Кіріспе

Қытай императоры, қытай пианині Жан Зуо (; 355 жылы қайтыс болды), әдепті аты Тайбо (太伯), ресми түрде (Бұрынғы) Лянның Вэй ханзадасы ((前)涼威王) – Қытайдың Бұрынғы Лян мемлекетінің билеушісі. Ол Бұрынғы Лянның Цзинь әулетінен (266–420) ресми түрде бөлініп шыққан жалғыз билеушісі болды, ал тарихи дереккөздер оның өзін император (Цзинь Шу бойынша) немесе ханзада (Зицзи Тунцзянь бойынша) деп жариялағанын әртүрлі баяндайды. Ол көбінесе тақты күшпен басып алғандықтан (ағасы Чжан Чунхуаның өлімінен кейін немере інісі Чжан Яолинден тақты тартып алған) узурпатор деп есептелді және бастапқыда Бұрынғы Лянның билеушісі ретінде мойындалмады, бірақ ағасы Чжан Тяньси кейіннен оған Вэй деген қабірлік есім берді.

Чжан Чонхуа мен Чжан Яолиннің билік ету кезінде

Чжан Цуоның жеке өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол Чжан Цзюньнің үлкен ұлы болған, алайда мұрагерлікке тағайындалмаған. Оның кіші інісі Чжан Чонхуа болса, екеуі де Чжан Цзюньнің әйелі, Ян ханшайымынан тумаған еді. Оның анасы мен туған жылы тарихта қалмаған. Ол күшті, батыл және білімді болғаны үшін мақталып, Чжан Цзюнь немесе Чжан Чонхуа оған Чаннин маркизі титулын берген. Ағасы Чжан Чонхуа билік құрған кезде, Чжан Цзуоға сенім артты, және Чжан Джу (常據) мен Сье Айдың ескертулеріне қарамастан, Чжан Чонхуа ұзақ уақыт бойы Чжан Цзуоның ұлы Чжан Яолинге регенттік қызметін атқаруын қалаған. Алайда, 353 жылдың соңында Чжан Чонхуаның денсаулығы нашарлағанда, ол Сье Айды қайта шақыруға бұйрық берді, бірақ билікті басып алуды жоспарлаған Чжан Цзуо мен Чжан Чонхуаның көмекшілері Чжао Чжан (趙長) және Вэй Ци (尉緝) бұл бұйрықты орындамады, оның орнына Чжан Цзуоның регенттікке тағайындалғаны туралы жалған бұйрық жасады. Чжан Чонхуа көп ұзамай қайтыс болды, оның орнын тоғыз жастағы Чжан Яолин басты, бірақ нақты билік Чжан Цзуоның қолында болды. Осы кезде Чжан Чонхуаның анасы, Жесір ханшайым Мамен қарым-қатынас құрған Чжан Цзуо, көп ұзамай билікті ресми түрде өз қолына алуға кірісті. Ханшайым Маның келісімімен, 354 жылдың басында Чжан Яолин тақтан алынып, оның орнына Чжан Цзуо келді. Бірақ ол көп ұзамай қатыгездігін көрсетті, Сье Айды және Чжан Чонхуаның әйелі Пэй ханшайымын өлімге кесті.

Билік

354 жылдың басында Чжан Цзюо Цзиньден толық ажырап, бұрынғы ешкімнің батылдық танытпаған қадамын жасады. Ол Цзинь императоры Мин жариялаған және оның атасы Чжан Ши (張寔) кезінен бері Чжан әулетінің әрбір өкілі белгілі бір дәрежеде қолданған Цзяньсин дәуірінің атауын толығымен жоққа шығарды және дәуір атауын Хэпинге өзгертті. Ол Цзиньнің бергенінен де жоғары лауазымға ие болды, бірақ оның нақты атауы тарихи даудың нығаны болды, себебі «Цзинь Шу» оның өзін император деп жариялағанын (әйелі Синь ханымын императрица, ал ұлдарын ханзадалар еткенін) көрсетсе, ал «Цзичжи Тунцзянь» оның Лиан князі деп жарияланғанын айтады. Дегенмен, «Цзинь Шу» Чжан Цзуоның тәуелсіздік жариялағанын қамтығандықтан, «Цзинь Шу» есебіне көбірек сенімділік тудырады. Содан кейін сол жылы Чжан Цзюо өзінің генералы Ван Чжуоны (王擢) Цзинь генералы Сима Сюньге көмекке жіберді, ол Хуан Вэннің басшылығымен негізгі күштермен бірге бұрынғы Циньге қарсы қосымша күштерге басшылық етіп жатқан еді. Ван Чжан Цзюоға Хуанның үлкен армияға басшылық ете алатынын және зор амбицияға ие екенін баяндады, бұл Чжан Цзюоны қорқытып жіберді. Таңқаларлық жағдай, ол Ванды өлтіруге тырысты, бірақ сәтсіз аяқтады. Содан кейін ол Хуанға қарсы тұруға немесе Хуан бұрынғы Циньді жеңіп, содан кейін оған назар аударған жағдайда қашуға дайын әскерін жинады. Бірақ Хуан азық-түлік қоры таусылғаннан кейін кері шегінуге мәжбүр болғаннан кейін, Чжан Цзюо Ванға шабуыл жасап, оны бұрынғы Циньге бағынуға мәжбүр етті. Дәстүрлі есептерге сәйкес, Чжан Цзюоның билігі әуескерлікке, қатыгездікке және ысырапшылыққа толы болды. Ол ханшайым Мамен ғана емес, Чжан Чунхуаның барлық қыздарымен де заңсыз қарым-қатынас жасады деп айтылады. Ол өзінің генералы Чжан Гуаннан (張瓘) қорқып, оны жорыққа жіберді, бірақ оны тұтқындау үшін тағы бір армия жіберді. Алайда, жаңалықтар тарап кетті және Чжан Гуан өзінің әскерін астана Гузанға (姑臧, қазіргі Ууэй, Ганьсу) қарсы бұрды. Ол Чжан Цзюоның биліктен алынып, Чжан Яолиннің билікке қайта оралуын талап етті. Көп ұзамай оған тағы бір маңызды генерал, Сонг Хун (宋混) қосылды. Жауап ретінде Чжан Цзюо өзінің жас туысын ұрып өлтірді. Бірақ бұл әрекет оны құтқара алмады, өйткені Чжан Гуан мен Сонг астанаға шабуылдарын жалғастырды. Чжан Цзюо Чжан Гуанның ағасы Чжан Джуды (張琚) және ұлы Чжан Сонгты (張嵩) тұтқындап, өлім жазасын беруге бұйырды, бірақ оның орнына Чжан Джу мен Чжан Сонг Гузанда көтеріліс ұйымдастырып, қала қақпаларын Сонгтың әскерін күтіп алу үшін ашты. Чжан Цзюоның бұрынғы серіктестері Чжао Чжан мен Вэй Ци қорқып, ханшайым Маны Чжан Чунхуаның кіші ұлы Чжан Сюаньцзинды жаңа билеуші деп жариялауға мәжбүр етті. Чжан Цзюоға адал сақшылар Чжао мен Вэйді өлтірді, бірақ шатасудың салдарынан олар шашырап кетті және Чжан Цзюо қаза тапты. Сонг оның басын кесіп, екі ұлын өлтірді.