаныштан, сондай-ақ панславяндық идеяларынан бас тартты. Ол Польша мәселесінің үмітсіздігін сезініп, Англияны мүмкін болатын пана ретінде қабылдады. Ол адресаттарының пікірлеріне қарай өз мәлімдемелерін түзетсе де, Польшаның тәуелсіздігіне қатысты үмітсіздік тақырыбы оның 1914 жылға дейінгі хаттарында және еңбектерінде жиі кездеседі. 1890 жылы Конрад Польшаға алғаш рет оралды, онда ол ағасымен және басқа туыстарымен, таныстарымен кездесті. Бұл сапар Конго еркін мемлекетіне баруға дайын тұрған кезде жасалды, оны Альберт Тис, Société Anonyme Belge pour le Commerce du Haut Congo директорының орынбасары жұмысқа алған еді. Конрадтың Конго өзеніндегі бельгиялық компаниямен байланысы оның «Жүректің қараңғылығы» повесіне шабыт берді. Конгодағы 1890 жылғы кезеңде Конрад Роджер Касментпен достық қарым-қатынас орнатты, ол сонымен қатар Тис үшін жұмыс істеп, Матадиде сауда және көлік стансасын басқарды. 1903 жылы британдық консул ретінде Бомада Касментке Конгодағы және кейіннен Амазонкадағы Перудегі зұлсалыстарды тергеу тапсырылды, ал 1911 жылы ол адам құқықтарын қорғағаны үшін рыцарь атағын алды. Кейіннен Касмент британдық консулдық қызметінен кеткеннен кейін Ирландия республикашылдығында белсенді болды. Конрад Африкадан 1890 жылдың желтоқсан айының соңында кетіп, келесі жылдың қаңтар айының соңында Брюссельге келді. Ол қараша айында британдық сауда флотына бірінші матрос ретінде қайта қосылды. 1892 жылдың 25 қазанында Лондоннан «Торренс» жолаушылар клиперімен шыққанда, жолаушылардың бірі Кембридж университетінің түлегі Уильям Генри Жак болды, ол 1893 жылдың 19 қыркүйегінде бір жылдан астам уақыттан кейін қайтыс болды. Конрадтың «Жеке жазба» кітабында айтылғандай, Жак Конрадтың әлі аяқталмаған «Альмайердің ақымақтығы» қолжазбасын алғаш оқыған адам болды. Жак Конрадты романды жазуды жалғастыруға ынталандырды. Конрад өзінің соңғы ұзақ қашықтыққа жасаған теңіз сапасын 1893 жылдың 26 шілдесінде «Торренс» кемесі Лондонға келгенде аяқтады, және «J. Conrad Korzemowin» – разряд куәлігінде көрсетілгендей – кемеден түсті. «Торренс» Аделаидадан 1893 жылдың 13 наурызында шыққанда, жолаушылардың арасында Австралия мен Жаңа Зеландиядан оралған екі жас ағылшын заңгері және болашақ жазушы Джон Галсуорти, сондай-ақ әкесінің Элстридегі балалар дайындық мектебін басқаруға көмектесуге келген Эдвард Ланселот Сандерсон болды. Олар, бәлкім, Конрадтың достық қарым-қатынас жасаған алғашқы ағылшындар және теңізшілер емес еді, және ол екеуімен де байланыста болды. Галсуортидің алғашқы әдеби тәжірибелерінің бірі – «Шылымды» (1895-1896) романындағы басты кейіпкер – бірінші матрос Арман Конрадтың бейнесімен суреттелген. Кейптаунда, «Торренс» 17-19 мамыр аралығында тоқтағанда, Галсуорти жергілікті кендерді көру үшін кемеден түсті. Сандерсон сапарын жалғастырды және Конрадпен жақын қарым-қатынас орнатқан бірінші адам болды. Содан кейін сол жылы Конрад Польша мен Украинадағы туыстарына тағы бір рет сапар шекті.

