Кіріспе

Көлтірек түрлері

Крокодил мониторы (Varanus salvadorii), сонымен қатар Папуа мониторы немесе Сальвадор мониторы деп аталады, Жаңа Гвинеяға тән мониторлы кесірткелердің бір түрі. Бұл Жаңа Гвинеядағы ең үлкен мониторлы кесіртке және ең ұзын кесірткелердің бірі, оның ұзындығы 2.4 метрге жетеді. Оның құйрығы ерекше ұзын, кейбір мысалдары Комодо драконынан ұзын болуы мүмкін, бірақ салмағы аз. Крокодил мониторлары – қара жасыл денесі сары дақтармен белгіленген ағаш өміріне бейімделген кесіртке. Оның ерекше тұтқыр мұрыны және өте ұзын, жабыса алатын құйрығы бар. Ол Жаңа Гвинеяның оңтүстік-шығыс бөлігіндегі мангр батпақтары мен жаңбырлы орман арасында тіршілік етеді, құстар мен кішкентай сүтқоректілерден бастап жұмыртқаларға, басқа бауырымен жорғалаушыларға, қосмекенділерге және өліктерге дейін кездейсоқ түрде тамақталады. Оның үлкен, артқа қарай иілген тістері жылдам қозғалатын жемді ұстауға көптеген мониторларға қарағанда жақсы бейімделген. Барлық мониторлар сияқты, оның анатомиялық ерекшеліктері бар, ол басқа кесірткелерге қарағанда жүгіргенде оңай дем алуға мүмкіндік береді, сондықтан ол ең епті мониторлардың бірі саналады. Крокодил мониторлары орманды жою және браконьерлік қаупінде және CITES арқылы қорғалады. Оның көбеюі мен дамуы туралы көп мәлімет жоқ, себебі оны тұтқындықта көбейту қиын. Тұтқындықта көбейтуге жасалған әрекеттер көбінесе сәтсіз аяқталды. Жаңа Гвинеяда кейде тайпалар осы кесірткені аңғарып, терісін барабан жасау үшін пайдаланады. Ол "ағаштарға өрлеп, тік жүріп, отты тыныс алып, адамдарды өлтіретін" зұлым рух деп сипатталады, бірақ жергілікті халық оның крокодилдер жақын болғанда ескертетініне сендіреді.

Таксономия

Varanus salvadorii тұңғыш рет 1878 жылы Вильгельм Петерс пен Джакомо Дориа Monitor salvadorii деп сипаттады, негізінен 2,5 метрге жуық дене ұзындығы және ұзын құйрығы бар аналық нұсқасына сүйене отырып. V. salvadorii-дің ресми түрде танылған кіші түрлері жоқ, бірақ тұтқынға алынған бауырымен жорғалаушылар нарығында мұрынның түсі мен түс схемасының жалпы жарықтығы бойынша Sorong, Jayapura және Merauke аймақтарынан алынғандарды ажыратады. Бұл Жаңа Гвинеяда жұмыс істеген итальяндық орнитологқа қатысты мәлімет. Үш ядролық және екі митохондриялық гендердің ДНК тізбектеріне сүйене отырып жасалған кладистік талдау крокодил мониторын жіпті монитор (V. varius) және Комодо драконы (V. komodoensis) кіретін түрлер кластерінің мүшесі ретінде анықтады. Морфологиялық тұрғыдан алғанда, мегалания (V. priscus) да осы топқа жатқан. Мониторлар шамамен 32 миллион жыл бұрын Азиядан Австралазияны мекендеген, ал вариус клады шамамен 17 миллион жыл бұрын пайда болған. Аталықтары аналықтарына қарағанда салмағы мен ұзындығы жағынан айтарлықтай ірі болады және көбінесе мықтырақ басқа ие. Көптеген монитор түрлері сияқты, крокодил мониторы да сүтқоректілерге тән аэробтық қабілетке ие; жануардың тамағындағы оң қысымды гұларлық сорғыш өкпенің желдетуіне көмектеседі. Гұларлық сорғыштың эволюциялық дамуы сүтқоректілердегі диафрагмаға функционалдық жағынан ұқсас, ол қозғалысқа тәуелсіз өкпені желдетеді. Мониторлардың арасында да крокодил мониторы ең епті түрлердің бірі болып табылады, ол ағаш діңгектеріне жылдам шағылысып, бір тармақтан екіншісіне секіріп өтеді.

Өлшемі

Крокодил мониторлары қазіргі кезде тіршілік ететін варанид түрлерінің арасында ерекше, себебі олардың құйрығы жас және ересектерде де басынан құйрыққа дейінгі ұзындығынан әлдеқайда ұзын. Құйрығы әдетте басынан құйрыққа дейінгі ұзындығынан 2-2,7 есе ұзын. Крокодил мониторлары шайқасынан кейін шамамен ұзындығында болады және олар шамамен жетіледі. Олардың ең ұзын болу мүмкіндігі бар, бірақ Комодо басынан әлдеқайда жеңіл. Крокодил мониторларының ұзындығы 700 см-ге дейін жететіні расталған (Museum Koenig мұражайындағы бір данасы бойынша тіркелген рекорд). Кейбіреулері одан да үлкен деп айтылған, соның ішінде Конедобудан табылған 750 см, Кикориден табылған және Порт-Морсбиден табылған 780 см ұзындығындағы даналар, бірақ бұл өлшемдер расталмаған. Бұл түрдің әдеттегі ұзындығы 1,5 м-ден кем, ал салмағы шамамен 70 кг, бірақ бұл салмақ осы жұқа, ағашқа өрмелейтін түрдің сау (яғни, семіз емес) жеке тұлғалары үшін күмәнді. Тұтқындағы сау ересектерді зерттеу көрсеткендей, олардың салмағы шамамен 70 кг-ға дейін жетеді.

Мінез-құлық

Крокодил мониторы – өте ағаш өміріне бейімделген кесіртке. Ол артқы аяқтарымен бұтақтарға ілігіп тұра алады, ал кейде құйрығын ұстауға пайдаланады. Дегенмен, құйрықтың басты қызметі – бұтақтан бұтаққа секіргенде тепе-теңдікті сақтау. Бұл түр кейде үй жануарлары саудасында кездеседі, бірақ қатал мінезді және болжау қиын репутацияға ие. Олар ағаштарда демалып, күнге күйінеді, бірақ жерде немесе судың астында ұйықтайды. Жергілікті тұрғындар шошқа, елік, аңшы иттерді жеңіп алатынын және олжасын жеу үшін ағаш басына көтеріп алып кететінін хабарлайды. Бұл түрдің аң аулау әдісі – монитор кесірткелері үшін ерекше болып табылады.

Қорғау

Varanus salvadorii қазіргі уақытта CITES-тің II қосымшасы бойынша қорғалады, бұл халықаралық сауда үшін экспортқа рұқсат алуды талап етеді. Ол IUCN Қызыл тізімінде немесе Құрама Штаттардың жойылып бара жатқан түрлер туралы заңында қауіп төндіретін түрлер тізіміне енбеген. Ол орманды жою және браконьерлік қаупіне тап болады, себебі жергілікті халықтар оны аңдайды және терісін сылып алады, олар мониторды "ағаштарға өрмелеп, тік тұрып, отты тыныс алып, адамдарды өлтіретін" жаман рух деп есептейді, содан кейін барабан жасайды.