In late 1877, Conrad's maritime career was interrupted by the refusal of the Russian consul to provide documents needed for him to continue his service. As a result, Conrad fell into debt and, in March 1878, he attempted suicide. He survived, and received further financial aid from his uncle, allowing him to resume his normal life. After nearly four years in France and on French ships, Conrad joined the British merchant marine, enlisting in April 1878 (he had most likely started learning English shortly before). For the next fifteen years, he served under the Red Ensign. He worked on a variety of ships as crew member (steward, apprentice, able seaman) and then as third, second and first mate, until eventually achieving captain's rank. During the 19 years from the time that Conrad had left Kraków, in October 1874, until he signed off the Adowa, in January 1894, he had worked in ships, including long periods in port, for 10 years and almost 8 months. He had spent just over 8 years at sea—9 months of it as a passenger. His sole captaincy took place in 1888–89, when he commanded the barque Otago from Sydney to Mauritius. During a brief call in India in 1885–86, 28 year old Conrad sent five letters to Joseph Spiridion, a Pole eight years his senior whom he had befriended at Cardiff in June 1885, just before sailing for Singapore in the clipper ship Tilkhurst. These letters are Conrad's first preserved texts in English. His English is generally correct but stiff to the point of artificiality; many fragments suggest that his thoughts ran along the lines of Polish syntax and phraseology. More importantly, the letters show a marked change in views from those implied in his earlier correspondence of 1881–83. He had abandoned "hope for the future" and the conceit of "sailing [ever] toward Poland", and his Panslavic ideas. He was left with a painful sense of the hopelessness of the Polish question and an acceptance of England as a possible refuge. While he often adjusted his statements to accord to some extent with the views of his addressees, the theme of hopelessness concerning the prospects for Polish independence often occurs authentically in his correspondence and works before 1914. The year 1890 marked Conrad's first return to Poland, where he would visit his uncle and other relatives and acquaintances. This visit took place while he was waiting to proceed to the Congo Free State, having been hired by Albert Thys, deputy director of the Société Anonyme Belge pour le Commerce du Haut Congo. Conrad's association with the Belgian company, on the Congo River, would inspire his novella, Heart of Darkness. During this 1890 period in the Congo, Conrad befriended Roger Casement, who was also working for Thys, operating a trading and transport station in Matadi. In 1903, as British Consul to Boma, Casement was commissioned to investigate abuses in the Congo, and later in Amazonian Peru, and was knighted in 1911 for his advocacy of human rights. Casement later became active in Irish Republicanism after leaving the British consular service. Conrad left Africa at the end of December 1890, arriving in Brussels by late January of the following year. He rejoined the British merchant marines, as first mate, in November. When he left London on 25 October 1892 aboard the passenger clipper ship Torrens, one of the passengers was William Henry Jacques, a consumptive Cambridge University graduate who died less than a year later on 19 September 1893. According to Conrad's A Personal Record, Jacques was the first reader of the still unfinished manuscript of Conrad's Almayer's Folly. Jacques encouraged Conrad to continue writing the novel. Conrad completed his last long distance voyage as a seaman on 26 July 1893 when the Torrens docked at London and "J. Conrad Korzemowin"—per the certificate of discharge—debarked. When the Torrens had left Adelaide on 13 March 1893, the passengers had included two young Englishmen returning from Australia and New Zealand: 25 year old lawyer and future novelist John Galsworthy; and Edward Lancelot Sanderson, who was going to help his father run a boys' preparatory school at Elstree. They were probably the first Englishmen and non sailors with whom Conrad struck up a friendship and he would remain in touch with both. In one of Galsworthy's first literary attempts, The Doldrums (1895–96), the protagonist—first mate Armand—is modelled after Conrad. At Cape Town, where the Torrens remained from 17 to 19 May, Galsworthy left the ship to look at the local mines. Sanderson continued his voyage and seems to have been the first to develop closer ties with Conrad. Later that year, Conrad would visit his relatives in Poland and Ukraine once again.

Жазушы

1889 жылдың күзінде Конрад өзінің алғашқы романын, "Альмайердің ақымақтығы" атты туындысын жаза бастады. Конрадтың әдебиетші достарына жазған кешірек хаттары, оның стильді талдауға, жеке сөздер мен тіркестерге, фразалардың эмоционалдық бояуына, тілдің құратын атмосфераға қаншалықты көңіл бөлгенін көрсетеді. Осы тұрғыда Конрад өзінің жолымен, "нәрсенің мәнін" табу үшін күндер бойы іздеген Густав Флаубердің үлгісін ұстанды. Надждер былай деп жазды:

"Шет тілінде жазу жеке басының сезімтал мәселелерін қарастыруда үлкен еркіндік береді, себебі ол психиканың ең табиғи, терең қырларын ашпай, балалық шағымыздың тілінде айтуға батыл болмайтын нәрселерді талқылауда үлкен қашықтық сақтайды. Әдетте, үйренген тілде қарғыс айту да, бейтарап талдау жасау да оңайырақ." 1894 жылы, 36 жасында Конрад денсаулығының нашарлауына, кемелердің жетіспеуіне және жазуға деген қызығушылығының артуына байланысты теңізді тастауға мәжбүр болды, соның нәтижесінде әдеби мансапты таңдады. Борнеоның шығыс жағалауында өтетін "Альмайердің ақымақтығы" 1895 жылы жарық көрді. Оның жарыққа шығуы "Жозеф Конрад" атты псевдонимді алғаш рет пайдалануын білдірді; "Конрад" оның полякша есімдерінің үшіншісі болғанмен, оның ағылшын тіліндегі нұсқасы, "Конрад", поляк романтигі Адам Мицкевичтің патриоттық поэмасы "Конрад Валленродқа" деген құрметпен байланысты болуы мүмкін. Эдвард Гарнет, жас баспагердің оқырманы және әдеби сыншы, Конрадтың әдеби мансабында маңызды рөл атқарды, ол Унвиннің "Альмайердің ақымақтығының" алғашқы оқырманы Уилфрид Хью Чессон сияқты, қолжазбаға әсерленді, бірақ Гарнет "ағылшын тілінің жариялануға лайықты екеніне толық сенімді емес еді". Гарнет романы әйелі Констанс Гарнетке көрсеткен, ол кейін орыс әдебиетін аудармашысы болды. Ол Конрадтың шетелдік болуын оң жақсы қасиет деп санады. Конрадтың Теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азия халықтарымен жеке таныстығы шектеулі болғанымен, бұл аймақ оның ерте туындыларында маңызды орын алады. Надждердің сөзінше, Конрад, жер аударылған және саяхатшы, бірнеше рет мойындаған қиындыққа тап болды: ағылшын тілді оқырмандарымен ортақ мәдени фонның болмауы, оның ағылшын тілінде жазатын авторлармен бәсекелесуіне мүмкіндік бермеді. Сонымен қатар, ағылшын емес отарлық ортаны таңдау оны адалдық туралы ұятты тартыстан құтқартты: "Альмайердің ақымақтығы", содан кейін "Прогрестің алқабы" (1897, Бельгия королі Леопольд II пайдаланған Конгода) және "Жүректің қараңғылығы" (1899, сондай-ақ Конгода) отарлаушылық туралы ащы ойларды қамтиды. Малай мемлекеттері теориялық тұрғыдан голланд үкіметінің билігіне бағынды; Конрад бұл аймақтың британдық тәуелділіктері туралы жазған жоқ, ол ешқашан бармаған. Ол "ұлттық тәуелсіздікті сақтауға бағытталған күреске қызығушылық танытты. Тропикалық табиғаттың молшылығы мен құлдиылығы және оның ішіндегі адам өмірінің жайсыздығы оның ерте туындыларының пессимистік көңіл-күйіне үйлесімді келді". Роберт Хэмпсон Конрадтың малайлық көркем әдебиетіне толық шолу жасайды. "Альмайердің ақымақтығы", оның жалғасы "Аралдардың шеттетілуі" (1896) Конрадтың экзотикалық әңгімелерді романтикалық түрде баяушы ретінде беделін қалыптастырды, бұл оның мақсатын түсінбеушілікке ұшыратып, мансабының соңына дейін мазалады. Конрадтың жазбаларының көп бөлігі алғаш рет газеттер мен журналдарда жарияланды: "The Fortnightly Review" және "North American Review" сияқты ықпалды шолулар; "Savoy", "New Review" және "The English Review" сияқты авангардтық басылымдар; "The Saturday Evening Post" және "Harper's Magazine" сияқты танымал қысқа көркем әдебиет журналдары; "Pictorial Review" және "Romance" сияқты әйелдер журналдары; "Daily Mail" және "New York Herald" сияқты көп таралымды күнделікті газеттер; және "The Illustrated London News" және "Illustrated Buffalo Express" сияқты суреттелген газеттер. Ол 1898-1906 жылдар аралығында империалистік апталық журнал "The Outlook" үшін де жазды. 19-шы және 20-шы ғасырдың басындағы романдар үшін, көбінесе бір нөмірден екіншісіне дейін жазылатын бөлімдерді журналдарда сериялап басу стандартты практика болды. Мысалы, Англияда Чарльз Диккенс, Польшада Болеслав Прус осылай істеді. Конрадтың қаржылық сәттілікке жетуі ұзақ уақытқа созылды, ол журналдар мен кітап баспаларынан аванс, ал Джон Галсворти сияқты таныстарынан қарыз сұрады. Ақырында 1910 жылдың 9 тамызында берілген мемлекеттік грант ("азаматтық тізімдегі зейнетақы") жылына 100 фунт стерлинг, оның қаржылық уайымын біршама жеңілдетті, және уақыт өте келе коллекционерлер оның қолжазбаларын сатып ала бастады. Оның таланты ағылшын зиялылары тарапынан ерте танылса да, халыққа кеңінен танылуы 1913 жылы жарық көрген "Chance" романынан кейін ғана болды, ол оның нашар туындыларының бірі саналады.

"[W]riting in a foreign language admits a greater temerity in tackling personally sensitive problems, for it leaves uncommitted the most spontaneous, deeper reaches of the psyche, and allows a greater distance in treating matters we would hardly dare approach in the language of our childhood. As a rule it is easier both to swear and to analyze dispassionately in an acquired language." In 1894, aged 36, Conrad reluctantly gave up the sea, partly because of poor health, partly due to unavailability of ships, and partly because he had become so fascinated with writing that he had decided on a literary career. Almayer's Folly, set on the east coast of Borneo, was published in 1895. Its appearance marked his first use of the pen name "Joseph Conrad"; "Konrad" was, of course, the third of his Polish given names, but his use of it—in the anglicised version, "Conrad"—may also have been an homage to the Polish Romantic poet Adam Mickiewicz's patriotic narrative poem, Konrad Wallenrod. Edward Garnett, a young publisher's reader and literary critic who would play one of the chief supporting roles in Conrad's literary career, had—like Unwin's first reader of Almayer's Folly, Wilfrid Hugh Chesson—been impressed by the manuscript, but Garnett had been "uncertain whether the English was good enough for publication." Garnett had shown the novel to his wife, Constance Garnett, later a translator of Russian literature. She had thought Conrad's foreignness a positive merit. While Conrad had only limited personal acquaintance with the peoples of Maritime Southeast Asia, the region looms large in his early work. According to Najder, Conrad, the exile and wanderer, was aware of a difficulty that he confessed more than once: the lack of a common cultural background with his Anglophone readers meant he could not compete with English language authors writing about the English speaking world. At the same time, the choice of a non English colonial setting freed him from an embarrassing division of loyalty: Almayer's Folly, and later "An Outpost of Progress" (1897, set in a Congo exploited by King Leopold II of Belgium) and Heart of Darkness (1899, likewise set in the Congo), contain bitter reflections on colonialism. The Malay states came theoretically under the suzerainty of the Dutch government; Conrad did not write about the area's British dependencies, which he never visited. He "was apparently intrigued by struggles aimed at preserving national independence. The prolific and destructive richness of tropical nature and the dreariness of human life within it accorded well with the pessimistic mood of his early works. "A comprehensive account of Conrad's Malay fiction is given by Robert Hampson. Almayer's Folly, together with its successor, An Outcast of the Islands (1896), laid the foundation for Conrad's reputation as a romantic teller of exotic tales—a misunderstanding of his purpose that was to frustrate him for the rest of his career. Almost all of Conrad's writings were first published in newspapers and magazines: influential reviews like The Fortnightly Review and the North American Review; avant garde publications like the Savoy, New Review, and The English Review; popular short fiction magazines like The Saturday Evening Post and Harper's Magazine; women's journals like the Pictorial Review and Romance; mass circulation dailies like the Daily Mail and the New York Herald; and illustrated newspapers like The Illustrated London News and the Illustrated Buffalo Express. He also wrote for The Outlook, an imperialist weekly magazine, between 1898 and 1906. Serialization in periodicals, of installments often written from issue to issue, was standard practice for 19th and early 20th century novelists. It was done, for example, by Charles Dickens in England, and by Bolesław Prus in Poland. Financial success long eluded Conrad, who often requested advances from magazine and book publishers, and loans from acquaintances such as John Galsworthy. Eventually a government grant ("civil list pension") of £100 per annum, awarded on 9 August 1910, somewhat relieved his financial worries, and in time collectors began purchasing his manuscripts. Though his talent was early on recognised by English intellectuals, popular success eluded him until the 1913 publication of Chance, which is often considered one of his weaker novels.

Темпераменті мен денсаулығы

Конрад эмоцияларын жасыратын, сыртқа шығармайтын адам болды. Ол сезімталдыққа қарсы тұрды; кітаптарындағы эмоцияны бейнелеуі ұстамдылыққа, күмәншілдікке және иронияға толы еді. Оның ағасы Бобровскидің айтуынша, жас кезінде Конрад "өте сезімтал, мақтанқор, тыныш, және сонымен бірге толқымалы болған. Қысқасы, Налечтер әулетінің барлық кемшіліктері". Конрад өмірі бойы дене және психикалық денсаулығының нашарлығынан қиналды. Конрадтың өмірбаянына жазылған газет шолуында кітаптың тақырыбы "Отыз жылдық қарыз, подагра, депрессия және қайғы" деп қойылғанын айтуға болады. 1891 жылы ол бірнеше ай ауруханада жатты, подагра, оң қолындағы нейралгия және қайталамалы безгекке шалдықты. Сондай-ақ, "жазуды қиындатқан" қолдарының ісінуіне шағымданды. Ағасы Тадеуш Бобровскидің кеңесімен, Швейцариядағы санаторийде емделді. Конрад тіс дәрігерінен қатты қорқып, тістерін алдыруға дейін күтімсіз қарады. Бір хатында өзінің жазған әр романы үшін бір тісінен айырылғанын жазды. Конрадтың денелік аурулары, егер болса, психикалық ауруларына қарағанда аз мазалады. Ол хаттарында депрессияның белгілерін жиі сипаттаған; Надждер: "Дәлелдер соншалықты күшті, оған күмән келтіруге жақын мүмкін емес", - деп жазады.

Өзін-өзі өлтіруге әрекеттену

1878 жылдың наурыз айында Марсельдегі кезеңінің соңында 20 жасар Конрад револвермен кеудесіне атып өзін-өзі өлтіруге әрекеттенді. Досы шақырғаннан кейін келген ағасы, Конрадтың қарызға батқанын айтты. Бобровски өзінің немере інісін зерттеуін, идеологиялық қарсыласы және Конрадтың қайтыс болған әкесі Аполлонның досы Стефан Бушчинскиге жазған ұзақ хатында сипаттады. Өзін-өзі өлтіру әрекетінің қаншалықты шыншыл болғаны ешқашан толыққанды білінбес, бірақ бұл жағдайлық депрессияға нұсқау береді.

Романтика және неке

1888 жылы Үнді мұхитындағы Маврикий аралында тоқтаған кезде Конрад бірнеше романтикалық қызығушылықтарға ие болды. Олардың бірі 1910 жылғы «Бақыттың күлімсіреуі» әңгімесінде сипатталған, онда автобиографиялық элементтер бар (мысалы, кейіпкерлердің бірі – «Көлеңке сызығында» кездесетін Бас мате Бернс). Әңгімеші, жас капитан, керемет гүлбақшамен қоршалған үйінде тұратын жергілікті саудагердің қызы Элис Джейкобспен сырлы және екіұшты флиртке барады. Зерттеулер сол кезде Порт-Луисте 17 жасар Элис Шоу болғанын растады, оның әкесі – кеме агенті, қаладағы жалғыз гүлбақшаның иесі еді. Конрадтың тағы бір, ашық флирті туралы көбірек мәлімделген. Ескі досы, француз сауда флотының капитаны Габриэль Реноуф оны күйеуінің туыстарымен таныстырды. Реноуфтың үлкен әпкесі колониядағы жоғары лауазымды шенеунік Луи Эдвард Шмидттің әйелі болды, олармен тағы екі әпкесі мен екі ағасы бірге тұрды. Арал 1810 жылы Ұлыбританияның билігіне өткенімен, тұрғындарының көп бөлігі бастапқы француз отарлаушыларының ұрпақтары еді, ал Конрадтың француз тіліндегі шеберлігі мен мінез-құлқы оған барлық жергілікті салонның есіктерін ашты. Ол Шмидттердің үйінде жиі қонақ болып, Реноуф ханымдарымен көп кездесетін. Порт-Луистен кетуге бірнеше күн қалғанда Конрад Реноуф ағайындарының бірінен 26 жасар әпкесі Евгенияның қолына сұраныш жасады. Алайда, ол өзінің фармацевт туысымен үйленуге келісім берген еді. Сұраныштары қабылданбағаннан кейін Конрад қоштасу сапарына бармады, бірақ Габриэль Ренофқа сыпайы хат жолдап, Маврикийге ешқашан қайтпайтынын және үйлену күні ойлары олармен бірге болатынын айтты. 1896 жылдың 24 наурызында Конрад ағылшын қызы Джесси Джорджқа үйленді. Олардың Борис және Джон есімді екі ұлы болды. Ұлы Борис білім және адалдық тұрғысынан көңіл көншітпеді. Джесси – қарапайым, жұмысшы табының қызы, Конрадтан 16 жас кіші еді. Достары үшін ол түсініксіз таңдау болды және оның қатысты одан да жаман пікірлер айтылды. (Леди Отолин Морреллдің Джесси туралы пікірін қараңыз). Дегенмен, Фредерик Карл сияқты басқа өмірбаяншылардың айтуынша, Джесси Конрадқа қажетті нәрсені берді, атап айтқанда «тура, адал, өте қабілетті» серік болды. Сол сияқты, Джонс некеде қандай қиындықтар болғанына қарамастан, «Конрадтың жазушылық мансабына күмәнсіз қолдау көрсеткенін» атап өтеді, ол оның болмаған жағдайда одан да аз сәттілікке ие болар еді. Олар бір-бірінен кейін жалға алынған көптеген үйлерде тұрды, көбінесе Англияның ауылдық жерлерінде. Көбінесе депрессияға ұшырайтын Конрад көңіл-күйін өзгертуге тырысты, ең маңыздысы – басқа үйге көшу еді. Оның жиі үй алмасуы көбінесе психологиялық жаңару іздеудің белгісі болды. 1910 және 1919 жылдар аралығында Конрадтың үйі Кенттегі Орлестоун қаласындағы Капель үйі болды, оны Лорд және Леди Оливерлер жалға берді. Ол осы жерде «Құтқару», «Жеңіс» және «Алтын жебе» шығармаларын жазды. Францияда және Италияда бірнеше демалыстардан, 1914 жылы туған Польшаға сапардан және 1923 жылы АҚШ-қа барғаннан басқа, Конрад өмірінің соңына дейін Англияда тұрды.

In 1888 during a stop over on Mauritius, in the Indian Ocean, Conrad developed a couple of romantic interests. One of these would be described in his 1910 story "A Smile of Fortune", which contains autobiographical elements (e. g., one of the characters is the same Chief Mate Burns who appears in The Shadow Line). The narrator, a young captain, flirts ambiguously and surreptitiously with Alice Jacobus, daughter of a local merchant living in a house surrounded by a magnificent rose garden. Research has confirmed that in Port Louis at the time there was a 17 year old Alice Shaw, whose father, a shipping agent, owned the only rose garden in town. More is known about Conrad's other, more open flirtation. An old friend, Captain Gabriel Renouf of the French merchant marine, introduced him to the family of his brother in law. Renouf's eldest sister was the wife of Louis Edward Schmidt, a senior official in the colony; with them lived two other sisters and two brothers. Though the island had been taken over in 1810 by Britain, many of the inhabitants were descendants of the original French colonists, and Conrad's excellent French and perfect manners opened all local salons to him. He became a frequent guest at the Schmidts', where he often met the Misses Renouf. A couple of days before leaving Port Louis, Conrad asked one of the Renouf brothers for the hand of his 26 year old sister Eugenie. She was already, however, engaged to marry her pharmacist cousin. After the rebuff, Conrad did not pay a farewell visit but sent a polite letter to Gabriel Renouf, saying he would never return to Mauritius and adding that on the day of the wedding his thoughts would be with them. On 24 March 1896 Conrad married an Englishwoman, Jessie George. The couple had two sons, Borys and John. The elder, Borys, proved a disappointment in scholarship and integrity. Jessie was an unsophisticated, working class girl, sixteen years younger than Conrad. To his friends, she was an inexplicable choice of wife, and the subject of some rather disparaging and unkind remarks. (See Lady Ottoline Morrell's opinion of Jessie in Impressions.) However, according to other biographers such as Frederick Karl, Jessie provided what Conrad needed, namely a "straightforward, devoted, quite competent" companion. Similarly, Jones remarks that, despite whatever difficulties the marriage endured, "there can be no doubt that the relationship sustained Conrad's career as a writer", which might have been much less successful without her. The couple rented a long series of successive homes, mostly in the English countryside. Conrad, who suffered frequent depressions, made great efforts to change his mood; the most important step was to move into another house. His frequent changes of home were usually signs of a search for psychological regeneration. Between 1910 and 1919 Conrad's home was Capel House in Orlestone, Kent, which was rented to him by Lord and Lady Oliver. It was here that he wrote The Rescue, Victory, and The Arrow of Gold. Except for several vacations in France and Italy, a 1914 vacation in his native Poland, and a 1923 visit to the United States, Conrad lived the rest of his life in England.

Польшада тұру

1914 жылы Польшада әйелі мен ұлдарымен демалысы, Жозеф Ретингердің ықпалымен, Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен бірге болды. 1914 жылдың 28 шілдесінде, Австро-Мажарстан мен Сербия арасында соғыс басталған күні, Конрад пен Ретингерлер Краковқа (сол кезде Австро-Мажарстан империясының құрамында) келді, онда Конрад бала кезінде өткен орындарын аралады. Қала Ресей шекарасына небары бірнеше шақырым қашықтықта болғандықтан, соғыс ошағына түсіп қалу қаупі болды. Әйелі Джесси мен кіші ұлы Джон ауырғандықтан, Конрад таулы Закопан қаласына паналауға шешім қабылдады. Олар 2 тамызда Краковтан шықты. Закопанға келгеннен кейін бірнеше күн өткен соң, Конрадтың туысы Аниела Загорска басқаратын Константиновка пансионатына көшті; бұл пансионатқа мемлекет қайраткері Йозеф Пилсудский және Конрадтың танысы, жас концерт пианинісі Артур Рубинштейн сияқты белгілі тұлғалар жиі тоқтаған. Загорска Конрадты поляк жазушылары, зиялылары мен суретшілерімен таныстырды, олар да Закопанға паналаған, соның ішінде романист Стефан Жеромский және антрополог Бронислав Малиновскийдің досы, жазушы Тадеуш Налепинский. Конрад поляктар арасында танымал жазушы және шетелден келген ерекше отандас ретінде қызығушылық тудырды. Ол жаңа таныстарын, әсіресе әйелдерді өз сөзімен баурап алды. Алайда, Мари Кюридің дәрігер әпкесі, дәрігер және белгілі социалистік белсенді Казимеж Длускидің әйелі Бронислава Длуска, Конрадты өзінің зор дарынын туған жерінің болашағын жақсартудан гөрі басқа мақсаттарға жұмсағаны үшін ашық сынады. Бірақ, Конрадтың немересі, оның шығармаларын 1923-1939 жылдары поляк тіліне аударған отыз екі жасар Аниела Загорска оны құдай санады, оған серік болып, кітаптармен қамтамасыз етті. Ол әсіресе он жылға үлкен, жақында қайтыс болған Болеслав Прус (ол да Закопанға келген) жазған әңгімелер мен романдарға ғашы болды, Польшаның 1863 жылғы көтерілісінің құрбаны болған әріптесі – «маған жақын Прус» – барлық мүмкіндігінше оқыды және оны Конрадтың сүйікті ағылшын жазушысы Диккенстен де жақсы деп жариялады. Конрадтың поляк тілінде әлі де еркін сөйлейтіні поляк таныстарының назарына ілігіп, олардың құмар пікірталастарына қатысты. Ол, 1914 жылы Парижде Жозеф Пилсудский айтқандай, Польшаның тәуелсіздігін қайтару үшін Ресейді Орталық державалар (Австро-Мажарстан және Германия империялары) жеңуі керек, ал Орталық державаларды Франция мен Ұлыбритания жеңуі керек деп болжады. Көптеген сынақтар мен ауытқулардан кейін, 1914 жылдың қараша айының басында Конрад отбасын Англияға қайтаруға қол жеткізді. Отанына оралғаннан кейін, ол британдық қоғамдық пікірді Польшаның тәуелсіздігін қалпына келтіру жағына бұруға бел буды. Кейінірек Джесси Конрад өзінің естеліктерінде былай деп жазды: «Мен Польшадағы сол айлардан кейін күйеуімді одан да жақсы түсіндім. Бұрын маған түсініксіз, таңғажайып болған көптеген қасиеттері өз орнын тапты. Оның мінезі елдестерінің мінезіне ұқсас екенін түсіндім».

The 1914 vacation with his wife and sons in Poland, at the urging of Józef Retinger, coincided with the outbreak of World War I. On 28 July 1914, the day war broke out between Austro Hungary and Serbia, Conrad and the Retingers arrived in Kraków (then in the Austro Hungarian Empire), where Conrad visited childhood haunts. As the city lay only a few miles from the Russian border, there was a risk of being stranded in a battle zone. With wife Jessie and younger son John ill, Conrad decided to take refuge in the mountain resort town of Zakopane. They left Kraków on 2 August. A few days after arrival in Zakopane, they moved to the Konstantynówka pension operated by Conrad's cousin Aniela Zagórska; it had been frequented by celebrities including the statesman Józef Piłsudski and Conrad's acquaintance, the young concert pianist Artur Rubinstein. Zagórska introduced Conrad to Polish writers, intellectuals, and artists who had also taken refuge in Zakopane, including novelist Stefan Żeromski and Tadeusz Nalepiński, a writer friend of anthropologist Bronisław Malinowski. Conrad aroused interest among the Poles as a famous writer and an exotic compatriot from abroad. He charmed new acquaintances, especially women. However, Marie Curie's physician sister, Bronisława Dłuska, wife of fellow physician and eminent socialist activist Kazimierz Dłuski, openly berated Conrad for having used his great talent for purposes other than bettering the future of his native land. But thirty two year old Aniela Zagórska (daughter of the pension keeper), Conrad's niece who would translate his works into Polish in 1923–39, idolised him, kept him company, and provided him with books. He particularly delighted in the stories and novels of the ten years older, recently deceased Bolesław Prus (who also had visited Zakopane), read everything by his fellow victim of Poland's 1863 Uprising—"my beloved Prus"—that he could get his hands on, and pronounced him "better than Dickens"—a favourite English novelist of Conrad's. Conrad, who was noted by his Polish acquaintances to still be fluent in his native tongue, participated in their impassioned political discussions. He declared presciently, as Józef Piłsudski had earlier in 1914 in Paris, that in the war, for Poland to regain independence, Russia must be beaten by the Central Powers (the Austro Hungarian and German Empires), and the Central Powers must in turn be beaten by France and Britain. After many travails and vicissitudes, at the beginning of November 1914 Conrad managed to bring his family back to England. On his return, he was determined to work on swaying British opinion in favour of restoring Poland's sovereignty. Jessie Conrad would later write in her memoirs: "I understood my husband so much better after those months in Poland. So many characteristics that had been strange and unfathomable to me before, took, as it were, their right proportions. I understood that his temperament was that of his countrymen."

Өлім

1924 жылғы 3 тамызда Конрад Англияның Кент қаласындағы Бишопсборн ауылындағы, Освальдс үйінде, мүмкін жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол Кентерберидегі Кентербери зиратына өзінің түпнұсқалық поляк есімінің қате жазылған нұсқасымен, "Джозеф Теодор Конрад Корзениовский" деп жерленді. Оның қабір тасына Эдмунд Спенсердің "Фейри Квин" поэмасынан, оның соңғы аяқталған романы "Ровер" романының эпиграфы ретінде таңдаған келесі жолдар жазылған:

Конрадтың қарапайым жерлеу рәсімі көп адам қатысуымен өтті. Оның ескі досы Эдвард Гарнет ащы түрде еске алды:

Конрадтың тағы бір ескі досы Каннингхэм Грэм Гарнетке былай деп жазды: "Обри маған Анатоль Франс қайтыс болғанда, бүкіл Париж оның жерлеу рәсіміне келер еді" деді. Конрадтың әйелі Джесси он екі жылдан кейін, 1936 жылғы 6 желтоқсанда қайтыс болды және оның қасына жерленді. 1996 жылы оның қабірі ІІ санаттағы ескерткіш ретінде тіркелді.